Kathakagrihyasutra 32
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 32
- Language
- Sanskrit
32.3
vātā vāyavaḥ madhu santu madhurasaparyavasāyino bhavantu| kasmai| ṛtāyane ṛtaṃ sataṃ yajñaṃ vā ya icchati, tasmai| sindhavo nadyaḥ madhu kṣaranti kṣarantu sravantu| tathā oṣadhayaḥ phalapākāntāḥ vrīhyādayo madhumatyo'smākaṃ santu| naktaṃ rātriprathamabhāgaḥ madhuma Bistro bhavatu, uta api ca uṣasā rātripaścimabhāgena saha| madhumatpārthivaṃ rajaḥ - rajo bhūmaloka ucyate, dhūlirvā| dyaurdyulokaḥ madhvastu madhurasasyandinī vṛṣṭyādidvāreṇa bhavatu| kīdṛśī dyauḥ| pitā pālayitrī| vanaspatiḥ phalī madhumānasmākaṃ bhavatu| evamasmākaṃ sūryo madhumān bhavatu| anena karmaṇā gāvaśca madhumatyo naḥ santu kṣīrādidānadvāreṇa madhurasāḥ|
11||
32.12
prācyā ārabhya pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhakṣayanvantairmantrairmadhuparkapātraprānteṣu aṅgulilepān nimārṭi| pratidiśaṃ pratimantramitivacanātpañcamena mantreṇārthātpūrvoktadikkoṇe nimārjanamāpatati| mantrārthastu - he lepa prācyāṃ diśi vartamānā vasavo devatāviśeṣāstvāṃ bhakṣayantu vasavastvayā tṛptā bhavanvityarthaḥ| kīdṛśā vasavaḥ| agnirājāno'gniryyeṣāṃ rājā| tatpuruṣe hi samāsāntaḥ syāt| eṣā yojanā sarvamantreṣu tulyā|
32.13
yanmadhuna ityādimantreṇa madhuparkasya sambandhino bhāgānaṅguṣṭhasahitayā ekaikayā aṅgulyā gṛhītvā caturo vārānaśnāti aṅguṣṭhasahitayā kaniṣṭhayā prathamaṃ, tato'nāmikayā,
madhyamayā, pradeśinyā pratyekasaṅguṣṭhasahitāyāvadānacatuṣṭaye gṛhīte yacchiṣyate, tatsuhṛde kanīyase bhrātṛprabhṛtaye prayacchati| mantrārthastu - pṛthivyādīni bhūtāni madhvivāmṛtamiva, madhvyaṃ madhusāraḥ amṛtasāraḥ sārasāra ityarthaḥ, yanmadhuno'mṛtasya sambandhi madhvyaṃ sārasāraḥ pṛthivīti, ‘iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu’ (2.5.1) ityādinā bṛhadāraṇyake pṛthivyā bhūtasāratvena pratipādanāt, tasya madhvyasya pṛthivīlakṣaṇasya sārasārasya yatparamamutkṛṣṭatamaṃ rūpamannādilakṣaṇaṃ, tena bhuktenāhaṃ madhvyasya sarvamṛtasārasya madhuno'mṛtasya nityānandarūpasya paramasya paramātmatādātmyavṛtterannādyasyādanīyasya susaṃvedanabhogyasya paramo'nnādaḥ paramātmasvarūpaḥ tatra layāt bhūyāsaṃ brahmabhūyamahaṃ gaccheyamiti yāvat| kiñca he madhuparka asi tvaṃ trayyai vidyāyai vedatrayasya yaśaḥ prakāśaḥ, tathā śriyai sampado yaśaḥ prakāśo'sti, ato yaśase tvāmaśnāmi| kiñca brahmaṇaḥ paramātmano dīptiḥ prakāśastvaṃ, satyasya vedārthasya śrīḥ sampadasi yaśasaśca śrīḥ, ato mayi śrīḥ śrīḥ śrayatāṃ bhūyobhūyo mayi śrīstiṣṭhatvityarthaḥ|
32.14
anena mantreṇācāmati| he ācamanodaka amṛtasya madhuparkasya upastaraṇamācchādakamasi|
32.15
arhayitā dattamadhuparkaḥ san khaḍgapāṇirbhūtvā tasmai arhaṇīyāya bhakṣitamadhuparkāya gāmāha gāṃ kariṣye ityanujñāṃ prārthayate anyārthenetyarthaḥ| gośca karaṇaṃ nipātanam||
32.16
tāṃ gāṃ śāsti ‘oṃ kuruṣva’ ityanujñām arhaṇīyo dadātītyarthaḥ|
arhayitāmuṃ mantramāha -
32.17
he gauḥ mama cāgniśarmaṇo'muṣya ca viṣṇuśarmaṇaḥ pūjyasya yaduddeśena vaidikavidhiparavaśīkṛto'hamidamakartavyaṃ karomi tasya pāpmānaṃ jahi nāśayeti yāvat, athavā hato me pāpmā nāstyataḥ karmaṇo mama pāpaṃ vidhicoditatvādityarthaḥ| he viśasitāraḥ mama pāpmānaṃ hata nāśayat|
32.18
he viśasitāraḥ gauḥ kriyatāmityanujānātītyarthaḥ|
32.19
nānāgotrānnānāpravarāṃścādau caturo brāhmaṇān bhojayetpaścātsabāndhavamarhaṇīyam| eṣa ādyo brāhmaṇāryopāyo gokaraṇādika upadiṣṭastena nātra vicikitsā kartavyetyarthaḥ|
32.20
niścite'pi yadiśabdo dṛṣṭaḥ 'yadi vedāḥ pramāṇam' iti yathā| uktāmitikartavyatāṃ vidhāya gāmutsṛjet na hanyādityarthaḥ, mātā rudrāṇāmityādi ca paṭhet| iyaṃ gau rudrāṇāmantarikṣacāriṇāṃ devatāviśeṣāṇāṃ mātā paripoṣikā payaḥprabhavāhutidvārakavṛṣṭyādidvāreṇa, vasūnāṃ vāsayitṝṇāmoṣadhīnāṃ bhūmijānāṃ duhitā poṣaṇīyā, ādityānāṃ svasā bhaginī adititanayā, ato'haṃ pranuvocaṃ cikituṣe janāya, nuśabdo niścaye, niścayaṃ kṛtvā pravadāmi cikituṣe caitanyātiśayavate janāya| kiṃ vadāmi| he viśasitāraḥ gāṃ mā vadhiṣṭa| kīdṛśīm| anāgāmapāpām, aditiṃmakhaṇḍitāṃ dainyaśūnyāṃ vā| kutaḥ| yasmādiyaṃ śobhanaṃ yavasaṃ ghāsamattīti sūyavasāt| kiñca he gauḥ bhago dhanaṃ payo yaśaśca vidyate yasyāḥ sā bhagavatī payasvinī tvaṃ bhūyāḥ, tathā vayamapi tvatprasādāt bhagavanto dhanayuktāḥ yaśasvinaśca syāma| he aghnye'nupahiṃsite tṛṇamaddhi bhuṅkṣva| yatastvaṃ viśvadānī sarvasya dātrī payodvāreṇa| piva śuddhamudakamā samantāt carantī viharantī|
32.23
arhayitāha omityavicāritasiddhaṃ kṛtvā he viśasitāraḥ yūyaṃ gāmutsṛjata| utsṛṣṭā satī svācchandyena tṛṇānyattu bhakṣayatu ityuktvā tāmutṛsṛṣṭāṃ dṛṣṭvā paśuṃ chāgaṃ, paśvaṅgaṃ vā māṃsakhaṇḍaṃ pratinidadhīta| nāmāṃso māṃsavihīno madhuparkaḥ syāditi ha śrutito vijñāyate, haśabda iti hāse| apivā ghṛtamiśrita odana eva kartavyo māṃsadveṣiṇe tādṛśā vā || 21, 22, 23 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit