Kathakagrihyasutra 88.2
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 88.2
- Language
- Sanskrit
88.2.1
tūkhānāmārṣam| anuvākadvaye'pi pitaro devatāḥ| ādyā vardhinī, udīratāmiti triṣṭup| asūn rāntītyasurā daityā yajñavidhvaṃsakāḥ| te apayantu apagacchantu apasarantu, itaḥ sthānāt palāyantāmityanena mantradvayena yavatilavikaraṇena bādhyamānāḥ santaḥ| kīdṛśāḥ| ye rūpāṇi svāni pratimucya pitṛrūpā bhūtvā māyayā ācaranti ceṣṭante| parāpuro nipuro ye haranti, parān pṛṇantīti parāpuraḥ 'pṛñ-tarpaṇe kāntau ca' ityasya parāpūrvasya kvipi 'udoṣṭhyapūrvasya' (7.1.102) ityutvaraparatve śasi parāpura iti rūpam| evaṃ nipūrvasya nipura iti| tatra parāpura iti brāhmaṇārthaṃ havirucyate, nipura iti tu piṇḍārtham| parāpuro nipuraśca havirviśeṣān ye māyayā haranti, tān asurān asmāllokādagniḥ praṇudatu apasārayatu, āstāṃ tāvadyajñabhūmiḥ, lokādapyasmādbhūmilokākhyādapasārayatu agnirasurānityarthaḥ| apeto yantvasurā ye pitṛṣadaḥ, pitṝn sīdantyupasarpanti pitṛdattahaviṣo'pahārāya ye te pitṛṣada itaḥ sthānādapayantvasurāḥ| udīratāmavara iti tristhānānāṃ pitṝṇāṃ yajñabhūmāvāgamanamanayā āśāsyate| vasavo rudrā ādityāśca bhūmyādisthānā yathākramaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ| tathāca śrutiḥ - 'vasavaḥ pitaro rudrāḥ pitāmahā ādityāḥ prapitāmahāḥ|' iti| avare avarasthānāḥ pitaro vasurūpā udīratāmāgacchantu| utparāsaḥ, udityapasargaḥ īratāmityanenānuvṛttena saṃbadhyate, pare eva parāsaḥ parasthānanivāsinaḥ ādityarūpāḥ prapitāmahāḥ udīratāmāgacchantu| unmadhyamāḥ, madhyamāścāntarikṣavāsinaḥ pitāmahā rudrarūpā udīratām| kīdṛśāḥ|
88.2.2
somyāsaḥ somamarhantīti somyāḥ, tairhi mahendraḥ prātaḥsavanādiṣu somaṃ vahati, somyā eva somyāsaḥ| asuṃ ya īyuḥ, ya ihaloke prāṇāṃstyaktvā paraloke asuṃ prāṇamīyuḥ prāptāḥ punaḥ karmavaśena prāṇinaḥ sampannā| avṛkāḥ akartanā anupaghātakā iti yāvat| ṛtajñāḥ satyajñāḥ yajñajñā vā| te no'vantu pitaro haveṣu, te pitarastristhānā api haveṣvāhnāneṣu satsu naḥ asmānāgacchantu rakṣantu vā| ye nikhātā ityanuṣṭup| vikarabhāgināmāhvānaṃ kriyate yebhyaḥ 'agnidagdhāśca ye jīvāḥ' iti bhūmau vikaro dīyate| antardadha ṛtubhirityanuṣṭup paraṃpitravakāśanivāraṇī| he pitaraḥ eta āgacchata| kaiḥ | manojavaiḥ manasa iva javo vego yeṣāṃ taireva vimānādibhiḥ| āgacchatetyatrāpyāgama evārthaḥ, tvarātiśayārthaṃ tu punarvacanam| ye nikhātāḥ, na tu dagdhāḥ, bhūmau khaniṃ kṛtvā nihitāḥ - 'ūnadvivārṣikaṃ pretaṃ nikhaneyuḥ sajātayaḥ|' (manu.5.68) iti| ye'pasruptāḥ, jale kṣiptāḥ| ye ca garbhe eva santo'vapedire avapannā naṣṭāḥ visrutāḥ, yaduddeśenocyate - 'garbhasrāve garbhasammitā rātrayaḥ|' iti| tān sarvān pitṝn he agne āvaha prāpaya| kimartham| haviṣe attave havirattuṃ bhakṣayitum| haviṣa iti vyatyayena dvitīyārthe caturthī| attave iti tumarthe tavepratyayaḥ| he pitaro manojavasaḥ manovegayuktāḥ santa āgacchata| he pitaraḥ śundhadhvamidaṃ haviḥ śuddhaṃ pavitraṃ kuruta| me mama sambandhi bhāgadheyaṃ havirbhāgaṃ pitara āyantu āgacchantu virājeti virāḍagniryajamāno vā, tenāhūtāḥ sarve samāgacchanvityarthaḥ|
88.2.3
āgatya cāsmin pitṛyajñe sarve ākāritāḥ santaḥ sarvān kāmān kāmyamānān havirviśeṣāṃllabhantāṃ prāpnuvantu| prāpya cainānkāmān akṣīyamāṇān anyairasurādibhi ranupabhuktānupajīvantu bhakṣayantu| prāptamapi hi kaścidbhoktuṃ na labhate, tadarthaṃ vā abhyarthanā| ahamanyān pitṝn parapitṝnantardadhe antarhitān vyavahitān karomi| kairantardadhe| parvatairmervādibhiḥ| kayā ca| pṛthivyā mahatyā| tathā divā svargeṇa, digbhiḥ pūrvādibhiranantābhirvyāpinībhiḥ ahamanyānpitṝnantardadhe pitrantarāṇi| tathā ṛtubhirvasantādibhiḥ aho rātrairdivasaiḥ sasandhikaiḥ sasaṃdhyairardhamāsairmāsaiścānyān pitṝnantardadhe| vākyacatuṣṭayena mantracatuṣkametadāhvāne| yāstiṣṭhantītyanuṣṭup, yanme māteti ca| yāstiṣṭhanti sthāvararūpāḥ taḍāgādigāḥ, yā dhāvanti nadyādigatāḥ, yā adṛgdhāḥ anupahiṃsitā nityā medhyāḥ, yā parisrasruṣīḥ parisravantyo hṛdaprabhavāḥ, tābhiḥ sarvābhirviśvasya lokatrayasya dhartrībhiḥ pādyārthamāhiyamāṇābhiranyān pitṝn antardadhe| amṛtā vāk, vāk stanayitnurūpā amṛtā avināśinī| evamāpo'pi amṛtā medhyāḥ| agnirvāco'mṛtaṃ, medhyāyā vāco'gnirvidyuto'mṛtaṃ tatkṛtatvāttasyāḥ tatrivṛdekadhāma, tadetat trivṛt trayamekadhāma ekāśrayaṃ, eko hi meghastrayasyāśrayaḥ| kasya trayasya| apāṃ vāco'gneḥ| tābhirmatṛptābhiḥ svadhayā madadhvaṃ, he devā ṛtvijaḥ pitaro vā adbhiḥ pādyādibhirmayā prakarṣeṇa dattābhirmadadhvaṃ tṛpyata svadhayā vā| svadhayā hi pitaro mādyanti, yathoktam - ‘yathā surāṇāmamṛtaṃ pitṝṇāṃ ca svadhā yathā| sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām||' iti|
88.2.4
ihāsmabhyaṃ vasīyo'stu devāḥ, he devāḥ ihaloke asmadarthaṃ vasīyo bhavatu yajñopayogyamannādikamatiśayena vaśagataṃ sulabhamastu|| strīvyabhicārāddoṣaśaṅkāyāṃ bhiṣajitumāha yanme māteti| 'yādṛśaṃ bhajate hi strī sūte garbhaṃ tathāvidham||' (manu0 9.9) iti hi smaraṇāt kṣetramapradhānam| śrutirapi bījaprādhānyamāha - ‘apramattā rakṣata tantumenaṃ mā vā pare kṣetre bījamavāpsuḥ| janayituḥ putro bhavati saṃpradāye moghaṃ labhate kṣetre tantumetam||' (āpa.dha.sū.2.6.13.6) iti| yanme mātā pralulobha parapuruṣe ādhyānādikaṃ cakāra, etadeva ca ananuvrataṃ kutsitaṃ vrataṃ cacāra caritavatī, tadreto mama doṣabhūtaṃ pitā vṛṅktāṃ varjayatu apasārayatu| ābhiśca pādyādibhiranyo mātrā yo dhyātaḥ, sa māvapadyatāṃ āgānmāsau havirgrahītum| mābhuranyovapadyatāmiti kecitpaṭhanti, tatra ābhuśabdo mudhāniṣphalādiparyāyaḥ, mā niṣphalamāgādanyaḥ| gatārthamanyat| triṣṭup| he pitaraḥ, ādityā rudrā vasavaśca me mama sadasi bhavāḥ atra yajñabhūmau sthitāḥ sahacarā mitrāṇi teṣāmādityādīnāṃ sakhye vartamānā yūyaṃ svadhayā madadhvaṃ taiḥ saha, svadhāṃ vahadhvamiti svadhāṃ bhajadhvam| kīdṛśīm| amṛtasyāmaraṇadharmasya yoniṃ kāraṇam| he pitaraḥ atra paraloke yā yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ sevadhvam| pitṝnuddiśya yattyajyate annaṃ, sā svadhetyucyate||
88.2.5
somaḥ pitṛmāndevatā, agniḥ kavyavāhanaśca| tadyāgena hi pitṛtṛptiḥ śrūyate - 'tatsomaṃ pitṛmantaṃ yajanti somapāstatpitṝnyajanti dve vā agnestanvā havyavāhanyā devebhyo havyaṃ vahati kavyavāhanyā pitṛbhyaḥ||' iti| svadhānama iti sampradānārthīyo nipātasamudāyaḥ| dvāvapica svadhānamaḥśabdāvannanāmasu paṭhyete| athavā namo'nnaṃ haviḥ svadhā saṃpadyatāmagnaye deyamityartho'numantavyaḥ||
88.2.6
ye madīyāḥ pitaraḥ pṛthivyāmantarikṣe divi ca vyavasthitāḥ karmavaśena mānuṣādivāvvāditārādirūpatvaṃ prāptāḥ, samudre ca jalacararūpatvamāpannāḥ, ye ca sūkṣmāṃ svaprakāśāṃ parabrahmarūpāṃ nirvibhāgāṃ vācamāptvā prāpya amṛtā amaraṇadharmakā babhūvuḥ sampannāḥ, te sarve asmin pitṛyajñe sarvakāmāṃllabhantāmuddeśyāḥ sampadyantām| he pitaraḥ etadvo yuṣmākaṃ bhāgadheyameva bhāgaḥ| kiṃ tat| yatpātreṣu dattaṃ, pātrāṇyatra vidvāṃso brāhmaṇā mitrāṇi vā, amṛtamamaraṇakāri amṛtamiva vā, svadhāvat svadhāśabdayuktam| ata enaṃ havirbhāgaṃ mayā prakarṣeṇa dattaṃ pitṛgaṇā upajīvantu bhuñjatām| anayā svadhayā he pitaro madadhvam| ayameva parama utkṛṣṭo yajño yaḥ pitṝṇām| atra hi haviḥ pātre deyaṃ, pātreṣu vidvadbrāhmaṇeṣu diyate na tvagnau hutvā bhasmībhāvamāpādyate, apātrāṇi vā pātrāṇi teṣu sthāpyate| agneśca jāṭharasyādyamadanīyaṃ bhavati| kiñca atra yajñe he pitaraḥ, manasā vācā prakṛṣṭaiśca dānaprakārairdānakriyayā ariktabhāvāpannairudakadānādibhiḥ prakarṣeṇa dattaṃ havirvo yuṣmabhyamaśvibhyāṃ ca devatāviśeṣābhyāṃ devabhiṣagbhyāṃ prattamiti stutiḥ, hastau vāśvinau tau hi sarvakriyāṃ vyāpṛtaḥ| he pitaraḥ īdṛśyā svadhayā madadhvam|
88.2.7
he pitaro viśve devāśca eṣā bhaktādikā vo yuṣmākaṃ ūrk annaṃ, eṣā ca ghṛtadadhirūpā kṣīrarūpā vā svadhā ubhayarūpāpi vā ūrk balaṃ svadhā ca tāmannarūpāmatta bhakṣayata, kṣīraghṛtarūpāṃ tu pibata| mā ca iyamapi vaḥ yuṣmākaṃ kṣeṣṭhāḥ kṣayaṃ vināśaṃ mā gāt| he pitaraḥ yā iha yajñe ūrk annaṃ devatā pitṛrūpā, tasyai tadarthaṃ vayaṃ jyok cirakālaṃ jīvanto bhūyāsma cirakālaṃ yāgaṃ kuryāmetyarthaḥ| āmāsu apakvāsu oṣadhiṣu goṣu māṃsādisamūhātmikāsu pakvaṃ bhogayogyatāṃ prāptaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ vā niviṣṭaṃ sthitaṃ amṛtamiva, tat mayā yuṣmabhyaṃ dattam| tena svadhābhūtena madadhvam| vaiśvadeve haviṣi pinvamānaṃ, miśrībhavat vaiśvadevagrahaṇaṃ prāthamyāt vaiśvadeve pitrye ca haviṣi antarbhavat kṣīraṃ ghṛtaṃ vā| viśveṣu sarveṣu bhūteṣu strīprabhṛtiṣu sakṣīratvena pṛthak niviṣṭamiti kṣīraghṛtastutiḥ| namo'ntaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ svadhā bhavatvityarthaḥ || etadanantaraṃ prāśnantu bhavanta ityanumataṃ kṛtvā bhojayet| caturthyantapitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ nāmayogena ca svadhānamaskāraḥ pṛthivī te pātramityanena saghṛtamannamabhimṛśya tadante kartavyaḥ| tato'numatadānam|
88.2.8
te saghṛtānnā pṛthivī mahī tava pātraṃ pārthivāni pātrāṇi dvayarūpāṇi varṇitānītyarthaḥ| abhidhānaṃ ca tava divyantarikṣe vartamānaḥ śabdo mantrādistava vācaka ityarthaḥ| ata evambhūtamamṛtamamaraṇakāri pīyūṣasadṛśaṃ brāhmaṇasya mukhe tvāṃ juhomi| asi tvamūrk annam, ūrjo dāḥ ūrjaḥ balasya tvaṃ dātā| ata ūrjaṃ me mahyaṃ dehi, tathorjaṃ dhehi vidhehi kuru balamutpādya mahyaṃ prayacchetyarthaḥ| evamannaṃ dehi annaṃ me dhehīti| akṣitirasi, asi tvamakṣitirakṣayadharmakaṃ pravāharūpeṇa| ato mā me kṣeṣṭhāḥ vicchedastava mā bhūdamutra madgṛhe, iha ihaloke atra janmani amuṣmiṃśca paraloke janmāntare ca mā me kṣeṣṭhāḥ| idaṃ viṣṇuḥ prajāpatiḥ vicakrame parākrāntavān, tredhā lokatrayātmanā padaṃ nihitavān| caturthapadamasya pāṃsure avidyaHandlerrajasā cchanne jīvātmagaṇe samūḍhaṃ nimagnaṃ jīvātmatvenaiva vyāmūḍhamaṃtathāpi tathā sarvajīvātmasu sthitamityarthaḥ || ata ucyate he sarvamaya viṣṇo havyakavye rakṣasva gopāya rākṣasādibhyaḥ ||
88.2.9
yanme mama pāthaḥ annaṃ nirṛtiṃ bhūmiṃ skandati patati dānavamātaraṃ vā gacchati avidhānopahatatvādagantumicchati, tat sarvamagniḥ śundhatu pavitrīkarotu| tena ca śodhitena pitaro madantāṃ hṛṣyantu| kiṃ kurvantaḥ| uśantaḥ kāmayamānāḥ| kiñca| tenānena pūtena pavitreṇa satā devatā api mādayantāṃ viśvedevātmikā mādayantāmiti svārthe ṇic mādyantu| rāmo rājyamakārayadityādau hi svārthe ṇic dṛśyate| kīdṛśīṃ nirṛtim| ugrāṃ bhūmipakṣe duṣṭalepādinā apavitrabhūtāṃ, dānavamātṛpakṣe tu pracaṇḍām| aśuddhatve kāraṇamāha - prakāmāt śraddhātiśayāt bāhulyāt vā dīyamānaṃ skandati patati bhūmau nirṛtau vā gacchati brāhmaṇairupekṣitatvāt, akāmādvā śraddhābhāvādīyamānaṃ nirṛtiṃ gacchati, asamiddhe vā brāhmaṇe mūrkhe durācāradūṣite vā yaddīyate pracchannatvādabrāhmaṇe vā, tat nirṛtiṃ skandati tadutsaṃsargo'pavitrībhūtamayogyaṃ karotītyarthaḥ| ahorātrairiti antardadhe parvatairityādinā gatārtham| saṃvatsarasya kḷptayo yābhiḥ saṃvatsaraḥ kalpyate paricchidyate, tāstu ghaṭikānālikādayaḥ|
88.2.10
yadvaḥ kravyādājahāditi triṣṭup| iha pretānāṃ yadaṅgaṃ śmaśānāgninā dahyate, tat paralokasthānāṃ viśeṣakarmavaśena utpadyate| yattu adagdhaṃ, na tajjāyata iti, tena vikalāni pitṛśarīrāṇi bhavanti| tatpūraṇāyedamucyate – he pitaro vo yuṣmākaṃ yadaṅgaṃ kravyādājahāt tatyāja na dadāha, kravyaṃ apakvaṃ māṃsamattīti kravyāt śmaśānāgniḥ, ekagrahaṇamupalakṣaṇārtham, tat jātavedāḥ jātaprajñāno jātadhano vā vaidikakriyādinā āhavanīyādiḥ punarapyetena karmaṇā āpyāyatāṃ yuṣmākaṃ pūrayatu vardhayatu| ataśca he pitaro yūyamariṣṭāsaḥ ariṣṭāḥ anupahiṃsitāḥ santo'nena karmaṇā mādayadhvam| kiṃ kurvan jātavedā vikalamaṅgamāpyāyayatu| pitṛlokaṃ janayan, pitṛśarīrāṇi utpādayan, hetau śatṛpratyayaḥ, pitṛlokajananāya, arjayanvasatītivat| he pitaraḥ svadhāṃ vahadhvaṃ prāpnuta| kīdṛśīm amṛtasya yonim, amaraṇadharmatvasya kāraṇam| yā atra paraloke yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ vibhajadhvaṃ vā anucarebhyaḥ| yadapekṣayocyate niparaṇe 'ye cātra tvānu' iti| nārāyaṇasyārṣaṃ ‘madhu vāta ṛtāyate’ iti tryacaṃ paṭhet, oṃbhūrbhuvaḥsvastatsaṃvituriti ca triḥ| dakṣiṇāgrāndarbhānnāstīrya yāstiṣṭhanti0 ityanena bhūpṛṣṭhe darbhatilodakenāvanejanaṃ svadhā| uśantastvā havāmaha0 iti paṭhet| tilāstoyaṃ0|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit