Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 80: atha ekonaṣaṣṭitamī kāṇḍikā

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 80

Language
Sanskrit

atha ekonaṣaṣṭitamī kāṇḍikā

80.1

athaśabdo'dhikārārthaḥ| athārtavasvastyayanamadhye'pi vṛṣotsargo'dhikṛto'nantaraṃ boddhavyaḥ| iha vṛṣotsargaḥ pitṝṇāṃ paropakārārthatvena smṛtaḥ| ‘eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet| yajeta vā'śvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet||' (ga0 pu0) iti |

80.2

kṛttikāyuktaścandro yasyāṃ bhavati, sā kārtikī paurṇamāsī| tasyāmāśvayujasya vā sambandhini revatīnakṣatre karmedaṃ kartavyamiti kālavikalpaḥ| kathaṃ kartavyamityāha - gavāṃ madhye svagoṣṭhe samiddhaṃ dīptamagniṃ kṛtvā, pūṣadevatākaṃ caruṃ payasi śrapayitvā, ādityaprāyaṇīyacaruvikāraṃ 'pūṣā gā anvetu naḥ' iti pauṣṇasyāvadānadvayamuddhṛtya juhuyāt|

80.3

iha raḍirityādyā daśāhutīrjuhuyāt pradhānānantaram |

80.4

tato rudrābhidhānān ṣaḍanuvākān japet |

80.5

atiśayapratyayārtha ārambhaḥ| utsṛjedityetadapekṣayā dvitīyā| tato'pi ekarūpaṃ
dvirūpaṃ vā| ekarūpatve'pi rohitarūpaṃ 'rohitarūpāḥ paśavo bhūyiṣṭhāḥ' iti śrutatvāt rohitavarṇam| bahvace coktam - 'dvihāyanamekahāyanaṃ vā nīlaṃ babhruṃ kapilaṃ ca|' iti| dvirūpatve'pi babhruṃ saptaśuklaiścandrakaiścitritam| purāṇe ca - 'sapta yasya tu śuklāni lāṅgūlaṃ kakudaṃ mukham| khurāṃśca caturaḥ śuklaṃ tādṛśaṃ vṛṣamutsṛjet||' iti rūpeṇoktam| mukhyakalpenāpi kṛṣṇādīnāmanyatame tilakitam| yo vā yūthaṃ gogaṇaṃ chādayet sarvonnata ityarthaḥ| yo vā yūthe tejasvirtamaḥ śauryakāntyādiyuktaḥ, tamalaṅkṛtya, vastramālāghaṇṭādinā| catasro'ṣṭau vā vatsatārya iti vikalpaḥ| vatsattaryo'kṣatayuvatayo duhitaraścaturvarṣāḥ tā api pūrvavadalaṅkṛtya, etamityādimantreṇa| paurvakālyaṃ vakṣyamāṇajapāpekṣam|

80.6

tasya vṛṣasya dakṣiṇe śrotre pitā vatsānāmityādimantraṃ japet| mantraliṅgādayameva tyāgamantraḥ|

80.7

utsargasaṅkalpaṃ nirvartya vatsatarībhiḥ saha prācīmudīcīṃ vā prakālayet nayet| tataḥ sarpiṣā bhūyasā yuktaṃ haviṣyamannaṃ nānāprakāraṃ brāhmaṇān yathāśakti bhojayet| prakālanaṃ kṛtvā prakālayitveti vyutpatterna lyabādeśaḥ kṛtaḥ, 'samāse'nañpūrve ktvo lyap' (7.1.37) yathā miśrīkṛtya|
ṛṣiputrāṇāmārṣam| pūṣā devatā| yuṣmākaṃ sambandhinīrgāḥ pūṣā anvetu anugacchatu| tathā arvato'śvān pūṣā rakṣatu pālayatu asmadīyān| evamasmabhyaṃ vājamannaṃ pūṣā sanotu vibhajatām| iyartītyarvā, 'anyebhyo'pi dṛśyante' (3.2.75) iti vanip| iha raḍiriti paṭhitā vyākhyātāḥ| ākūtiṃ ca kecidevamāhuḥ, pare bahvīḥ|
he gāvaḥ, yuṣmabhyam etaṃ vṛṣaṃ yuvānaṃ patiṃ taruṇaṃ bhartāraṃ prajananasamarthaṃ dadāmi, anena preyasā saha krīḍantyaścaratha vicaratha| anena mantraliṅgena svagovargāntargatasyāpi rakṣaṇaṃ pratīyate| kiñca he soma rājan vayaṃ prajayā putrādikayā mā hāsmahi prajayā śūnyā mā bhūma svasambandhinyā gosambandhinyā ca, tathā tanūbhiḥ śarīraiḥ mā hāsmahi dīrghāyuṣaḥ syāmètyarthaḥ| api ca mā radhāma dviṣate ‘radha-hiṃsāsaṃrādhyoḥ’ dviṣate iti tṛtīyārthe caturthī, dviṣatā śatrugā hiṃsitā mā bhūmetyarthaḥ|
he vṛṣa, tvāmutsṛje utsṛjāmi| kimartham| rāyo dhanasya poṣāya puṣṭaye, yatastvaṃ vatsānāṃ pitā janakaḥ| katham| aghnyānānupahatānāṃ gavāṃ patiryataḥ| kiñca mahatāṃ gargarāṇāṃ dadhyādiparipūrṇānāṃ bhāṇḍaviśeṣāṇāṃ tvaṃ pitotpādako gogarbhādhānadvāreṇa, ataḥ pitṛparamopakārakāritve'pi tava dhanapoṣe hetutvamapi mahadastīti protsāhaneyaṃ svātmanaḥ| kīdṛśaṃ tvām| retodhāṃ retaso vidhātāram| yaśodhāṃ yaśaso dhātāraṃ vṛṣotsargādiyaśasa udayāt|

Linked texts (1)