Kathakagrihyasutra 74: atha catuṣpañcāśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 74
- Language
- Sanskrit
atha catuṣpañcāśī kāṇḍikā
74.1
vaiśvadevasya kartavyatāṃ vakṣyāma ityadhyāhāraḥ| viśvebhyo devebhyaḥ svāheti vaiśvadevasambhavācchatrinyāyena karmasamūhe vaiśvadevaśabdapravṛttiḥ| athavā viśve ca te devā agnyādayo viśve devāḥ viśve devā devatā atreti vaiśvadevaḥ| atrāpyaupasade'gnāvityanuvartate| devādāvaupasadābhāve laukike'pi bhavati sarvatrāryadeśe sadācārādvaiśvadevabhojananiṣedhāñca smṛtiṣu| pratidinaṃ hi pañcayajñānuṣṭhānaṃ gṛhasthasya vihitam| pañca yajñāḥ punarvakṣyante - prathamaṃ devayajñaḥ, dvitīyaṃ pitṛyajñaḥ, tṛtīyaṃ bhūtayajñaḥ, caturthaṃ manuṣyayajñaḥ, pañcamaṃ brahmayajñaḥ, - iti| yadagnau juhotyapi samidhastaddevayajñaḥ saṃtiṣṭhate| yatpitṛbhyaḥ svadhākarotyadbhistatpitṛyajñaḥ santiṣṭhate| yadbhūtebhyo baliṃ dadāti, tadbhūtayajñaḥ saṃtiṣṭhate| yadbrāhmaṇebhyo'nnaṃ dadāti, tanmanuṣyayajñaḥ saṃtiṣṭhate| yatsvādhyāyamadhīte, tadbrahmayajñaḥ saṃtiṣṭhate| aupasade'gnau sāyaṃprātarapi vaiśvadevaṃ kuryādityapi vyācakṣate |
74.2
bhojanādyarthatvena siddhasya, na tu sādhyasyānnasya sataḥ, sarvataḥ sarvasmāt aṃśamuddhṛtya, natu haviṣyādeva vrīhyādeḥ, agryasyāgre prathamaṃ juhuyāt, tato brāhmaṇādikaṃ bhojayet vedavadvedavidāṃ vacāṃsi sambhavantīti smaraṇāt| agryasyeti saptamyarthe vyatyayena ṣaṣṭhī| anye vyācakṣate - agryasya pradhānasya vrīhyāderbhūyāṃsamaṃśaṃ gṛhṇīyāditi agryagrahaṇena darśitaṃ sarvagrahaṇenopāttasya punaragryagrahaṇena bhūyastvārthamupādānāt| anyasmāttu sarvatastāvanmātramuddhartavyam| ye tvaupasade sāyaṃprātarjāgaraṇārthaṃ vaiśvadevaṃ vadanti, ta evaṃ vyācakṣate - sarvasmādgṛhasthitādyadagryamutkṛṣṭaṃ siddhamaprayāsena yavavrīhitaṇḍulādīnāmanyatamaṃ, tasyāṃśena juhuyāt, na tvabhiniveśaṃ kuryādamunaiveti |
tānhomāndarśayati -
74.3
agniṃ parisamūhya paryukṣya pariṣicya paristīrya havirabhighārya nānabhighṛtaṃ havirastīti śruteretā dvādaśāhutīrjuhuyāt | kecidāhuḥ agnaye somāyeti sviṣṭakṛtaḥ prāgājyabhāgāntaṃ lakṣayatīti | tanna sāyaṃpātikaṃ prāyeṇātrāryeṣṭadarśanāt | caturthīnirdeśātsāhākārāntāndarśayati| svāhāśabdo nipātaḥ sampradānatvaṃ dyotayati |
74.4
juhotītyanuṣajyate | caturthīnirdeśātsampradānārthīyo namaḥśabdo'tra sadācārād gamyate | takṣāya namaḥ, upatakṣāya nama ityubhayasyāṃ diśi abhitaḥ agneḥ pūrveṇa pradakṣiṇaṃ kṛtvā, prathamaṃ pūrvottarakoṇe, tataḥ pūrvadakṣiṇakoṇe |
74.5
pūrveṇāgnimityanuṣajyate | ambā nāmāsi, tasyai te namaḥ | dulā nāmāsi, tasyai te namaḥ | nityantī nāmāsi, tasyai te namaḥ | cupaṇīkā nāmāsi, tasyai te namaḥ | abhrayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ | meghayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ | varṣayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ |
gṛhebhyo hitā gṛhyāḥ devatā gṛheṣu bhavā vā | agnerityanuvartate | sraktiṣu koṇeṣu agneretāścatasra āhutīrjuhuyāt | abhidakṣiṇaṃ pradakṣiṇaṃ yathā bhavati pūrvadakṣiṇakoṇādārabhya | apare gṛhyasraktiṣviti vyācakṣate | tatra ca pracuraprayogadarśanaṃ śaraṇam| nandini tubhyaṃ nama ityādiprayogo'numantavyaḥ pradānārthatvādāhvānasya |
74.7
gṛhyābhya ityādi yathāyogyataṃ sarvatrānuvartanīyam | dhruvāsīti mantreṇa vāstoṣpatīyakarmaṇi darśitena yā sthūṇā saṃskṛtā pradhānabhūtā gṛhamadhye, tasyāṃ hiraṇyakeśyai namo vanaspatibhyo nama iti balidvayamupaharediti kecit | anye tu yathāsaṃkhyaṃ (saṃkhye'vyabhicāraṃ) vyabhicāraṃ manyamānāḥ sthūṇāyāmadhikaraṇabhūtāyāṃ vanaspatibhyo juhuyāt, dhruvāyāṃ sthālyāṃ ca hiraṇyakeśyai nama iti vyācakṣate | gṛhadevatānāṃ cāmī homāḥ |
74.8
dharmāya namaḥ, adharmāya nama iti gṛhadvāramadhye āhutī juhuyāt |
74.9
mṛtyave nama iti jalapātre ghaṭādike juhuyāt | 'udakasyodaḥ saṃjñāyām' (6.3.57) ityudadhānaśabda udadhivat |
74.10
varuṇāya namo viṣṇave nama iti hantyadhikaraṇe balidvayamupaharet | āhutibhaṇitirapyasti vaiśvadevahomavat |
74.11
marudbhyo nama iti piṣṭyadhikaraṇe balimupaharet |
74.12
vaiśravaṇāya rājñe namaḥ, bhūtebhyo nama iti gṛhasyopari balimupaharet |
74.17
gṛhasyāgnervā |
74.18
ākāśāya nama ityūrdhvaṃ balimupaharet |
74.19
divācarebhyo bhūtebhya iti sthaṇḍile śucibhūbhāge divā balimupaharet ||
74.20
sthaṇḍila ityanuṣajyate | atra divā vaiśvadeve kriyamāṇe divācarebhyo bhūtebhyo balimupaharet, rātrau tu naktañcarebhyo bhūtebhya iti kecidvyācakṣate| prayogastu īdṛśaḥ - divāpi vaiśvadevaṃ kurvāṇāḥ kalpayitvā naktañcarebhyo bhūtebhyo'pi sthāpayanti rātrau tyājayanti| rātrau tu vaiśvadevo nocitaḥ| tatrāvaśyakartavyakriyamāṇasya kiṃcidvaikalyamabhyupagatameva ekāntaparājayādvaraṃ saṃdeha iti nayena|
74.21
śiṣyata iti śeṣaḥ pradarśitāhutibalibhyo mucyamānaḥ| taṃ piṇḍīkṛtya pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo mātṛpitāmahīprapitāmahībhyaśca dadāti|
74.22
agnerātmanaśca samīpe jalakalaśaṃ sthāpayitvā svastyayanaṃ vakti bodhaśca metyādyanuvākam| vācayatīti svārthe ṇic rāmo rājyamakārayadatyādivat| anuvāko vyākhyātaḥ| caurādiko vātra vaciḥ| svasti avināśa īyate prāpyate yena, tatsvastyayanam| ata evānyadapi puruṣasūktakanikradatprabhṛti vaktavyam|
|| iti vaiśvadevam || || iti catuṣpañcāśī kāṇḍikā |
54 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit