Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 72

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 72

Language
Sanskrit

72.1

aindraḥ, prājāpatyo vā | traiṣṭubhaḥ | saṃvatsaraścātra prajāpatiḥ | śataśabda upalakṣaṇārthaḥ, bahūnyaparicchinneyattānyāyudhāni yasya sa śatāyudhaḥ | tasmai śatāyudhāyendrāya prajāpataye juhomīti śeṣaḥ | śatavīryāya aparimitaśaktaye | avanamūtiḥ, bahurakṣaṇāya, abhimātayaḥ, śatravaḥ, tān sahate'bhibhavatīti abhimātiṣāṭ, tasmai juhomi| yaścendraḥ no'smākaṃ śataṃ śaradaḥ śataṃ varṣāṇi nayati duritasya duṣṭasya itasya ceṣṭitasya duṣkṛtasya karmaṇaḥ pāraṃ samāptiṃ vināśam|
ityājyenaikarcam||

72.2

vaiśvadevīyam| he sarve devāḥ viśve devāḥ, no'smabhyaṃ tasmai mārgāya paridhatta taṃ mārgaṃ mahyaṃ dadata, tatra pravartayata| kasmai mārgāya| teṣāṃ prakṛtānāṃ madhye yatamaḥ no'smākamajyānimavināśamāvahati prāpayati mokṣamityarthaḥ| kaścāsau| devamārga ityārthāt| yato bahavaḥ panthāna ityāha - yata ime catvāraḥ panthāno viyanti vividhaṃ gacchanti, antarā dyāvāpṛthivī dyāvāpṛthivyormadhye| rajaso vimānāḥ, rajaso lokatrayasya sambandhinaḥ vividhaparimāṇāḥ, athavā rajaso gatimanto vegavāhino vimānā vāhanāni tatra santi| atra mantre ajyāniśabdayogāt chatrivaiśvadevavadāhutiṣaṭke ajyāniśabdo'jyānīrjuhuyāditi|

72.3

vasantādayaḥ pañca ṛtavaḥ, teṣāṃ viśeṣaṇaṃ madhumantīti svādurasavanta ityarthaḥ| yadvā madhumantītyanena śiśiramuktam, madhurvasanto'nantaro yasya sa madhumān, chāndaso liṅgavacanavyatyayaḥ| ete kīrtitā ṛtavaḥ pañca ṣaḍvā asmān suvite dadhāta śobhane mārge dadhatu sthāpayantu, vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu śobhanaṃ vītaṃ gamanaṃ yatra sa suvitaḥ, chāndaso hrasvaḥ| teṣāmṛtūnāṃ sumatau śobhanabuddhau vartamānā vayaṃ jyok cirakālamajītāḥ śatrubhiraparājitāḥ ahatāśca syāma| teṣāṃ kīdṛśānām| yajñiyānāṃ, yajñamarhantīti yajñiyāḥ, ‘yajñartvigbhyāṃ ghakhañau’ (5.1.71)|

72.4

saṃvatsarādiśabdaiḥ prajāpatirādityarūpa ucyate| tasmai kṛṇutā bṛhannamaḥ, tasmai prajāpataye bṛhanmahannamaḥ kṛṇutā karomi namaskāram| teṣāmeṣāṃ saṃvatsarādīnāṃ samba-
ndhini nivāte abhaye mārge syāma| nivāto'tyantasukhayukto mātṛnivāte vasatīti loke prayogāt| abhayo duḥkharahitaḥ, mokṣamārga ityarthaḥ|

72.5

iyaṃ navātraprāptirūpā svastiḥ sukhāvināśātmikā, saṃvatsare bhavā sāṃvatsarīyā, vartamānasaṃvatsarajā prāptā| sā parivatsarīyādirūpāsmākamastu| pari samantādvatsareṣu sarvavatsareṣu bhavā parivatsarīyā| iditi nipātaścārthe| āvatsaraḥ śatapūraṇa āyuṣo'vadhibhūtaḥ| anuvatsaro'nantarabhāvī dvitīyaḥ| udvatsara utkarṣayukta utsavādyupalakṣitaḥ| sā naḥ pipartu, sā svastiḥ no'smān pipartu prīṇātu pūrayatu| ahṛṇīyamānā alajjamānā, ślāghamānetyarthaḥ| enā ahnā idamaharaśīya, anene vartamānanenāgrayaṇotsa vopalakṣitenedaṃ dvitīyādikaṃ varṣaśatāntamahaḥ aśīya vyāpnuyāṃ, vartamānadivasasadṛśāḥ sarve divasāḥ sundarāḥ sanvityarthaḥ| svāhā suhutamastu|

72.6

no'smākaṃ prajāpatiḥ prajāmājanayatu, dhātā ca prajāmājanayatu, saṃvatsaraśca mayi puṣṭiṃ dadhātu karotu| sa hi puṣṭipatiḥ| kiṃ kurvan| ṛtubhiścākṛpānaḥ, ṛtubhiḥ prayojyakartṛbhiḥ ṛtuphalāni kalpayan saṃpādayan|
idaṃ navātraṃ prathamamagniḥ sviṣṭakṛtprāśnātu| sa hi veda jānāti yathā haviḥ haviṣo yathāsvarūpaṃ, prāśya cāsmabhyamasmadarthaṃ śivāḥ sukhakāriṇīḥ vrīhyādikā oṣadhīḥ karotu| kīdṛśaḥ| viśvacarṣaṇiḥ| viśvasya sarvasya draṣṭā|
triṣṭup| he devāḥ, no'smākaṃ bhadrācchreyaḥ samanaiṣṭa, bhadrādapyutkṛṣṭadapi śreyo bhadrataraṃ samanaiṣṭa samyak prāpayata| navavrīhe, tvayāvasena bhuktena samyagaśīmahi prāpnuyāma tvāṃ, nirantaramavicchinnaṃ tvamasmākaṃ bhavetyarthaḥ| he pito anna, madhumanmadhurasa, sa tvaṃ no'smān āviśa śarīrābhyantaraṃ praviśa, iha ca śarīre āviṣṭaḥ san śivaḥ sukhakaraḥ tokāya putrāya edhi bhava tanve tanvarthaṃ śarīrahitāyetyarthaḥ|
etaṃ yavaṃ yamaśnāti taṃ devā acakṛṣuḥ kṛtavantaḥ utpāditavantaḥ sargādau| utyamuptamuttamaṃ vā| madhunā madhurasena yuktam| kadā| sarasvatyā uttamāyā vācaḥ ādhirājye sati| pṛthivī sarasvatī saro jalamasyā astīti kṛtvā| tatrendraḥ sīrapatirhalapatirāsīt, śatakraturbahukarmā prajāpatiḥ, marutastu kīnāśā balīvardā āsan saṃjātāḥ| sudānavaḥ śobhanadātāraḥ|

Linked texts (1)