Kathakagrihyasutra 41: atha aṣṭāviṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 41
- Language
- Sanskrit
atha aṣṭāviṃśī kāṇḍikā
41.1
ulapo vīraṇaḥ, prasūnā dīrghadarbhā iti tu prasiddhihīnaṃ vaco madhyadeśādau vīraṇānāmeva tathā prasiddheḥ| ṛtvik vīraṇapaṃktiṃ stṛṇāti racayati rathāvataraṇasthānādārabhya vadhūśayanagṛhaviśeṣaṃ yāvat|
he vāstoṣpate asmān pravivikṣūn pratijānīhi, abhimukhyenānukūlyena paśya, tataśca svāveśaḥ supraveśo rogarahito'smākaṃ, bhava| yat tvā īmahe yācāmahe, tannaḥ pratijuṣasva tena yācitānāsmān prīṇīhītyarthaḥ| tasmādasmākaṃ dvipade mānuṣarūpe, catuṣpade gavādhike śaṃ bhava sukharūpo bhava|
agniraitu iti vaiśvadevyaścatasrastriṣṭubhaḥ| viśveṣu deveṣvāgacchatsu sarvadevatānāṃ prathamo'gre'grirā etu etu āgacchatu| so'griḥ sarvadevapuraḥsaro'syā vadhvāḥ prajāṃ nayatu prāpayatu, tāṃ ca prajāṃ sarvamāyuḥ nayatu prāpayatu| dvikarmakaḥ ajāṃ nayati grāmamitivat| taccāyuragrinā prāpyamāṇaṃ varuṇo rājānumanyatāṃ tatrānumatiṃ dadātvevamastviti| rājagrahaṇaṃ tenānumatena tadanucaratvātsarve devā anumanyante ityāśayena| yathāca iyaṃ strī vadhūḥ putrasyedaṃ pautramaghaṃ pāpaṃ nirundhyāt putraśokaṃ nānubhavettathā tena prakāreṇa varuṇo rājā anumanyatām|
41.2
tayā rājyā praviśati gṛhaṃ rathādavatīrya vadhūsahito varaḥ|
imāṃ vadhūmagnirāvasathyastrāyatāṃ rakṣatu| iyaṃ vadhūrariktopasthā astu, upastha utsaṅgo bālakasutaiḥ krameṇa jāyamānairasyā utsaṅgo'rikto'śūnyo'stvityarthaḥ| tatheyaṃ jīvatāṃ cirāyuṣāṃ putrāṇāṃ mātā bhavatu| putrāṇāmayaṃ pautrastaṃ cānandaṃ sukhamiyamabhimukhyena viśeṣeṇa budhyatām|
41.3
adhyāhitaḥ sthāpito vivāhāgniryatra taṃ, tathā sodakamudakumbhabhūṣitaṃ, sauṣadhaṃ vrīhyādyoṣadhisanātham, āvasathaṃ gṛhaviśeṣaṃ pratipadyate praviśati| ata ūrdhvaṃ hi pākayajñeṣvadhikriyate| vāstuhomānantaraṃ caiṣa praveśa iṣyate| uktaṃ hi sūtram - ‘amīvahā vāstoṣpata iti catasṛbhirvāstoṣpatīyasya sthālīpākasyeṣṭvātha vāstvrāviśet’ (12.1) iti|
ādyā gāyatrī| tisrastriṣṭubhaḥ| brahmaṇa ārṣam| he vāstoṣpate mādhyamikadevatāviśeṣa vāyurūpa no'smākam anamīva edhi, ‘ama roge’ rogaśūnyo bhava asmānnirogānkurvityarthaḥ| amīvānaṃ vyādhiṃ hantīti amīvahā vyādhipradhvaṃsakārī, anamīvastu rogaprāgabhāvasyaiva sthairyaheturityapaunaruktyam, tathā suśevaḥ sukhasevyo bhava| kiṃ kurvan| viśvā rūpāṇyāviśan nānārūpāṇi dhārayan, aśvādīni nānārūpāṇi vā āviśan praveśayan samṛddhaṃ gṛhaṃ kurvannityarthaḥ|
he vāstoṣpate asmākaṃ prataraṇo bhava durgamasthānebhyo'smān pratārayetyarthaḥ| he indo mādhyamikatvasāmānyāt candra asmākaṃ gobhiraśvaiśca gaye gṛhe sphānaḥ sphīto bhava| tena tava sakhye vartamānā vayaṃ ajarāsaḥ ajīrṇāḥ syāma| tvaṃ cāsmān pratijuṣasva prīṇīhi| ka iva kān| piteva putrān|
he vāstoṣpate te tava sambandhinyā saṃsadā vegādisampadā śagmayā sukharūpayā vayaṃ sakṣīma saṅgacchema| hiraṇvayā suvarṇādikayā, gātumatyā yajñādikarmavatyā yajñādyupayoginyetyarthaḥ| varamutkṛṣṭaṃ kṛtvā no'smān alabdhalābhātmake yoge, prāptaparirakṣaṇātmake ca kṣeme vartamānaḥ pāhi rakṣa| yūyaṃ tvaṃ vyatyayena pāta pāhi svastibhiravināśaiḥ sarvakālam|
he vadhu te tava gṛhe niśi divā ghoro rodanādiśabdo mā utthāt rodanādiśabdo duṣṭastvadgṛhe mā bhūtkadācidityarthaḥ| rudatyo rodanaṃ kurvatyastvattava sakāśādanyatra saṃviśantu anyatra tava dūravartini deśe tiṣṭhanvityarthaḥ| tvaṃ patiloke patikule viśeṣeṇa rāja śobhasva jīvaputrā dīrghāyurbahuputrā satī, tathā sumanasyamānāṃ sukhinīṃ prajāṃ putrādikāṃ paśyantī satī|
41.4
rohiṇyā mūlena vā nakṣatreṇa yukte candramasīti jñeyam| yadvā puṇyoktaṃ jyotiḥ śāstre puṇyarūpaṃ śreyaskaraṃ yaddinamuktaṃ, tatra vā| apareṇāgniṃ prakṛtatvādāvasathyam, anaḍuha idamānaḍuhaṃ vārṣabhaṃ tatra, rohite carmaṇyupaveśya vadhūṃ varaḥ svayaṃ copaviśya, kevaleṣu vā darbheṣu vadhūmrupaveśya svayaṃ copaviśya jayahomaprabhṛtikamājyabhāgāntamājyasādhanatvādārthādājyadharmayuktamupasamādhānādipūrvakaṃ hutvā, agniraitu prathama ityādibhiśca karmāntarāṇi kuryāt| kāni tāni| pākayajñā arthāt||
tava kumāro bālakaḥ stanandhayaḥ stanapaḥ mā pramāyi mā mṛta| mā ca tvaṃ vikeśī muṇḍā satī uro vakṣa āvadhiṣṭhāḥ bhartṛvirahakṛtamurastāḍanaṃ tava mā bhūdityarthaḥ| tava stanandhayaṃ savitā abhirakṣatu bṛhaspatiśca abhirakṣatu ā vāsasaḥ paridhānāt paridhānavastraparyantaṃ yāvat rakṣatu, viśve devāśca nityamabhirakṣantu|
prāyaścittaṃ pāpanivāraṇaṃ dharmajananaṃ ca karmocyate| tatkāraṇatvādagniḥ prāyaścittiḥ| he agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirdoṣāpasāre śubhajanane ca nimittamato'syāṃ vadhvāṃ yā bhṛśā apavitrā atiśayena bījavaśena bālabhāvakṛtakuceṣṭāvaśena ca tanū-
stāmasyā vadhvā nāśaya tadgatamaśubhaṃ nāśaya| varasya hi gārbhabaijikadoṣā jātakamīdibhirnāśitāḥ, vadhvāstu tāni prāyeṇa na kṛtāni - gārbhairhomairjātakarmacauḍamauñjīnibandhanaiḥ| baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāṃ pratihanyate|| (manuḥ 2.27) iti smṛteḥ| enaḥ pāpamaśuddhiḥ||
etāni sānuṣaṅgāṇi parāṇi pañca yajūṃṣi apakrameṇa| tenargbhiścatasṛbhiścatasro, yajurbhiśca daśabhirdaśeti caturdaśāhutayaḥ sampannāḥ, tryāyuṣamityanena pañcadaśī, - ityādityadarśanaḥ| sa ājyaikadeśe yo'nena yajuṣā vakṣyamāṇa āsekastāmevāhutiṃ manyate mantrāvṛttiṃ vā|
41.5
svayaṃkartṛkatvādāsāṃ sruveṇa pūrvoktā ghṛtāhutīrhutvā tryāyuṣamityādiyajuṣā pṛthakpātroddhṛte ghṛte ghṛtaikadeśe dadhyāsicya dadhikrāvṇaḥ ityanayā trīnvārān vadhūṃ dadhi bhakṣayitvā varo māṇavakāya vadhvā utsaṅge nihitāya phalāni pradadāti 'irāmagre' iti mantreṇa| maṇibhirmantrairoṣadhibhistribhirupāyaiḥ sādhyamānatvāt trya yuṣaṃ bālayuvavṛddhāvasthātrayabhāvitvāt yāgadānahomasādhyatvāttadārambhakatvādva vā tryāyuṣaṃ yat jamadagneḥ tryāyuṣaṃ, yacca kaśyapasya, yacca devānāṃ, tatsa5 stviti vara āśāste| dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇoraśvar vājinaḥ| surabhi no mukhā karatpra ṇa āyūṃṣi tāriṣat|| āgneyī| anuṣṭup| indrasyārṣam| dadhi krāmatīti dadhikrāvā 'anyeṣyo'pidṛśyate' (3.2.75) iti kvanip| agnirvāśvānara ucyate| sa hi sarvaṃ bhakṣitaṃ jarayati jaṭhare sthito dadhyādikam| tasya dadhikrāvṇo'grerjāṭharasyāhamakāriṣaṃ karomi santarpaṇamarthāt| kīdṛśasya| jiṣṇorjayanśīlasya, aśvasya aśanasya vyāpino vā, vājino'nnapateḥ| no'smākaṃ surabhi sugandhi vidyādyudgārabhūṣitamarthānmukhaṃ dadhi bhakṣyamāṇamākarat karotu| loḍarthe leṭ| no'smākamāyūṃṣi pratāriṣat prataratu dadhātu| pūrvavat paṃcamo lakāraḥ| irāmagra itīyaṃ vyākhyātā|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit