Kathakagrihyasutra 44: atha ekatriṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 44
- Language
- Sanskrit
atha ekatriṃśī kāṇḍikā
44.1
garbhagrahaṇādārabhya yastṛtīyo māsastatra śuklapakṣasya parvaṇi mukhye dine sīmantonnayanasaṃjñayā yaugikyā prasiddhaṃ yatsaṃskārakarma, tatkārayate, natu vidvānapi svayaṃ kuryāditi ṇicaḥ prayogāt darśitam | etacca pātrasyaiva kecitsaṃskāramicchanti ādhārasaṃskārādeva garbhasyopakāro bhaviṣyati golakasaṃskāreṇeva cakṣuṣa iti vadantaḥ| tathāca smṛtiḥ | ‘sakṛtsaṃskṛtasaṃskārāḥ sīmantena dvijastriyaḥ| yaṃ yaṃ garbhaṃ prasūyante sa sarvaḥ saṃskṛto bhavet ||’ iti| anye tu garbhasyaiva saṃskāraṃ manyante tatraiva tṛtīye garbhamāsa ityasyopapatteḥ| pātramātrasaṃskāratve hi kiṃ garbhamāsavyapekṣayā, yadā kadācitsīmanto vidhīyate, kāryaḥ sīmanta iti| smṛterapi - ‘gārbhairhomairjātakarmacauḍamauñjīnibandhanaiḥ| baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāṃ pratihanyate ||' (manu0 2.27) iti| apare tūbhayasaṃskāramāhuḥ| tatra kṣetrasaṃskāra evānumatatamaprāyo vedārthavidāṃ sakṛdanuṣṭhānasya prasiddhatvādvahutyena| yathoktamupasamādhānaṃ kṛtvā jayaprabhṛtibhirarājyabhāgāntaṃ hutvā, prakṛtasya āvasathyasya agreḥ paścādbhāge agredarbheṣu prāṅmukhyā upaviṣṭāyāḥ sarvān keśān samyak prakarṣeṇa muktān kṛtvā, kaṅkatena dārumayobhayadikkabhūritaradantayoginā vālaspaṣṭīkaraṇena prasādhayate spaṣṭīkaroti vakṣyamāṇābhistisṛbhiṛgbhiḥ |
44.2
itiśabdaḥ karaṇapradhānaḥ| anena mantratrayeṇa keśān prasādhayate iti pūrveṇa saṃbandhaḥ| yaṃ sīmantaṃ te tava kaṅkataścakāra kṛtavān, kṣuro vā yaṃ cakāra sīmantaṃ, kṣura iva tīkṣṇatvātkaṅkata iti vyācakṣate vivāhādūrdhvaṃ kṣurasaṃsargasya strīṣvamāṅgalikatvāt| dṛṣṭaścopamāyāṃ vāśabdaḥ samudro vā mahāsattvaḥ ityādau nipātānāmanekārthatvāt| yat vapan keśānspaṣṭīkurvan kaṅkataste tava parīvavarja varjitavān vālānāṃ śirovidāraṇabhayāt, tadrūpaṃ sīmantākhyasaṃskārayuktatvātstrīṣu he aśvinau nidhattaṃ kurutaṃ, tathaiva tadrūpaṃ pauṃsnena vīryeṇa saṃsṛjatamaśvinau |
amuṃ kaṅkatamandrāṇī śacī cakre kṛtavatī| ato'yamutkṛṣṭatvātkaṅkataḥ sīmantaṃ visarpatu cinotu saṃpādayatvityarthaḥ | he agne iyaṃ patnī tvayā vivāhasamaye dattā, idānīṃ punaḥ prajayā saha patibhyaḥ etāṃ jāyāṃ dāḥ dehi putravatīṃ sampādayetyarthaḥ|
agnirimāṃ patnīṃ punaradāt dadau āyuṣā varcasā ca saha| asyā yaḥ patirbhartā sa dīrghāyurastu | jīvāti śaradaḥ śataṃ, jīvātīti loḍarthe laṭ, (leṭ) śaradāṃ śataṃ jīvatu varṣaśataṃ jīvatādityarthaḥ |
44.3
trīnvārān triḥ, śvetayā śuklayā, śalalyā śalaliḥ śvāvitsedhā, tasyāḥ śalākā śalalirupacārāt tayā, śamīśākhayā sapalāśayā sapannayā sīmantaṃ vicinoti 'yāste rāke' iti triṣṭubhā| śalalyā tāmraśalākayā śvetayālohitayeti yadvyācakṣate, tanna dṛṣṭānurūpam ||
brahmaṇa ārṣam| he rāke devaputri yāstava śobhanā matayaḥ, supeśasaḥ surūpa abhimataphaladānonmukhatvaṃ matīnāṃ surūpatvaṃ, yābhiḥ sumatibhirdāśuṣe dātre yajamānāya vasūni dhanāni dadāsi, tābhirupalakṣitā satyadyāsminnahani no'smānupāgahi upāgaccha, sumanāḥ prasannacittā satī, he subhage sundari rāke sahasrapoṣaṃ sahasrasaṃkhyaṃ dhanaṃ rarāṇā dadatī|
44.4
anantaramasyā garbhiṇyāḥ kaṅkatasamīkṛtānāṃ śalalyā vibhajyamānābhiḥ rekhābhiḥ paricchedena kṛtasīmantabhāgānāṃ keśānāṃ kṛtau pṛthagdvau pakṣau pārśvadvayagatau sannahyati badhnāti nīlalohitena sūtreṇa nīlalohitamityādikayānuṣṭubhā| nīlalohitamidaṃ sūtraṃ bhavati| kṛtiḥ kriyā, tayā śaktirvyajyate garbhasya puṃstvaṃ vyajyata ityarthaḥ, asyā garbhiṇyā jñātaya edhante vardhante loḍarthe laṭ vyajyatāṃ śaktirvardhantāṃ jñāta ityarthaḥ, patiśca snehādibandheṣu satsu baddhyatām|
44.5
yo guruḥ sīmantonnayanasya kartā brāhmaṇastamarhayedyathāśakti madhuparkadānādinā pūjayet|
44.6
atraiva kāle vāgdattānāṃ kumārīṇāṃ saṭoddharaṇaṃ karma kartavyaṃ keśaracanāviśeṣātmakam| anulepanaṃ sarvauṣadhikuṅkumaprabhṛtibhiranulepanaṃ śobhāviśeṣādhāyi sīmantasya| atrāgneyyā ye ke ca jmetyādikayā caturgṛhītena pradhānayāgaḥ|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit