Khadiragrihyasutra 12.2
Khādiragṛhyasūtravṛtti 12.2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.2.2 — 1 part
- 12.2.12-2 — 2 parts
- 12.2.14 — 1 part
- 12.2.14-2 — 1 part
- 12.2.16 — 1 part
- 12.2.23 — 1 part
- 12.2.24 — 1 part
- 12.2.31 — 1 part
- 12.2.31-2 — 1 part
12.2.1
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ gṛhyādagnimatipraṇīya pratidiśamupalimpedadhike prakrame ||
12.2.1-2
śrāvaṇyāmityeva siddhe paurṇamāsyāmiti anyatrāpi śrāvaṇīgrahaṇe paurṇamāsyarthaṃ ’śrāvaṇīmityeke"ityatra | itarathā haste syāt prakṛtatvāt | upavasathye'hani pūrvāhṇe pañcadaśyāmetatkuryāt | yadi pūrvāhṇe pañcadaśī na vidyate yajanīye'hanīdaṃ kṛtvā paurṇamāsaṃ kuryāt | evamuttareṣvapi karmasu nirvāpaśūnyāṃstaṇḍulān gṛhye'gnau bharjitāt kṛtvā'rdhaṃ nidhāyārdhaṃ saktūn kṛtvā opya śūrpe agneruttarato darbheṣu śūrpamudakapūrṇaṃ pātramanyaccodakapātraṃ darvīṃ darbhastambaṃ ca nidhāya gṛhyāgneḥ purastāt dvipadamatītyāgnerdakṣiṇato gatvā'bhyukṣaṇāntaṃ kṛtvā gṛhyāgnerekadeśaṃ praṇīya tatra nidhāya tasya pratidiśamekamekaṃ padamatītya prāgupakramaṃ pradakṣiṇaṃ gomayenopalimpet ||
12.2.2
sakṛdgṛhītān saktūn darvyāṃ kṛtvā pūrvopalipte ninīyāpo yaḥ prācyāmiti baliṃ nivapet ||
12.2.2.p1
dakṣiṇapaścimayorupaliptasthānayorantaropaviśya pūrṇapātrātpātrāntare kiṃcidudakaṃ ninīya tadardhaṃ
12.2.2-2
pūrvasminnupaliptasthāne pāṇinā''sicya tenaiva pāṇinā darvyāṃ saktūn nidhāya upaliptasthāne darvyā mantreṇa saktūnnidadhyāt ||
12.2.3
ninayedapāṃ śeṣam ||
12.2.3-2
śiṣṭamardhamapām ||
12.2.4
apa upaspṛśyaivaṃ pratidiśaṃ yathāliṅgam ||
12.2.4-2
pāṇī prakṣālya yatāliṅgaṃ mantrāḥ ||
12.2.5
dakṣiṇapaścima antareṇāgniṃ ca saṃcaraḥ ||
12.2.5-2
dakṣiṇasyopaliptasyāgneścāntareṇa pāṇī prasārya pūrve kuryāt | paścimasyāgneścāntareṇottare kuryāt | anatipraṇītasyottarata eva dravyāṇi syuḥ | taddeśādyāvadarthamevopādāyopādāya balikarma ||
12.2.6
śūrpeṇa śiṣṭānagnāvopyātipraṇītādanatipraṇītasyārdhaṃ gatvā nyañcau pāṇī kṛtvā namaḥ pṛthibyā iti japet ||
12.2.6-2
sarvān saktūnatipraṇīte'gnāvopyānatipraṇītasya paścāt svasthānaṃ gatvoviśyāvāñcau pāṇī bhūmau nidhāya japot ||
12.2.7
tata utthāya somo rājeti darbhastambamupasthāya ||
12.2.7-2
stambasthān sarvān manasā dhyāyan ’yāṃ saṃdhām’iti namaskuryānmantraliṅgāt | ataḥ paraṃ praṇītasya laukikatvam ||
12.2.8
akṣatānādāya prāṅvodaṅvā grāmānniṣkramya juhuyādañjalinā haye rāka iti catasṛbhiḥ ||
12.2.8-2
nihitānakṣatān gṛhyāgniṃ ca gṛhītvā'bhyukṣaṇāntaṃ kṛtvā'gniṃ nidhāya paricaraṇatantreṇābichidyāṅgulyagrairjuhuyādāhutimantram ||
12.2.9
prāṅutkramya japedvasuvana edhīti tristriḥ pratidiśamavāntaradeśeṣu ca ||
12.2.9-2
homaṃ samāpyottarate'gneḥ prācīṃ gatvā prāgupakramaṃ pradakṣiṇamagneraṣṭāsu dikṣu tiṣṭhannagnyabhimukhastristrirbrūyāt ||
12.2.10
ūrdhvaṃ prekṣan devajanebhyaḥ ||
12.2.10-2
’vasuvana edhi’iti trirbrūyāt ||
12.2.11
tiryaṅṅitarajanebhyaḥ ||
12.2.11-2
tiryaṅ prekṣan itarajanebhyo manuṣyebhyaḥ trirbrūyāt ||
12.2.12
avāṅprekṣan pratyetyānavekṣannakṣatān prāśnīyāt ||
12.2.12-2
homaśiṣṭānagniṃ ca gṛhītvā'nanyacitto gṛhaṃ pratyāgamya bhakṣayet ||
12.2.12-2.p1
śvobhūte'kṣatasaktūn kṛtvā nave nidhāyāstamite balīn haredā''grahāyaṇyāḥ ||3.2.13| |
12.2.12-2.p2
pūrvavat saktukaraṇaṃ, nārdhanidhānam | sāyaṃhomānantaraṃ pūrvavadeva pratidiśaṃ balinidhānaṃ śūrpāvapanaparyantaṃ ā mārgaśīrṣapaurṇamāsyāḥ ||
12.2.14
prauṣṭhapadīṃ hastenādhyāyānupākuryuḥ ||
12.2.14.p1
proṣṭhapade māse hastena yukte kāle adhyayān vedabhāgān tadaṅgāni ca upaviṣṭāssaṃhatā ācāryāśśiṣyāśca | nopanayanādivat pratyekam | āh ādyarthe | ādāvādau kuryuḥ adhīyīran vakṣyamāṇena prakāreṇa | prauṣṭhapade hasta iti vaktavye bahvanyathoktaṃ anyadapi bahusmṛtisamācārasiddhamatra kartavyamiti sūcayitum | taducyate-yadyasmin māsi hastadvayasaṃbhave pūrvasmin haste kuryuḥ | nātra pūrvāhṇaniyamaḥ | prauṣṭhapadīmiti saptamyarthe dvitīyā, tasyāḥ kṛtsnasaṃyogārthatvāt | ’ardhapañcamānmāsānadhītya pauṣīmutsargaḥ’iti vacanāt | pūrvapakṣasambhavācca pūrvahastasya | prauṣṭhapadyāḥ paurṇamāsyāssannikṛṣṭatvācca pūrvasmin hasta iti | pañcagavyamapāmārgaṃ cūrṇitaṃ dūrvāstailamāmalakasupiṣṭaṃ haridrākalkaṃ tilākṣatān patrāṇi puṣpāṇi phalāni mūlāni vanyāni dhūpaṃ dīpaṃ gandhamagniṃ yajñopavītaṃ darbhāṃścādāya nadīṃ gatvā tadalābho yathālābhaṃ mahodakaṃ śuddhajalaṃ taṭākaṃ gatvāśiṣyaissaha harṣamāṇo nābhimātre sakṛtpragāhyāpa ācamya pañcagavyaṃ prāśyācamya trirevaṃ pragāhya naityaṃ karma samāpya utsarjanakarma kariṣyaiti saṃkalpya tīrthaṃ prakṣāḷyārkapatreṣūdagagreṣu darbheṣu vasiṣṭhādīnāṃ saptarṣīṇāṃ ekāṃ paṅktiṃ pāṃsupiṇḍaiḥ prakalpya tathaiva rāṇāyanādīnācāryāṃstrayodaśa śāṭyādīn pravacanakartṝrśca daśa paṅaktidvayaṃ prakalpya gaṅgādīṣu nadīṣu vasantīnāṃ devatānāṃ navānāmekāṃ paṅktiṃ prakalpya brahmāṇaṃ vāyuṃ mṛtyuṃvaiśravaṇaṃ kāśyapamagnimindraṃ prajāpatiṃ caikāṃ paṅaktiṃ vaṃśānusāreṇa prakalpya sādhyānāṃ marutāṃ viśveṣāṃ devānāmaṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ prajāpatiśca vaṣaṭkāraśca trayastriṃśā ityeṣāṃ caturmāṃ gaṇānāmarthe pratigaṇaṇamekāṃ paṅktiṃprakalpya madhyayoḥ paṅktyoḥ dakṣiṇato dakṣiṇāgreṣu darbheṣu dakṣiṇāpavargaṃ trīn pitṝnekāṃ paṅktiṃ prakalpya sarvān vasiṣṭhādīnatrāvāhya sannihitān dhyātvā tebhyaḥ sveṣu sveṣu patreṣu pavitramāsanārthaṃ nidhāyābhyañjanārthaṃ tailaṃ pradāya śarīraparimārjanārthamapāmārgāpiṣṭaṃ datvā keśaprakṣāḷanārthamāmalakaṃ datvā ’āpo hiṣṭa taratsamandī, yaḥ pāvamānīḥ, śuddhavatyaḥ, somaṃ rājānaṃ, yata indra, brahma jajñānaṃ, pavitraṃ te", ityṛgbhissāmabhiśca sānāpanaṃ kṛtvā''camanārthamudakaṃ datvā vastraṃ pradāya punarācamanaṃ datvāyajñopavītaṃ datvā haridrākalkaṃ maṅgalārthaṃ datvā akṣatapuṣpamiśramudakamardhyaṃ datvā pitṛmiśramudakaṃ dadyuḥ’gandhadvārām’iti gandhaṃ, ’īḍiṣva’iti dhūpaṃ, pavamānaḥ’iti dīpaṃ, ’arcata prārcata, arcanti gāyanti prāgāyata’iti dvābhyāṃ puṣpāṇi dadyuḥ | tata ācamanārtarthamudakaṃ datvā bhojanārthaṃ phalāni vanyāni dadyuḥ| punaścodakaṃ tato darbhākṣatān patreṣu kṛtvā devān ’yathāpūrvam’ityādi vaṃśaṃ ca bruvantaḥ svaiḥ svaistīryairamuṣmā amuṣmā idamudakaṃ tṛptaye'stviti dhyāyantastarpayeyuḥ pratināma | pitṝṇāmakṣatasthāne tilāḥ | pitryaṃ sarvaṃ prācīnāvītinaḥ kuryuḥ | devarṣīṇāṃ sarvaṃ kṛtvā paścātpitṛṇāmabhyañjanādi bhojanaparyantaṃ sarvaṃ mantravadeva kṛtvā paścāttarpaṇaṃ kartavyam | daivaṃ
12.2.14-2
sarvaṃ yajñopavītinaḥ kuryuḥ| ārṣaṃ sarvaṃ nivītinaḥ| pitryaṃ sarvaṃ pracīnāvītinaḥ | tato devarṣiputṝṇāmudvāsanaṃ kṛtvā tānāloḍyā vabhṛthasāma gāyantaḥ pāṃsubhirātmānamabhyukṣyāpo'bhyaveyuḥ | etadutsarjanaṃ nāma | tato gṛhaṃ gatvā yathāvibhavamalaṃ kuryuḥ | athācāryaḥ upākarma kariṣya iti saṃkalpya kṛtsne'gnau brahmopaveśanāntaṃ kṛtvā sapta kūrcān saptarṣīn saṃkalpya udakapūrṇe kumbhe sādayet | caturo vedāneke sādayanti | tatassarve snānādyarcanaparyantaṃ pūrvavat kuryuḥ ||
12.2.14-2.p1
atha prakṛtamanusarāmaḥ-
12.2.15
śrāvaṇīmityeke ||
12.2.15-2
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyām ||
12.2.16
hutvopanayanavat ||
12.2.16.p1
staraṇādi kṛtvā samastāntābhirhomaḥ | nātra’agne vratapate’ityādīni arthalopāt | śiṣyāstu
12.2.16-2
sahitā eva bhaveyuḥ | nātrānvārambhaḥ, atatsaṃskāratvāt | atha homasamāpanaṃ, tato yajñopavītamekhale nava grāhye śiṣyaiḥ ||
12.2.17
tata āha--
sāvitrīmanuvācayet ||
12.2.17-2
vācayediti siddhe anviti sāvitryāḥ paścādanyasya vācanārtham | kiṃ tadanuvācyamityakāṃkṣābalāt ’upanayanavat’ityasyāpi sūtrasya śeṣa iti jñāyate | ataḥ paccho'rdharcaśaḥ sarvāmekaikaśo vyāhṛtīnāmoṃkārasya ca vācanaṃ śiṣyāṇām ||
12.2.18
somaṃ rājānaṃ parvādīśca ||
12.2.18-2
’somaṃ rājānam’iti ṛkca sāma ca niyamato yatrādhyetāro nirucchvāsamuktvā viramanti cirakālaṃ tāvadekaṃ parva| agna āyāhi, tadvo gāya, uccā te, indarā jyeṣṭham, upāsmai’ityekaikāmṛcaṃ vācayet | ’o gnā i, tadvau ho vā, uccā’ityekaikaṃ sāma | yadyākaprāṇavācovrataśukriyādyaśakvarīsāmāni pañca | ūhesapta saptastotrīyāḥ | tatā rahasye brāhmaṇe parvādyāni pañca vākyāni yāvadekārthatā | ṣaṅviṃśe sāmabidhāvārṣeye devatādhyāye cādyāni vākyāni | ’deva savitarom’ityetat, ’asau vā ādityaḥ,yo ha vai jyeṣṭham’ityupaniṣadi | saṃhitopiṣadi vaṃśe cādye vākye | cakārāttadaṅgāni lakṣaṇāni yathādhigamaḥ ||
12.2.19
dhānā dadhi ca prāśnīyurabhirūpābhyām ||
12.2.19-2
’dhānāvantam’iti dhānāḥ | ācamya ’dadukrāvṇaḥ’iti dadhi | cakārāt pāyasamuttaraghṛtamaśnīyuḥ | atra pūrvāhṇaniyamo nāstītyupadeśaḥ ||
12.2.20
śvobhūte prādhīyīran śiṣyebhyaḥ ||
12.2.20-2
śvobhūte pūrvāhṇa eva snātvā'laṃkuryuḥ | pūrvavadṛṣīṇāṃ snānādyarcanaparyantaṃ kṛtvā sāvitryādīni pūrvoktāni brūyuḥ ācāryāśśiṣyebhyaḥ | bahuvacanaṃ pūjārtham ||
12.2.21
anuvākyāḥ kuryuḥ ṛgādibhiḥ prastāveśca ||
12.2.21-2
ṛkṣu pādamātraissāmasu prastāvamātraissāvitrīsomaṃrāje tu kṛtsne eva |
cakārādanarthārthavākyamātrairbrāhmaṇādiṣu yathā'nuvacanīyāḥ śiṣyāstathā kuryurācāryāḥ ||
12.2.22
anugānamarahasyānām ||
12.2.22-2
itaḥ prabhṛtyāraṇyānāmadhyayanānnivṛttirotsarjanāt ||
12.2.23
vidyutstanayitnuvarjam ||
12.2.23.p1
upakarmaprabhṛti prāgutsarjanāt prātassandhyāyāṃ | vidyutīstanayitnū yadi divā'nadhyāyaḥ | sāyaṃsandhyāyāṃ rātrau | tatā''ha manuḥ-
12.2.23-2
prāduṣkṛteṣvagniṃṣu tu vudyutstanisvane |
sajyotissyādanadhyāyaśśeṣaṃ rātrau yathā divā ||
yāvacchamyāprāsaṃ rohitādivarṇavivekāvagatiḥ, yāvadvā vidyuttāvat bhavati tadanadhyāya ityāpastambamatiḥ ||
12.2.24
ardhapañcamānmāsānadhītya pauṣīmutsargaḥ ||
12.2.24.p1
ardhaḥ pañcamo māsaḥ yeṣāṃ te ardhapañcamamāsāḥ ardhādhikacatura ityarthaḥ | ṣupyeṇa yuktāyāṃ paurṇamāsyāṃ
12.2.24-2
pūrvoktamutsarjanaṃ kuryuḥ | ardhapañcamānmāsāniti vacanāt prauṣṭhapade māse hastadvayasaṃbhave pūrvahasta evopākaraṇam | śrāvaṇyāmapyupākaraṇe pauṣyāmevotsargaḥ ||
12.2.25
tata ūrdhvamabhrānadhyāyaḥ ||
12.2.25-2
varṣasamarthāḥ meghā yadā dṛśyante tadā'dhyāyo na bhavati ||
12.2.26
vidyutūstanayitnupṛṣiteṣu ca ||
12.2.26-2
sandhyāyāmeteṣvākālikamanadhyāyaḥ | tathā''ha gautamaḥ-’stanayitnuvarṣavidyutaśca prāduṣkṛtāgniṣu’ iti | pṛṣito varṣaḥ | cakārassmṛtyantaroktānadhyāyasaṃgrahārthaḥ ||
12.2.27
trisannipāte trisandhyam ||
12.2.27-2
prātassandhyāyāṃ trayāṇāṃ sannipāte tadahorātramuttaraṃ cāharanadhyāyaḥ | sāyaṃsandhyāyāṃ sā rātriruttaraṃ cāhorātram ||
12.2.28
aṣṭakāmamāvāsyāyāṃ cāturmāsirudagayane ca pakṣiṇīṃ rātrīm ||
12.2.28-2
māghamāse kṛṣṇāṣṭamyaṣṭakā | caturṣu māseṣu bhavāḥ paurṇamāsyaḥ cāturmāsyāḥ | varṣāsu śaratsu ca yāḥ | cakārāddakṣiṇāyane ca | aṣṭakāyāmamāvāsyāyāṃ cāturmāsīṣvekamahorātramuttaraṃ cāharanadhyāyaḥ | ayanayostu divā cet saṃkramaṇamaharubhataśca rātriranadhyāyaḥ | rātrau cetsā rātrirubhayataścāhanī | atra rātrigrahaṇamaṣṭakādiṣu pūrvarātrivarjanārtham | keciddivā saṃkramaṇe'pi yadrātrisannidhau saṃkramaṇaṃ tāmubhayato'hassāhitāmāhuḥ | rātrigrahaṇāt ||
12.2.29
sabrahmacāriṇi ca prete ||
12.2.29-2
svācāryoṇopanīte mṛte tatprabhṛti kālatrayamanadhyāyaḥ | cakārānmātulādiṣu ca ||
12.2.30
ulkāpāte bhūmicale jyotiṣoścopasarga eteṣvākālikaṃ vidyāt ||3.2.30| |
jyotiṣossūryācandramasaurgrahaṇe | cakārādavyakteṣu nimitteṣu vidyāditi smṛtyantaroktasaṃgrahaṇārthaḥ ||
12.2.31
kārṣvaṃ tu kaṭhakauthumāḥ ||
12.2.31.p1
svabhreṣu yāvati varṣe udakaṃ tiṣṭhati tāvati varṣe sandhyāyāṃ sati kaṭhāḥ kauthumāścānadhyāyamāhuḥ, na
12.2.31-2
varṣamātre ||
12.2.31-2.p1
iti rudraskandakṛtāyāṃ khādiragṛhyavṛttau tṛtīyasya paṭalasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ.
Linked texts (1)
- Khādiragṛhyasūtra — Khādira, Sanskrit