Kathakagrihyasutra 87: atha triṣaṣṭitamī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 87
- Language
- Sanskrit
atha triṣaṣṭitamī kāṇḍikā
87.6
haviḥ svadhāṃ śrāddhabhojanamarhanti, ye te havirhāḥ smṛtyuktā vedavidādayaḥ patitādivarjāḥ prakṛtakarmayogyāḥ| tānupaveśya, vaiśvadevedvau prāṅmukhau pitrye trīnudaṅmukhānāstīrya darbhāsaneṣu, tataḥ pitṛnāvāhayiṣyāmīti brāhmaṇebhyo'nujñāmarthayate| pitṛyajñagrahaṇaṃ prādhānyāt| tenādau viśvedevāvāhanā kāryā| tataśca āvāhaya iti paṅktipāvanairanujñātaḥ pūrvaṃ vaiśvadevaviṣaye apayanvasurā iti dvābhyāṃ - 'yavaistilārthaṃ kurvīta vaiśvadeve na saṃśayaḥ|' iti pariśiṣṭānusāreṇa sarvato yavavikareṇāsurāvakāśāpāsanāṃ kṛtvā 'omāsaścarṣaṇīdhṛtaḥ' iti viśvedevānāvāhayet| āvāhanamāhvānam| anantaraṃ pitrye 'apayanvasurāḥ' ityābhyāmeva tilānāṃ sarvadikkena vikareṇāsurāvakāśamapāsya pitṛnāvāhayet 'eta pitaraḥ' ityādibhiścatṛbhiḥ| etanmantrajapa eva hyāvāhanam| tato 'yāstiṣṭhanti' iti pañcabhiḥ pādyaṃ pādārhamudakaṃ brāhmaṇasaṃkhyayā pratipātramānayet| kebhyaḥ| ayugbhyo brāhmaṇebhyaḥ, ayugmamūrūpeṇa ye trayaḥ sthitāḥ pitrye tadarthamityarthaḥ| pradarśanārthaṃ caitat| tena yugbhyāmapi vaiśvadevābhyāṃ arghyapādyānayanaṃ, pañcakāpakṣe vā ayugbhya iti vijñeyam| ānīya ca brāhmaṇapātreṣu siñcet 'dakṣiṇaṃ pādam' iti dvābhyām| tata etābhireva pañcabhirṛgbhirudakānyānayet| udakānīti bahuvacanaliṅgāt pātrabhedenodakamānayediha, tatsāhacaryātpādye'pyevam| udakāni tvarghārhāḥ puṣpatilasugandhadravyānvitā āpo'tra|| 1-6 ||
87.10
arghyadānāntaramādityā rudrā vasava ityādinā brāhmaṇān samaṃ kṛtvā vīkṣate, tato'gnau karavāṇīti brāhmaṇān pṛṣṭvā kurvityanujñāto dakṣiṇāgraidarbhaiḥ paristīrya dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvītī somāya pitṛmate svadhānamo'gnaye kavyavāhanāya svadhānama iti pradhānāntenāgnāvāhutidvayaṃ juhuyāt| punaragnigrahaṇaṃ piṇḍapitṛyajñavadbhūmāai prakṣepo mā vijñāyi| tadanantarametadva ityādibhistisṛbhiḥ kalpitaṃ pātra ekoddhṛtamannaikadeśamabhimṛśet| tataḥ stokastokaṃ pātreṣu dadyāt| anye tu pātreṣu dattamiti mantraliṅgātpātreṣu pariśiṣṭasyābhimarśanamāhuḥ| yadi pātraśabdena bhojanādhārā ucyante, athāpi brāhmaṇā ubhayathā atītapariveśanakriyā pratīyate| pūrvavyākhyāne'pi pātre deyaṃ haviriti liṅgamāhuḥ || 7-10 ||
87.11
eṣā va ūrgiti āmāsu pakvamiti kṣīraṃ ghṛtaṃ vā vaikalpikaṃ visṛṣṭe'nne āsiñcet| anye tu vāśabdaṃ samuñcayārthaṃ varṇayanti| tena eṣā va ūrgiti kṣīramāsiñcet, āmāsu pakvamiti ghṛtaṃ mantraliṅgāt| vaikalpikastu pakṣo rūḍhataraḥ| pakvaśabdaḥ kṣīre'pi hi yujyate, tena mantraliṅgamaviśiṣṭam |
amuṣmāyiti sāmānyanirdeśena viśeṣo lakṣyate| tena pitṛpitāmahaprapitāmahanāmāni caturthyantāni pratīyante sagotrapravarāṇi kaṭhāya kaśyapagotrāya pañcapravarāya devadattāya svadhānama ityādīni| bhojayediti bhuñjānānprayuñjīta |
87.13
yanme prakāmādityanena yaddvaḥ kravyādityādibhistribhirbhuñjānānsamīkṣeta samaṃ kṛtvā| ṛgapekṣayāṃ tvetābhiriti nirdeśaḥ|
87.14
pṛthivī darvirityādibhistribhistrīn piṇḍān pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ dakṣiṇāgradarbheṣu kalpayet pūjayecca yathācāram|
87.15
ye'tra pitara ityādinā piṇḍānāmupari vāsāṃsi ācchādanāni nidadhyāt| tāni tu kārpāsatanturūpāṇi rūḍhāni|
87.16
ūrjaṃ vahantīrityādinā piṇḍeṣu pariṣiñcet| tā api mantraliṅgādannasyandinīḥ kuryāt |
87.17
mā me kṣeṣṭheti mantreṇa| sarvābhyukṣaṇaṃ tu annamannamiti mantragatādvīpsānirdeśādgamyate |
viṣaśaṃ nirmalaṃ modakaprabhṛti sakalaṃ leśamuddhṛtaṃ pātre samādhāya kañcitsampannaṃ bhoriti vadet| tataḥ susampannamiti brāhmaṇairukte śeṣamannamiti ca praśnasyottare iṣṭebhya iti ca bhaṇite, agnidagdhāśca ye jīvā ityanena dakṣiṇāgrāstīrṇadarbhopari sarvasiddhe sajale añjalinā dakṣiṇābhimukhena prācīnāvītinā prakṣipte satyanantaraṃ 'tṛpyantu bhavantaḥ pitaraḥ' ityādimantraṣaṭkaṃ paṭhet pitṛpitāmahaprapitāmahamātṛpitāmahīprapitāmahītṛptiliṅgakam| ata eva mantraliṅgātniparaṇasvadhānamaskaraṇaprabhṛtiṣu mātrādīnāṃ nāmoccāraṇasahitamantrakriyāmāhuḥ| atra tṛpyantu bhavantaḥ pitara iti bahuvacanaṃ pitṛvyādyapekṣam| yathoktam - 'bhrātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet| sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt||' (9.182) iti |
87.19
ācamanamācāmaḥ| taṃ kṛtvā ācāmayitvā prītān yanme rāma ityādinā pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā pratyetya pratyāvṛttya, abhiramantu bhavanta ityuktvā, abhiratāḥ sma iti pratyukte sati, devāśca pitaraścetyādinā anuvākaśeṣeṇa brāhmaṇānāmupasthānaṃ kuryāt dakṣiṇāṃ dattvā yathāśakti| atha mantrārthavivṛtiḥ -
vaiśvadevyāvanuṣṭubhau| madhucchandasa ārṣam| he viśve devā āgata āgacchata, he omāsaḥ, ava rakṣaṇādiṣu paṭhyate, avanti rakṣanti tarpayanti vā ye te omāsaḥ, auṇādiko mapratyayaḥ ‘cchvoḥ śūḍanunāsike ca’ (6.4.19) ityūṭh ‘ādguṇaḥ’ omā eva omāsaḥ ‘ājjaserasukū|’ carṣa̍ṇayo manuṣyāḥ, tān dhārayanti carṣaṇīdhṛtaḥ| dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutaṃ, ‘dāś-dāne’ ityasya dāśvāniti nipātaḥ ‘dāśvānsāhvānmīḍhvāṃśca’ (6.1. 12) iti, dāśuṣo dānaśīlasya yajamānasya sutaṃ putraṃ dāśvāṃsaḥ dānaśīlāḥ| yajamānasutaṃ dadati ye, te sambodhyante| he devā āgacchata imaṃ me mama havamāhvānaṃ śṛṇuta ākarṇayata, ākarṇyāhvānamāgatya ca edaṃ barhirniṣīdata idaṃ barhirāstīrṇaṃ sthitamato'tra ā niṣīdata upaviśata|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit