Kathakagrihyasutra 50
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 50
- Language
- Sanskrit
50.1
teṣāmāyuṣā devānāmāyuṣā tatparimāṇena jīvanena ayaṃ yajamāno bālaścāyuṣmānastu| asāviti pūrvavat|
50.2
pratasyārṣam| indraḥ prajāpatirvā devatā| citraścitracaritaḥ prajāpatirindro vā no'smānkayā ūtyā ābhuvadābhāvayati janayati| avanamūtiḥ 'supāṃ sulukapūrvasavaṇṇāṃ...' (7.1.39) iti tṛtīyaikavacanasya pūrvasavarṇaikādeśaḥ ūtīśabdālluk ca| kīdṛśaḥ prajāpatiḥ| sakhā samānakhyānaḥ antaryāmī| kīdṛśānasmān| sadāvṛdhaḥ sarvakālaṃ vṛddhiyuktān| kayā vṛtā vartanenābhāvayati| kayā śaciṣṭhayā śaktyatiśayena caitanyātiśayena vā atiśayena śakitā śaciṣṭhā ‘turiṣṭhemeyaḥsu’ (6.4.154) iti tṛco lopaḥ, chāndaso varṇavyatyayaścakāraḥ, kena śaktyatiśayena vartayedityarthaḥ | sṛṣṭvādiśaktyatiśayayuktaḥ prajāpatirvṛddhiviṣaye kratāvasmābhirijyate, sa dṛṣṭyā prītaḥ san bālaṃ vṛddhyādisaṃyuktaṃ saṃpādayatviti tātparyārthaḥ|
he prajāpate ko yajamānaḥ tvā matsat mādayati, andhaso'ndhasā haviṣā, dṛḍhā dṛḍhāni, vasu vasūni dhanāni, āruje ārujati vitarati dakṣiṇādidvāreṇa| kīdṛśo yajamānaḥ| satyaḥ uttamasattvaḥ, tathā madānāṃ maṃhiṣṭhaḥ hṛṣṭānmamānandayogināṃ madhye vṛddhatamaḥ paramānandayukto brahmasva bhāva ityarthaḥ| 'bahi-mahi-vṛddhau' iti dhātoḥ prakṛtitvaṃ maṃhiṣṭhaśabde iṣṭhannante|
atrāpiprajāpatirdevatā | ahaṃ śṛṇve śṛṇomi vedāt | kiṃ tat | kāciddevasya prajāpateḥ śaktirlokottarāsti prajñā vā| kā| yayā śacyā śaktyā prajñayā vā sa ṛṣvo mahattamaḥ purusrc="https:// mahattamaḥ purusrc=" aṃhaḥ pāpaṃ muhurmuhuḥ punaḥpunaḥ kṛṇoti kṛntati nāśayati | kasmai | dāśuṣe yajamānāya | pāpaṃ ca nāśayitvā, anantaraṃ jaritre stotre dāśuṣe puru subahu draviṇaṃ dhanaṃ dadhāti dadāti karoti vā| kīdṛśaḥ prajāpatiḥ| śaciṣṭhaḥ śaktatamaḥ prājñatamo vā, vicayiṣṭhaḥ vividhaśaktinicayavattamaḥ | kayeti vyatyayena tṛtīyā prathamāsthāne|
prajāpataye suhutamastu | prajāpate nahi tvaditi, asā amuṣyeti dvayaṃ vyākhyātam|
brahmaṇa ārṣam| anena hiraṇyaṃ ghṛte'vadadhāti | he suvarṇa asi tvamagnerāyuḥ, āyātītyāyuḥ, agnerāgataṃ tvamutpannamityarthaḥ | tathāca śrutiḥ - 'agneryadretaḥ sicyate taddhiraṇyamabhavat' iti| tasyaivaṃbhūtajananasya te tava manuṣyā āyuṣkṛta indhanādhmānanirmanthanajāgaraṇādinā manuṣyā agnerāyuḥ kurvanti, taddvāreṇa suvarṇasya| tena manuṣyāṇāmupakārakatvādasmai yajamānāya, amuṣmai ca bālakāyāyurdehi kuru vā|
indro'tra devatā| indrasya prāṇaḥ, indraḥ prāṇasya svāmī, ataḥ sa indrastubhyaṃ prāṇaṃ dadātu| yasya prāṇastasmai indrāya te tubhyaṃ svāhā|
pitṛdevatāko yataḥ pitṛsvāmikaḥ prāṇo'taste pitaraste tubhyaṃ prāṇaṃ dadatu| yeṣāṃ prāṇastebhyaḥ pitṛbhyo vo yuṣmākaṃ suhutamastu|
prajāpatiḥ prāṇasya svāmī| sa tubhyaṃ prāṇaṃ dadātu| parameṣṭhī prāṇasya prabhuḥ| sa tubhyaṃ prāṇaṃ dadātu| ubhayoḥ prajāpatiparameṣṭhinoryayoḥ prāṇastābhyāṃ vāṃ yuvābhyāṃ svāhā|
ghṛtaṃ nirucyate he ghṛta yat yasmāttvamasarpaḥ sṛptaṃ, tataḥ sarpirbhūtamāsa| yasmācca navaṃ pratyagraṃ sat aiḥ āgatamasi, tato navanītamucyase| yasmādadhriyathāstadbhūtaṃ bhūtamasi dhṛ dhāraṇe ityasya varṇavyatyaye ghṛtaśabdaḥ|
viṣṇorārṣam| dhārāṃ panthāmiti prathamāyāḥ sthāne dvitīyā| yeyaṃ ghṛtasya dhārā, sā amṛtasya, amaraṇadharmasya panthā upāyaḥ| idaṃ hi ghṛtamindreṇa yajamānebhyo dattaṃ vṛṣṭyādidvāreṇa, prayataṃ ca marudbhiḥ prakarṣeṇa yataṃ niyamya sthāpitaṃ vacanādidvāreṇa| tat dīyamānaṃ niyamyamānaṃ ca tvāṃ viṣṇurapaśyat| tattvāmiḷā devatāviśeṣaḥ gavi airayannikṣiptavatī|
pāvamānena stomena barhiṣpavamānādinā, gāyatryā varcā, vartanyā sāmāvayavena, upāṃśugrahasya vīryeṇa sāmarthyena uddharāmi tvām| asāviti nāma pratīyāt|
gatārtham|
agnerunnayāmīti vipariṇatasyānuṣaṅgaḥ, na tūddharāmītyasyānuṣaṅgaḥ ‘vyavayānnānuṣajyeta’ (pū.mī.2.49) iti nyāyāt| pāvamānenetyādi samuñcitaṃ mantratrayamāhuḥ suvarṇoddharaṇe bhinnākhyātatvena bhinnamantratvāt| anye tu ekamantratāṃ manyante|
brahma vedaḥ| taddhyāyuṣmadavināśi| taddhi brāhmaṇairbrahmasambandhibhiradhyayanadhāraṇādibhiranucchittikarmakam| tasyāyamityādi pūrvavat|
50.3
vanaspataya indhanāni araṇyaṃ ca| samānamanyat|
50.4
dakṣiṇālobhena ṛtvijaḥ abhyasyanti yajñavidyāṃ, samyaganutiṣṭhanti ca karmāṇi| tena dakṣiṇayā āyuṣmattvaṃ yajñasya|
50.5
oṣadhayo vrīhyādyāḥ, tābhiḥ| carupuroḍāśādinā iṣṭamannādi candramasamāpyāyayatīti kṛtvā bhavatyoṣadhībhirāyuṣmān somaḥ|
50.6
vṛṣṭyā vardhante dhriyante cauṣadhayaḥ|
he agne imaṃ bālakaṃ yajamānaṃ ca āyuṣe varcase ca kṛdhi kuru, vidyāsaṃpattirvarcaḥ, yathā etasyāyurvarcaśca bhavati tathā kurvityarthaḥ| he varuṇa tvamapi tigmamutkaṭamojo balaṃ saṃśiśādhi samyak saṃpādaya| he adite devamātastvamasmai śarma sukhaṃ yaccha dehi māteva jananī yathā| he viśve devā yūyaṃ yathā jaraddaṣṭirasat bhavati, tathā kuruta, jarāmaśnoti vyāpnoti jaradaṣṭiḥ jarārjaritaśarīramenaṃ kurutetyarthaḥ|
aśvināvatra devatā| aśviprabhṛtibhirdattena prāṇena jīveti gatārtham|
sarvāṅgaparisrutarasasāravīryasambhūtatvādaṅgādaṅgātsamyagbhavasi, hṛdayasaṅkalpitamanorathasaṃbhūtatvācca hṛdayādādhikyena jāyase| vaiśabdo'vadhāraṇe| kiṃ bahu brūmahe, ātmā vai putranāmāsi, tvaṃ maccharīreṇa saṃbhūtatvānmadīyameva mūrtyantaramasi putranāmāṅkitamupakāritaramityarthaḥ| evaṃbhūtastvaṃ śaradāṃ śataṃ prāṇāndhāraya paśya ca paṭvindriyo bhava varṣaśatam| evaṃ hi garbhādhānādi nāmakaraṇāntaṃ vyākhyātam| anantaraṃ cūḍākarma sūtrakāreṇoktam| smṛtiṣu hi niṣkramaṇānnaprāśane nāmakaraṇānantaramukte 'tṛtīye māsi kartavyaṃ śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt|' 'ṣaṣṭhe māsyannaprāśanaṃ kartavyam' ityādinā, tena te'pi avaśyakartavye| candradarśanaṃ cāto gṛhyāntarānusāreṇehāpi darśayati|
16 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit