Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 67: atha ekonapañcāśī kāṇḍikā

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 67

Language
Sanskrit

Contents

atha ekonapañcāśī kāṇḍikā

67.1.1

ihādhikaphalaviśeṣāntarāśrayaṇādvidhipratyayamātraśruteśca nityatvaṃ kecinnakṣatradevatāyajñānāṃ vadanti, pratipadi cānuṣṭhānam| anye tu phalavatsannidhau yadaphalaṃ tadaṅgamiti phalavato vivāhasyānatidūre sūtrakṛtā kartavyatayā pratipāditatvādgṛhītagarbhāyā vadhvā upakārakatvenāṅgattvamāhuḥ| anye'nyathā kathayanti - santi nakṣatreṭṭayaḥ āhavanīyasādhyā vede kāmyāḥ, kārtikāmāvasyāyāṃ kṛttikāsvagnaye kṛttikābhyo'ṣṭākapālamityādyāḥ| tatra ca yugapatsarvakāmānavāpnuyāt iti sarvakāmasiddhiphalatvenāprāptā eva gṛhyāgnāvapi kāmyakarmaprastāvenoktāḥ| puroḍāśānāṃ sthāne'tra caravo vrīhimayā yavamayā vā| anirdiṣṭadravyaviśeṣe vrīhiyavaśāstrasya sarvatropasthānāt| tathā gṛhyāntaraṃ ‘tasyai tasyai caravaḥ’ iti| ata eva kāmyā apīṣṭaye gṛhyāgnau kāryā jñāyante tulyanyāyatayā| ayaṃ sūtrārthaḥ - aṣṭāviṃśatirnakṣatradevatāḥ, vakṣyamāṇāṣṭāviṃśalliṅgikā ṛcaḥ, tābhirnakṣatrayajñeṣu yajeta| katham| pratyṛcam ṛcam ṛcamiti, tena yāgabhedo dravyadevatāsambandhabhedānāṃ bhinnatvāt| uktaḥ pākayajña ihāpi bhavati| yā ṛco'nyatra vyākhyātāstā iha na vyākhyāyiṣyante| vyākhyāte| he maruto yat yadarthaṃ yasmai kāmāya| haśabdo'vadhāraṇe bhinnakramaḥ| vo yuṣmān havāmahe āhvayāmo yadarthaṃ, tadarthameva tūrṇamāgantan āgacchata, kutaḥ sthānāt yuṣmān āhvayāmaḥ| divaḥ svargāt| kiṃ kurvantaḥ sumnāyantaḥ sukhāyantaḥ sumnaṃ sukhamicchantaḥ| āgatya ca kāmānasmākaṃ kāmaṃ sādhayateti śeṣaḥ| ā iti nipātaḥ, tūrṇamiti chāndaso varṇalopaḥ| no'smān|

67.1.2

somayāgavedyāṃ kṛṣṇājinamanayā ārohayanti ihāpi agnibhūmiḥ stūyate| ahaṃ pṛthivīmāruhema ārohāmi| sutrāmāṇaṃ, suṣṭhu trāyate pālayati sutrāmā tām| dyāṃ dyotamānāṃ vijigīṣuṃ krīḍantīṃ vā| anehasamakopanām, aha iti kopanāma| suśarmāṇaṃ śarmeti sukhanāma susukhām| aditiṃ dainyaśūnyām| suprīṇītiṃ śobhanaṃ praṇayanaṃ vrīhyādiphalaprāpaṇaṃ yasyāṃ tām| devīṃ divyām| nāvaṃ duḥkhasāgarataraṇopāyam| svaritrā maribhyo rāgādidoṣebhyaḥ suṣṭhu trāyate svaritrā tām| anāgasamanaparādhāmadoṣāṃ vā| asravantīmacchidrām| svastaye'vināśāya| bṛhaspatirvaidyuto'gnirādityo vā| he bṛhaspate tava śriye śobhāyai parvato megho vyajihīta ūrdhvaṃ vyagacchat, vṛṣṭyarthaṃ megha udbhāvatītyarthaḥ| ‘arva-marva-parvapūraṇe’, pūrayati vṛṣṭyādinā jaganti parvataḥ| kasmānmegha udbhāvati vaidyutasyāgneḥ śrīḥ śobhā bhavatīti cet tatrā'ha - yasmāt he aṅgiraḥ bṛhaspate tasmin sati gavāmapāṃ gotraṃ, samūhamūdasṛjaḥ utkarṣeṇa sṛṣṭavānasi sṛjasi vā| aṅgāni rasayatītyaṅgirā agniḥ, sa ceha vaidyuta eva| kiñca he bṛhaspate tvamapāmarṇavaṃ sthānaṃ niraubjaḥ ‘ubja-ārjave’ ādityo yadordhvakiraṇo gaganasamudrābhimukhyena tiṣṭhati, tadā megho varṣati| śrūyate hi ‘asāvādityo'vāgraśmiḥ paryāvartate'tha varṣati’ iti| indreṇa yujā indreṇa saha, tamasā parīvṛtamāvṛtamiti samudraviśeṣaṇam|

67.1.3

ahaṃ pitṝn ā avitsi samantādvedmi| kīdṛśān| suvidatrān suṣṭhu vindantīti suvidatrāḥ| tathā viṣṇoryajñasya vikramaṇaṃ parākramaṃ vedmi, napātaṃ ca naptāraṃ pautram| yajñasya hi putrasthānīyamapūrvaṃ, pautrasthānaṃ svargādiphalam| ato barhiṣadaḥ barhiṣi vedyāṃ sīdanti, ta ihā''gamiṣṭhā āgacchantu| kīdṛśāḥ| ye sutasya abhiṣutasya somasya pitvaḥ pituno'nnasya, athavā sutasya putrasya sambandhinaḥ pituno'nnasya bhāgaṃ ye svadhāṃ bhajante ta ihā''gacchantu| prajāpaterārṣam| tvāṣṭrī| triṣṭup| yastvaṣṭā prajāpatirviśvakarmā dyāvāpṛthivyau janitrī janitryau kāryaviśeṣāṇāṃ, rūpairvikārabhedairghaṭādibhirapiṃśat saṃskṛtavān| athavā'tyalpamidamucyate dyāvāpṛthivīti| bhuvanāni viśvā yo'piṃśat, samastāni bhuvanāni trīṇi sapta caturdaśa vā yaḥ saṃskaroti rūpaiḥ nānābhūtaiḥ| he hotaḥ agne taṃ tvaṣṭāramadyāsminnahani tvamiṣitaḥ preṣitaḥ san yajasi| jānan vidvān| yajīyānatiśayena yaṣṭā| 'turiṣṭemeyassu' iti tṛco lopaḥ|| vāyuragregāḥ sarvasmātsātiśayavega ityarthaḥ| yajñaṃ prīṇāti yajñena vā prīyate yajñaprīḥ| sākaṃ gacchati sākaṃgat manasā yajñaṃ, manasā grahayajñaṃ gacchatītyarthaḥ, saṅkalpitamātraṃ yajñaṃ prāpayatītyarthaḥ| śivaḥ śreyaskaraḥ sarveṣām| kairagregāḥ| niyudbhiraśvābhiḥ| kīdṛśībhiḥ| śivābhiḥ suśikṣitābhiḥ sukhakāriṇībhiḥ|

67.1.4

mitra ādityo janān yātayati yatamānān prayuṅkte, ceṣṭāḥ kārayati bruvāṇa iva gurvādivat| tathā mitraḥ pṛthivīṃ dhārayate, tathā dyāṃ divam| kiñca mitraḥ kṛṣṭīrmanuṣyān animiṣitadṛṣṭirabhicaṣṭe abhimukhena paśyati, kaḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā karoti phalena yojayāmīti| ato mitrāya havyaṃ havirvidhema dadhmaḥ| kīdṛk| ghṛtavat, abhighāropastaraṇābhyāṃ hi carorghṛtavattvam| indraḥ parameśvaraḥ prajāpatiḥ, sutrāmā suṣṭhu trātā pālayitā, svavān dhanavān, avanamavo'vobhiḥ rakṣaṇairnānāprakāraiḥ sumṛḍīkaḥ susukho bhavatu sampadyatām| viśvavedāḥ sarvadhanaḥ sarvasya veditā vā| bādhatāṃ dveṣaḥ dviṣṭiḥ, 'dviṣo'sun', śatrukarma bādhatām| bādhayitvā, cāsmākamabhayaṃ kṛṇotu| tvatprasādācca vayaṃ suvīryasya śobhanasya balasya patayaḥ svāminaḥ syāma bhūyāsma| bhūyo'rthāvabodhanānuṣṭhānādiśaktirvīryam| nirṛterārṣam, naiṛtī, triṣṭup| yajamāna ucyate - he yajamāna te tava nirṛtirdānavamātā grīvāsu galeṣu yaṃ pāśaṃ jarāmaraṇaprabandharūpasaṃskārātmakam ābabandha baddhavatī| kīdṛśam| avicartyaṃ 'cṛtī chedane' acchedyaṃ, taṃ te tava viṣyāmi 'ṣiñ bandhane' vigatabandhanaṃ karomi anayā''hutyā| āyuṣo nu madhye| nuravadhāraṇe| āyuṣo madhye jīvita evetyarthaḥ| kṣiprārtho vā nuśabdaḥ niścayārtho vā| atha pāśavimuktyanantaraṃ viṣitaḥ vigatapāśabandhanaḥ san pitumaddhi annaṃ nityānandātmakaṃ bhuṅkṣva, viśeṣeṇa muktaḥ san|

67.1.5

gaviṣṭhirasyātreyasyārṣaṃ, brāhmī, triṣṭup| hiraṇyopadhāne viniyuktā| brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāditi ha rukmamupadadhātīti, iha tu nakṣatradevateṣṭau viniyogaḥ| brahmā ādityo vā tadvivarto brahmātrocyate| brahma ādityarūpaṃ jajñānaṃ jāyamānaṃ purastāt pūrvadinādau visīmato nirmaryādaṃ surucaḥ śobhanadīptīn candrādīn āvaḥ 'vṛñ-āvaraṇe' āvṛtavān abhibhūtavān| venaḥ kāntaḥ| brahmaṇyapi vivartapariṇāmopakramāpekṣayā''yojyam| atra suruco jīvātmānaḥ, tān āvṛtavān| sa brahmā ādityo vā sata utkṛṣṭasya, asataśca hīnasya yoniṃ dharmādharmarūpaṃ vivaḥ vivṛtavān, uttamamadhyamahīnaṃ kāryakāraṇajātaṃ prakāśitavānityarthaḥ| tathā budhnyā upamā vivaḥ, budhne antarikṣe bhavā budhnyā āpo vivṛtavān āditya upamā utkṛṣṭāḥ, tathā'sya lokasya viṣṭhā vividhamavasthitā diśo vivṛtavān| brahmaṇyapyevaṃ yojyam| ābhavatu mama yajñe graha aindravāyavādiḥ, ābhavatu mama ca puroruk grahagrahaṇārtho mantra 'āvāyo' ityādikaḥ, āviśatāṃ ca stotraśastre| kīdṛśī| samīcī saṃmukhe sahāñcane vā| me mama gṛhā ā bhavantu, tathā prajāḥ putrādyāḥ ā bhavantu, mama yajñaśca māmāviśatu vīryavān śaktimān, tathā āpo devyo yajñaṃ madīyamāviśantu svakāryavrīhyādidvāreṇa svarūpeṇa ca praṇītādidvāreṇa| kiñca sahasrasya bhūmā māṃ mā prahāsīt sahasrasaṃkhyasya gosuvarṇāderyo bhūmā sahasrādapi yadadhikaṃ lakṣādisaṅkhyaṃ suvarṇādikaṃ, tanmāṃ mā tyākṣīt|

67.1.6

he varuṇa imaṃ havamāhvānaṃ mama śrudhi śṛṇu, adya cāsminnevāhani mṛḍaya ca sukhaya ca māṃ, yattvāmavasyurācake, avanamavaḥ avamicchannavasyuḥ tvatto rakṣaṇamicchannahaṃ tvāmācake paśyāmi| aśvamedhe'dhigamyamānasyāśvasya stutiriyam, ihāpi bhaktyā caroruditā| aśvo hyaśrotervyāptikarmaṇaḥ, aśanaṃ vyāpanaṃ vīryaviśeṣasya tatprabha(bhā)vatvāt| vājī aśvaḥ śasanaṃ viśasanamupaprāgāt, viśasito'śva ityarthaḥ| kīdṛśo vājī| iyartītyarvā vegavān| anyacca, kīdṛśaḥ devadrīcā devaprāpakeṇa devānā māyattena manasā dīdhyāno dīpyamānaḥ prakāśamānaḥ śobhamāna iti yāvat| yajñaviśeṣopayogena hyaśvasya devatvaprāptirbhavati| smaryate hi - 'yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayameva svayambhuvā| yajñāya nidhanaṃ prāptāḥ saṃprayāntyucchritīḥ parāḥ||' (manu.5.39) iti| ajaḥ puro nīyate nābhirasya, asyāśvasya puro'gre ajo nīyate viśasyate nābhiriva, yathā nābhirasya jīvādrutkhinnavapārūpeṇa pūrvaṃ nīyate tathā'ja ityarthaḥ| anu paścāt kavayo yanti rebhāḥ, asyāśvasya vināśātpaścādnebhā ṛtvijo'nuyanti gacchanti pracaranti| kīdṛśā rebhāḥ| kavayaḥ krāntadarśanāḥ pāṭhakāśca yājyādeḥ| aśvamedhe baddhagodhāṅgulitrāṇo gṛhītādhijyadhanuranenocyate, ihāpyanena home

67.1.7

adṛṣṭā'pūrvaviśeṣadvāreṇa yathābhimatakāmasiddhirbhavati| godhāsaṃjñakaṃ bāhutrāṇaṃ bāhuṃ paryeti veṣṭayati ahiriva bhogaiḥ śirobhiḥ| kiṃ kurvāṇo bāhutraḥ bāhuṃ paryeti jyāyā guṇasya hetimabhighātaṃ paribādhamāno nivārayan| ayaṃ ca hastaghno guṇaḥ pumāṃsaṃ yajamānaṃ paripātu viśvataḥ sarvasmāt| kīdṛśaḥ| viśvā vayunāni vidvān, sarvāṇi vayunāni prajñānāni tannimittāni karmāṇi vā jānan|

67.30

he aśvinau vāṃ yuvayoḥ sambandhīni daṃsāṃsi karmāṇi ahaṃ prāvocaṃ bhaṇāmi| kim| asya jagataḥ patiḥ svāmī ahaṃ syāṃ bhūyāsaṃ yuṣmatprasādāt, tathā sugavaḥ śobhanā gāvo yasya sa suguriti prāpte sugavaśchāndasaḥ, suvīraḥ śobhanaputrayuktaḥ, uta api ca paśyan avikalendriyaḥ san dīrghamāyuraśruvaṃ prāpnuyām| jarimāṇaṃ jagamyāṃ jarājarjaritatvaṃ ca prāpnuyāt| icchabdaḥ pādapūraṇārthaḥ| yathā''dityaḥ paripūritāvadhirevāstaṃ gacchati, nāsamaye, tathā mamā'yurbhūyādityarthaḥ|
yamo vaivasvataḥ pṛthivīṃ dādhāra dadhre uta api ca dyāṃ svargaṃ sūryaṃ cāntarikṣaṃ lokaṃ dadhre| yamāya sarvamittasthe yamasya vaśe sarvameva sthitam| kiṃ tat| yatprāṇadvāyurakṣitaṃ, prāṇādirūpeṇa vāyunā yadrakṣitaṃ jīvarūpamityarthaḥ||
|| iti nakṣatrayajño vyākhyātaḥ|| || ityekonapañcāśī kāṇḍikā|
49||

Linked texts (1)