Kathakagrihyasutra 31: atha caturviṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 31
- Language
- Sanskrit
atha caturviṃśī kāṇḍikā
31.1
vivāhātpūrvameva pādyārghyamadhuparkairvivāhyaḥ śvaśureṇa pūjanīyaḥ | tulyaṃ ca pūjāvidhānaṃ ṣaṇṇāmapīti ṣaṇṇāmuddeśaḥ | arghyaṃ pūjāmarhantīti arghyārhāḥ ṣaṭ bhavanti | ācāryaḥ upanetādhyāpayitā ca śiṣyasya | ṛtvigyājyasya, tasyāpi prākkarmaṇaḥ sammānanaṃ (samānāt), rājā kṣatriyo'pi natvabhiṣekabhāvena sa janapadasya pūjyaḥ | vivahanamarhatīti vivāhyaḥ, 'arhe kṛtyatṛcaśca' (3.3.169) iti kṛtyo ṇyapratyayaḥ, sa kanyāyāḥ piturarghyārhaḥ | tathā yo yasya priyo guṇotkarṣeṇa, sa tasya dānādyavasare arghyārhaḥ | snātakastu sadyaḥsnāta ācāryasya |
31.2
athaśabdo vakṣyamāṇaprakārasvīkārārtho nipātānāmanekārthatvāt | enamācāryādīnāmanyatamaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇārhayanti pūjayanti saṃmānayanti |
31.3
vivāhottarakālamarhaṇaṃ vihitamiti yathācoditamānupūrvyamiti nayena vivāhādūrdhvameva madhuparkādidānaṃ kartavyamiti kecitprāhurata eva ca vivāhottarakāla evedamapakṛṣya vyācakṣate | tannirāsādeyam | karmaṇa ādāveva pūjanaṃ kartavyaṃ pāṭhakramādarthakramasya balīyastvāt | saṃskāro hyayamutsāhādijananamukhena ṛtvikprabhṛtīnāṃ karmaṇi yogyatāviśeṣādhānārthaḥ, saṃvṛtte yajñavivāhādike karmaṇi ṛtvikprabhṛtīnāṃ kriyamāṇo niṣphala eva syāt | smārto'picāyaṃ saṃskāraḥ, smṛtiṣu ca prāgeva karmaṇo'bhihitaḥ | kiñca vivāhya ityarthe āvaśyake vā kṛtyaḥ - vivahanamarhatīti, vivahati vā avaśyaṃ kanyāmiti vivāhyaḥ, 'arhe kṛtyatṛcaśca' 'āvaśyakādhamarṇyayorṇiniḥ' 'kṛtyāśca' iti smṛteḥ | naca vivāhādūrdhvaṃ vivāhāhò bhavati |
arghyalakṣaṇamāha -
31.4
madhuparkalakṣaṇapūrvikāṃ pūjayituranupadeśāṃ pūjāpratipattimāha -
31.5
atra pūjayitāraḥ ityarthāllabhyate | kāṃsyapātre camase vā dārupātraviśeṣe dadhyāsicyate madhu ca | madhu madhuparka ucyate| tañca madhuparkapātraṃ bṛhatā pātreṇa pidhāya sthagayitvā viṣṭarābhyāṃ gṛhītvā pādyaṃ prathamaṃ yeṣāṃ pādyārghyamadhuparkāṇāṃ tairyathāyogyatamūrdhvamadho madhye ca pādyārghyamadhuparkāṇāṃ tairyathāyogyatamūrdhvamadho madhye ca pūjāṃ svayameva pratipadyante pūjayitāro, natu tatrāpyupadeśamapekṣante |
31.6
kanyāyā dātari vivāhyasya nikaṭībhūte sati ṛtvik pādyādikaṃ kanyādātṛsamīpamānāyayati | tadānīyamānamanena mantreṇa vivāhyo'numantrayate | amantrajñaścedvivāhyastadā ṛtvigevainaṃ pāṭhayati| evaṃ sarvatra jñeyam| ayaṃ mantrārthaḥ - 'duha-prapūraṇe' dohaḥ prapūrakaḥ āpyāyakaḥ, virāṭ svargādau prajāpatiḥ, pādyādikamucyate he pādyādika yastvaṃ mayi mannimitto madartho dohaḥ prapūrakaḥ, sa virājaḥ prajāpateḥ dohaḥ pūrakaḥ jalādeḥ prajāpatinā divo niyuktatvādato mama pādyāyai pratipattaye tvaṃ bhava, virājaśca prajāpateḥ sambandhinaṃ dohaṃ pādyādikamahamaśīya vyāpnuyāṃ paśyeyamityarthaḥ | pādyasya saṃskārārthaṃ darśanam |
31.7
viṣṭaro'sītyādinā mantreṇāsanāntarasyopari darbhaviṣṭaramāstīrya vivāhya upaviśati tūṣṇīm | he viṣṭara asi tvaṃ viṣṭaraḥ viṣṭaro bhavasi ata ācchādayāsanāntaramācchādanārthameva mātari āsanāntare sīda tiṣṭha |
31.8
viṣṭare darbhācchāditāsanaviśeṣe āsīnāyopaviṣṭāya vivāhyāya pādyādīnāmekaikaṃ triḥ prāha kanyāyā dātā - pādyam 3 arghyaṃ 3 madhuparkaḥ 3 ācamanīyam 3 iti| āsīnāyeti saptamyarthe caturthī, viṣṭara āsīne vivāhya ityarthaḥ|
31.9
abhyarhaṇīyasyābhimukhyāpādanāya yat bho iti pūjāsambodhanaṃ prāptaṃ, nāmasambodhanaṃ ca mārṣa brahmadatta ityādi, tanniṣedhayati |
31.10
śanno devīrityādimantraiḥ pūrvavyākhyātairapo'bhimantryaḥ viśeṣeṇa pādyābhiḥ pādayordhāvanasamarthābhiḥ pādau prakṣālayate abhyarhaṇīyasya kanyāyā dātā| pādayoḥ prakṣālane yathāliṅgaṃ mantrau dakṣiṇamityādi, uttaramityādi| idamityanena sadyaḥphalaṃ darśayati kanyāpradānaṃ vivāhāntarasādhitaṃ ca tatkṣaṇādeva karmānuṣṭhānādisambandhisvarūpam| asya vivāhyasya brahmavarcasasampannamuttaraṃ vāmapādamavanenije śodhayāmi| idamahaṃ tejo vīryamannādyaṃ prajāṃ paśūn brahmavarcasaṃ dadāmi vivāhyādike arghyārhe| māṃ mayi - yattu māṃ prāptaṃ tejaḥprabhṛti, tanmayyeva ciramastvityarthaḥ ||
31.11
āpo hiṣṭhetyādibhirvyākhyātārthābhirarghyaṃ pratigṛhṇāti| devasya tvetyādanā 'madhuparkaṃ pratigṛhṇāmi' ityadhyāhārapūritena savitṛdevatākena mantreṇa madhuparkaṃ pratigṛhṇāti| viṣṭaro'sītimantreṇoparitanaṃ viṣṭaramapakarṣati| apakṛṣya cākṣipya uru tveti mantreṇā'pasārayati| tannaścakṣurityādinā madhuparkaṃ vīkṣya, pṛthivyāstvetyādinā mantreṇādhastane viṣṭare madhuparkapātraṃ nidadhāti| madhu vātā ṛtāyate iti tisṛbhiraṅguṣṭhasamīpavartinyā pradeśinīsaṃjñāyāṅgulyā pradakṣiṇaṃ kṛtvā dadhimadhunī miśrayati| pradiśati tarjayati tacchīlā pradeśinī tarjanī |
devasya dānadyotanādiguṇakasya saviturādityasya prasave'nujñāyāṃ vartamānā aśvinordevabhiṣajorbāhubhyāṃ pūṣṇaśca hastābhyāṃ na tu svābhyāṃ carmamayābhyāṃ madhuparkaṃ pratigṛhṇāmi |
asi tvaṃ viṣṭaraḥ mithyaivāvārakaḥ, ato'smādadhastanaviṣṭarādapasarāntarikṣamākāśamāśraya |
he viṣṭara tvāmahaṃ pṛthivyāṃ kṣipāmi, ataḥ uru dūraṃ gaccha| kimartham| vātāya vāyvartham|
tadetaccakṣuḥ śastaṃ yaddevahitaṃ satpurastāduñcarati, tadeva kṛtakaraṇīyaṃ cakṣuḥ devārthaṃ havirādivīkṣaṇayāgadānahomādiṣu sādhanabhāvaṃ bhajata ityarthaḥ| kīdṛśam| śukraṃ śuklam| ata āśāsmahe vayaṃ yāgādisādhanāni varṣaśataṃ paśyema, tadarthameva saṃvatsaraśataṃ jīvema|
he madhuparka tvāmahaṃ pātrasthamapi santaṃ nābhāvadhastane darbhaviṣṭare sādayāmi| dhānyāni havīṃṣi vediprastare sādhyante | pṛthivyā hi sāramoṣadhayastāsāmapi darbhā iti nābhitvaṃ darbhaviṣṭarasya|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit