Kathakagrihyasutra 15: atha navamī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 15
- Language
- Sanskrit
atha navamī kāṇḍikā
15.1
atra 'antevāsināṃ yogamicchan' iti vakṣyamāṇaṃ sambandhanīyam| yadyadadhyayanādhyāpanāṅgaṃ smaryate, tattatkila vaktavyam| upākaraṇaṃ cādhyayanādhyāpanayorapyaṅgam| tathāca 'antevāsināṃ yogamicchan' ityato'dhyetuḥ phalasambandhaḥ pratīyate| 'amuṣmai kāmamāyuṣe tvā' ityataśca mantraliṅgādupākartrā''cāryeṇa prayujyamānād dvayorapi śiṣyācāryayoraviśeṣeṇa phalaṃ pratīyate| tatra traividyakatvasiddhayarthaṃ vedādhyayanāṅgabhūtāni vratāni pratipāditāni| adhītavedasyāpi ca śiṣyasyāṅgopāṅgagrahaṇārthaṃ gurorvāsa iṣyate śilpādiśikṣārthaṃ ca| tathāca smṛtiḥ -
ityādi| tatrāntevāsināṃ yogaṃ sambandhamicchannācārya upākaraṇaṃ vedānāṃ kuryāt| upākaraṇaṃ svīkaraṇaṃ, manasā saṅkalpanam, etatsthānakaviśeṣādi mayā asmai śiṣyāya pravaktavyamiti| śiṣyo hi śilpāṅgopāṅgaparijñānāyāpi gurau vasan sthānakaviśeṣādikamapi guroḥ sakāśādadhīte, tamadhyāpayatā guruṇā upākaraṇaṃ kartavyam| śiṣyo yadi kasmaicidadhyāpayati, tadā tenāpi kartavyam| so'pi hi śiṣyasya guruḥ| naca vaktavyaṃ śiṣyasyācāryavṛttitvāprāptānādṛbrahmacāriṇi gurau kathaṃ vṛttistasya bhojanāstakaraṇādidānasāmarthyābhāvāditi, yato bhaikṣavṛttitvamapyāmnātam| sambhavati ca traividyakasya brahmacāriṇo'pi dhanaviśeṣaprāptyā jñānādinā vā svaśiṣyapoṣaṇasāmarthyam| tasmāttenāpyupākaraṇaṃ kartavyaṃ yathāsambhavam| śrāvaṇabhādrapadau māsau varṣāḥ| tatra yat prathamameva śravaṇanakṣatraṃ, tatraivopākaraṇaṃ kartavyaṃ prathamaparityāge kāraṇābhāvāt 'prathamaṃ vā niyamyeta kāraṇādatikramaḥ syāt' iti nayena| kiṃ kurvatā| antevāsināṃ sāṅgopāṅgādiśikṣārthaṃ gurau nivasatāṃ yogaṃ sambandhamadhyāpayitradhyāpyalakṣaṇamicchatā antevāsinaśca prajñātiśayasambandhamiccheti phalato vyākhyā|
15.2
sa juhoti ya upākaroti 'apavā nāmāsi' ityādibhiryajurbhiḥ| anyāstisraḥ | eteṣu yajuṣṣu prathamamantrasthaṃ tasyāste ityetadanuṣajyate vākyaparipūrṇasāmarthyāt anuṣaṅgo vākyasamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvāditi nayena | tena 'rantirnāmāsi tasyāste' ityādīni trīṇi vākyāni bhavanti | samastapāṭhaḥ śākhāntarīyatvāt |
15.3
antevāsināṃ yogamicchanniti pratyekaṃ sambadhyate |
15.4
'dadhi krāvṇa' iti mantraḥ sakṛt | dadhibhakṣaṇamevāvartate triḥ | sāvitrī savitṛdaivatyā tatsaviturityādikaiva mahāprabhāvatvāt | nānyā 'ākṛṣṇena rajasā' ityādikā | ādāvāditaḥ ye trayo'nuvākāḥ, 'iṣe tvā' ityādikaḥ, 'devasya tvā' ityādiradvitīyaḥ, 'vasoḥ pavitramasi' ityāditṛtīyaḥ | 'kastvā yunakti' iti cāśvamedhe paridhiniyojane niyuktaḥ | ubhayatrānvāhetyanuṣaṅgaḥ |
15.5
tasyādhyāpayituradhyetuścānadhyāya ucyate |
15.6
vartamānanirdeśāttātkālikametadanadhyayanam | vidyotamāne vaidyute tejasi | stanayati garjati meghe |
15.7
ākālikaṃ samānakālamucyate | ya evādiḥ sa eva cedanto bhavati, tasya vacane ākālikaśabdo nipātitaḥ, 'ākālikaḍādyantavacane' (pā.5.1.114) iti sūtreṇa, ṭakāro ḍībarthaḥ| ākālikī vidyut, ya evopakramakālaḥ, sa eva vināśakālo vidyuta ityarthaḥ| evamihāpi yasminprathamārdhapraharādau devatumuladikamutpadyate sa tasyādikālaḥ sa eva dvitīyadivase'ntakālo bhavati etadākālikaśabdenoktam| etaduktaṃ bhavati - yāvati kāle devatumuladikamutpadyate, tāvatyeva kāle dvitīyadivase'dhyayanayogyatā bhavati antarā tvanadhyāyaḥ| ye tvākālikaśabdaṃ 'na vidyotamāne na stanayati ākālikam' ityevaṃ pūrveṇa sambandhayanti, yāvaddevattumuladi śrūyate tāvanmātrakālaṃ cānadhyayanamiti vyācakṣate, teṣāmuttaratrāhorātrikamanadhyayanaṃ śabdataḥ prayojyaṃ, vartamānanirdeśalabdhasya ca punarvacanaṃ punaruktam| tatrāntarikṣe gītavādyātmakaṃ gandharvādikṛtaṃ devatumulam| vidyuditi vidyutpāto vivakṣito'trāhorātrādikādhyayanāvasare, dhanvaśabdenāpīndradhanurvarṣakālādanyatra| varṣāsu tātkālikatvaṃ sadācārarūḍham| ulkayāpi mahatyā ulkāyāḥ pāto vivakṣitaḥ| tārakāmāttrapatane'pi hyulkāśabdaprayogo'sti|
15.8
anye'pyanadhyayanahetava ācārādhyāyoktā anusartavyāḥ bhūkampacandrārkoparāganṛpatimahāpuruṣapramayaprabhṛtayaḥ|
tadyathā -
15.9
atikrāntā akṣarāṇi atyakṣarāḥ śabdāḥ nirghātahuṃkāratalāsphoṭanaprabhṛtayaḥ| santatasya valīkasya prastrāvo, natu prastrāvamātraṃ tasya prāyeṇa bhāvāt| etadvayamākālikasyānadhyayanasya nimittam|
15.10
ardhaṃ pañcamo yeṣāṃ te'rdhapañcamā māsāḥ sārdhacatvāraḥ| evamardhaṣaṣṭhāḥ sārdhapañca| māsānuktavidhinādhītyādhyayanārthaprayojakavyāpārādhyayanaṃ nirvartya adhyāpyeti yāvat, utsṛjate adhyāyān utsargasaṅkalpanaṃ karotītyarthaḥ, naca vedādhyayanasya tyāgo'sti, anadhyāyaviśeṣebhyo'pivā utsarge mantradvayasambandhamāha 'utsṛjāmahe' ityādi|
15.12
ata utsargādūrdhvamabhradarśanamātre'pi sati nādhyetavyaṃ, kā kathā vidyotamānādiṣu ||
brāhmī vidyā devatā| pavate svarūpāccyavate iti pavā adhruvā, tatpratiṣedhena apavā dhruvā vidyā| kecidapveti paṭhanti, tatrāpyayamevārthaḥ| apavā nāmāsi nityānandā, tasyāstava sambandhi yadedhaḥ vṛddhaṃ rūpaṃ, tadahaṃ gameyaṃ prāpnuyām| iddhamedha iti punarvacanamanāditvakhyāpanārtham| kīdṛśamedhaḥ| joṣṭrīyamatiśayena sevanīyam| etasya amṛtasya maraṇarahitasya brahmamayasya vidyārūpasya medhāṃ parijagṛhurvipaścitaḥ medhāvanto vidyāsvarūpaṃ brahma lebhire ityarthaḥ, athavā ṛtasya satyasya brahmaṇo medhāṃ parijagṛhurvipaścitaḥ| ataścāhamapi sūrya ivājani sūrya ivāhamṛttamaprakāśo brahmarūpanikaṭaḥ syāmityarthaḥ| svāhā suhutamastu| ramate krīḍati jagadvivarttādinā iti rantiḥ brahmamayī vidyā| yujyate loke vivartapariṇāmaśaktibhiriti yuktiḥ| evaṃ yogo, yuk, udyugityādi vyākhyeyam| punarvacanaṃ stutyartham|
anuṣṭup| asyāśca ṛcaḥ surabhimatīti nāma| tathāca śrutiḥ - 'ṛtvijo yajamānāśca surabhimatīmṛcamanvāhurvācameva punate' iti| anyatrāśvasaṃskārottarakālamṛtvigyajamānayordadhibhakṣaṇasamayādāviyamabhyarthanā ihāpi yathāyogyatvaṃ yojayitavyā| krāmatīti krāvā| jayanaśīlo jiṣṇuḥ| vyāptyarthasya aśnoteraśvaḥ, vejanavānvājī anyatrāśvaḥ, iha tu prajāpatiḥ| yatkrāṇvo jiṣṇoraśvasya vājinaḥ aśvasya saṃskārakāle aślīlābhibhāṣaṇena mukhānyapavitrībhūtāni dadhi dadhnā pavitrāṇi akāriṣaṃ vyatyayenaikavacanam uttaratra ca bahutvavacanadarśanāt vayam akāriṣma| prajāpatervā sarvātmakasya vedātmano vā ajñānenāpabhāṣaṇena bālyāditayā apavitrāṇi mukhā mukhāni 'śeśchandasi bahulaṃ' miti luk naḥ asmākaṃ surabhi surabhīṇi pavitrāṇi karat loḍarthe leṭ 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' (3.4.87) iti terikāralopaḥ 'leṭo'ḍāṭau' (3.4.94) ityaḍāgamaḥ karotu| kiñca aśvaḥ prajāpatirvā asmākamāyūṃṣi pratāriṣat prataratu karotu| 'tṛ plṛ vanataraṇayoḥ' 'pūrvavatpañcamalakārādi' 'sip bahulaṃ leṭi' (3.4.34) iṭ guṇaḥ varṇavyatyayenākāraḥ|
15.19
ayamanyo'nadhyāyaḥ| pakṣāvivobhayapārśvavartitayā amāvasyāyāścaturdaśī pratipacca| yadyapicācārādhyāye dve paurṇamāsyau dve amāvasye iti caturdaśīsahite paurṇamāsyamāvasye ukte, tathāpi pratipadvidhānārthā punaḥ śrutiḥ| taduktaṃ - 'guṇārthena punaḥśrutiḥ' (pū.mī.1.2.41) iti |
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit