Khadiragrihyasutra 5.5
Khādiragṛhyasūtravṛtti 5.5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.5.3 — 1 part
- 5.5.14 — 1 part
- 5.5.14-2 — 1 part
- 5.5.17 — 1 part
- 5.5.28 — 1 part
- 5.5.38 — 2 parts
- 5.5.39-2 — 1 part
5.5.1
yasminnagnau pāṇiṃ gṛhṇīyātsa gṛhyaḥ ||
5.5.1-2
pāṇiṃ gṛhṇīyāditi vivāhakaraṇaṃ lakṣyate | vyavahārārtha hi saṃjñā | evaṃ cedvivāhādanu niṣpāditatvāt gṛhyatvasya vivāhāvasthāyāṃ gṛhyatvābhāvāt brahmā na syāt | na, ’gaurdakṣiṇā’iti liṅgāt ||
5.5.2
yasminvā'ntyāṃ samidhamādadhyāt ||
5.5.2-2
yasminnagnau brahmacāryantyāṃ samidhamādadhyāt sa vā gṛhyaḥ | asminpakṣe tu tatprabhṛti sāyaṃprātarhomādīni syuḥ | gṛhya eva ca vivāhaḥ ||
5.5.3
nirmanthyo vā puṇyasso'nardhukaḥ ||
5.5.3.p1
uktasyaiva prakāradvayasyotpattiniyamo'yaṃ, na gṛhyāntaram | vāśabdaśśāstrāntaroktasyāpi śrotriyāgārādessaṃgrahaṇārthaḥ | puṇyaḥ paralokahitakaraḥ | anardhukaḥ iha janmani ṛddhyabhāvakaraḥ
5.5.4
ambarīṣādvā''nayet ||
5.5.4-2
apūpavikrayārthādagnervā ||
5.5.5
bahuyājino vā'gārācchūdravarjam ||
5.5.5-2
bahudevapūjakasya bahudāturvā gṛhādānayedagniṃ vivāhaṃ kartumantyāṃ samidhaṃ vā''dhātum ||
5.5.6
sāyamāhutyupakramaṃ paricaraṇam ||
5.5.6-2
caturthīhomānantaraṃ yassāyaṃkālaḥ tamārabhyājīvanaparsamāpteḥ ā''śramaparisamāpteḥ ā''dhānakālādvā caraṇaṃ anuṣṭhānaṃ kuryāt | parityadhikāraikyaṃ sūcitam | ato nāntarā brāhmaṇabhojanam | antyāṃ samidhaṃ, dāyādirvā ityanayorapi pakṣayossāyamāhutyupakramameva ||
5.5.7
prāgastamayodayābhyāṃ prāduṣkṛtya ||
5.5.7-2
prajvālya samīpakāle ||
5.5.8
astamite homaḥ ||
5.5.8-2
astamayānantarameva ||
5.5.9
udite cānudite vā ||
5.5.9-2
sandhyāyāmeva ||
5.5.10
haviṣyasyānnasyākṛtaṃ cet prakṣālya juhuyātpāṇinā ||
5.5.10-2
haviṣyamyānnasya māṣavarakādidravyavyatiriktasya lavaṇādyasaṃyuktasya yeṣukeṣuciddhomeṣu sādhanatayā śrutasyaudanasya ṣaṣṭhīnirdeśāttadekadeśasya sādhanatayopādānam | na pakvāvasthasya kṛtsnasyopādānam | ataḥ pākadharmā na syuḥ | itarathā śaṅkā syāt, darśapūrṇamāsādau darśanāt | akṛtaṃ apakvaṃ uktajātīyāneva taṇḍulāṃstriḥ prakṣālyāṅguṣṭhaparvamātrapramāṇāmāhutiṃ juhuyāt | homasāmānyāt sruvasya prāptau pāṇorvidhānam ||
5.5.11
dadhi cetpayo vā kaṃsena ||
5.5.11-2
cediti siddhavadvyapadeśaḥ śāstrāntaravihitasyāpi dravyasya saṅgrahaṇārthaḥ | ata ājyamapi dravyam |
pṛthaggrahaṇamitaretarasaṃyogavyudāsārtham ||
5.5.12
carusthālyā vā ||
5.5.12-2
kaṃsena vikalpaḥ ||
5.5.13
agnaye svāheti madhye ||
5.5.13-2
agnimadhye sāyaṃkāle ||
5.5.14
tūṣṇīṃ prāgudīcīmuttarām ||
5.5.14.p1
mantramanuccārayannagnāveva prāgudīcyāṃ diśi dvitīyāṃ juhuyāt | sāyaṃprātarhomasya devatāsādhyatvāt
5.5.14-2
yayākayācitprāptau tūṣṇīṃdharmasya prajāpatāvasādhāraṇyāt prajāpataye svāheti manasā smaran juhuyāt | ’tasmātprājāpatyāṃ manasā juhvati’iti śruteḥ | tūṣṇīṃdharmatvaṃ prajāpatereva | yā prāgudīcī āhutirdarśapūrṇamāsayoḥ ’agnaye sviṣṭakṛte svāhā’iti tāmatra juhuyāditi kecit | tadayuktam-vakṣyamāṇasya siddhavadvyapadeśāyogāt, asādhāraṇaśabdābhāvācca | paścādvidhānādenottaratve siddhe uttarāmiti yatra yatraikāhutiścodyate tatra tatraiṣaivottarā syādityevamartham ||
5.5.14-2.p1
sūryāyeti prātaḥ pūrvām ||
5.5.15
sūryāya svāhetyagnimadhye ||
5.5.16
nātra parisamūhanādīni paryukṣaṇavarjam ||
5.5.16-2
bahuvacanamupariṣṭāddhomānāṃ samidādhānādeśca nivṛttyartham | samantāt pariṣecanaṃ, purastādupariṣṭācca paryukṣaṇam | uttarāhutyanantaramubhayatra samidhamādadhyādityupadeśaḥ | pūrvāhuteḥ pūrvamiti kecit ||
5.5.17
patnī juhuyādityeke ||
5.5.18
gṛhāḥ patnī gṛhyo'gnireṣa iti ||
5.5.17.18
spaṣṭe ||
5.5.19
siddhe sāyaṃprātarbhūtamityukta omityuccairbrūyāt ||
5.5.19-2
bhojanārthamodane siddhe bhojanakālasya paratantratvānna pūrvāṅṇaniyamaḥ, kālasyopalakṣaṇatvācca | asatyapi bhājanārthe pāke pākaṃ kṛtvā bhavatyeva tasmin kāle homaḥ | sāyaṃprātariti rātrāvahani cetyarthaḥ | prakṛtitassiddhe vacanaṃ paricaraṇatantreṣu kālaprāptirnāstīti dyotanārtham | pacanakartrā bhūtamityukte gṛhapatiromiti brūyāt ||
5.5.20
mākṣā manasta ityupāṃśu ||
5.5.20-2
brūyādityanuvartate ||
5.5.21
haviṣyasyānnasya juhuyāt prājāpatyaṃ sauviṣṭakṛtaṃ ca ||
5.5.21-2
paricaraṇatantreṇa | prakṛtitassiddhe haviṣyasyeti ahaviṣyabhojane bhojyasaṃskāraprayuktabhrāntyā tenāpi homa āśaṅkyeteti tannivṛttyartham | prajāpataye svāheti manasā'gnimadhye, agnaye sviṣṭakṛte svāheti prāgudīcyāṃ juhuyāt ||
5.5.22
balīnnayet ||
5.5.22-2
vakṣyamāṇeṣu deśeṣu nidadhyāt ||
5.5.23
bahirantarvā caturnidhāya ||
5.5.23-2
gṛha eva garbhagṛhāt bahirantargṛhe vā | caturiti grahaṇāt balicatuṣṭayārthamādāvante ca sakṛdeva pariṣecanam | pratyekamiti kecit ||
5.5.24
maṇikadeśe ||
5.5.24-2
udakadhāraṇasamīpe ||
5.5.25
madhye ||
5.5.25-2
garbhagṛhamadhye ||
5.5.26
dvāri ||
5.5.26-2
garbhagṛhasyaiva ||
5.5.27
śayyāmanu ||
5.5.27-2
śayanadeśasamīpe ||
5.5.28
varcaṃ vā ||
5.5.28.p1
anvityanuvartate | anuvarcaṃ avaskaradeśasamīpe | vāśabdo viniveśārthaḥ, śayyāmanu naktam, varcamanu
5.5.28-2
divā deśocityāddavataucityācca ||
5.5.29
atha sastūpam ||
5.5.29-2
anvityanuvartate | atheti vakṣyamāṇānāṃ sarveṣāṃ balināmeṣa eva deśa ityevamartham | prathamasthāpitaḥ sthūṇaḥ sastūpaḥ | tamanutatsamīpadeśe ||
5.5.30
ekaikamubhayataḥ pariṣiñcet ||
5.5.30-2
ādaubalerabhāvāt pariṣekaśabdānanbayādadbhissecanamātram | sikte valiṃ nidhāya prāgupakramaṃ pradakṣiṇaṃ pariṣiñcet ||
5.5.31
śeṣamadbhissārdhaṃ dakṣiṇā ninayet ||
5.5.31-2
balisthālyāṃ śiṣṭamannabhadbhissaha sastūpasya dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitryeṇa tīrthena ninayet ||
5.5.32
phalikaraṇānāmapāmācāmasveti viśrāṇite ||
5.5.32-2
kaṇānudakamodanāvasraṃsanaṃ ca miśrīkṛtya vigataśrame'tithau ’agraṃ brāhmaṇāya datvā’ityasyānantaramityarthaḥ | sastūpasya prāgudīcyāṃ diśi raudratvāt ||
5.5.33
pṛthivī vāyuḥ prajāpatirviśve devā āpa oṣadhivanaspataya ākaśaḥ kāmo manyurvā rakṣogaṇāḥ pitaro rudra iti balidaivatāni ||
5.5.33-2
uktānāṃ balīnāṃ yathāsaṅkhyametā devatāḥ | kāmo manyurvet pūrvavadviniveśaḥ ||
5.5.34
tūṣṇīṃ tu kuryāt ||
5.5.34-2
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ | balidaivatānyeva tūṣṇīṃ na homa iti | home'pi prājāpatyāṃ manasaiva, ’tasmāt prājāpatyāṃ manasā juhvati’iti śruteḥ | kuryāditi manovyāpāramātrārtham | pṛthivyai vāyave prajāpataye viśvebhyā devebhyo'dbhya oṣadhivanaspatibhya ākāśāya kāmāya manyave rakṣogaṇebhyaḥ pitṛbhyo rudrayeti | caturthyantaṃ manasāsmaran baliṃ nidadhyāt ||
5.5.35
sarvasya tvannasyaitatkuryāt ||
5.5.35-2
sarvasyeti śākamāṃsādiparigrahaṇārtham | itarathā odanasyaiva syāt | prakṛtāvaupāsanahome darśanāt |
annasyeti adanīyasya | tuśabda evakārārthe | bhojanārthasyaiva na darśapūrṇamāsādicaroḥ kṛsarasthālīpākādeścetyarthaḥ | etaditi | sakalavaiśvadevakarmaparāmarśārtham, itarathā hi prakṛtatvāt balīnāmeva eṣa viśeṣassyāt | kuryāditi anagnerapi laukike karaṇārtham ||
5.5.36
asakṛccedekasmin kāle siddhe sakṛdeva kuryāt ||
5.5.36-2
rātrāvanhi vā yadi pākāvṛttiḥ syāt tadā ekadaiva kuryāt ||
5.5.37
bahudhā cedyadgṛhapateḥ ||
5.5.37-2
yugapat ktameṇa vā yadi bahavaḥ pākāḥ syuḥ tadā yadgṛhapaterbhojanārthaṃ tasyaiva kuryāt | yadi gṛhapaterapi bahavaḥ tadā'pyekasyaiva ||
5.5.38
sarvasya tvannasyāgnau kṛtvā'graṃ brāhmaṇāya datvā svayaṃ kuryāt ||
5.5.38.p1
sarvasyeti ahaviṣyasyāpi parigrahaṇārtham | annasyeti pakvopalakṣaṇārtham, apakvānnanivṛttaye ca | agnāviti laukikāgnyartham | tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ | na pūrvavadekasyaiva, kiṃtu sarveṣāmeva pakvānāṃ kiṃcitkiñcit gṛhītvaikīkṛtya tūṣṇīṃ laukike'gnau dve āhutī nidadhyādityarthaḥ |
5.5.38.p2
bhojyasaṃskārārthametat | agraṃ prathamaṃ brāhmaṇāya, tato varṇāntarebhyo yathākrameṇa, tasyopalakṣaṇārthatvāt | prativarṇamapi śreyase pūrvaṃ dadyāt ayaṃ cārthaḥ-’sarvānvaiśvadevānte bhāginaḥ- kurvīta’ityevamādīnivākyānyālocya nyāyya uktaḥ | avaśyakāryametaddānaṃ pakvasya yathāsambhavaṃ bhṛtyānāmanurodhena | caturthyaiva siddhe datveti yathāsambhavaṃ dānamātre nivṛtte'pi svabhojanābhyanujñānārthaṃ, nāvaśyaṃ teṣāṃ bhojanaparisamāptiḥ pratīkṣaṇīyeti | datveti samānakartṛkatvaṃ svabhojane nityasambandhārtham | asati svabhojane nāvaśyakāryametaddānamiti | asatyapi svabhojane sarvakālasādhāraṇyena yebheyo'vaśyaṃ dānamuktaṃ ’sāntānikaṃ yakṣyamāṇam’ityādinā tebhyo dadyādeva | svayaṃgrahaṇamātmana evānantaryaniyamārthaṃ, na tu bhṛtyādīnāmiti | bhṛtyānāmāgataissahāpi bhojanam | tathābhāryāyā api garbhiṇyā rogiṇyāśca | svasthāyāstu svabhojanānantarameva | bhuñjīteti vākyaśeṣāt siddhe kuryāditi vacanaṃ satkāramapi teṣāṃ kuryādityevamartham | smṛtyācārasuddhasya
5.5.38-2
sūcanamātrametatsūtram ||
5.5.39
vrīhiprabhṛtyā yavebhyo yavebhyovā''vrīhibhyaḥ svayaṃ haret svayaṃ haret ||
5.5.39-2
sāyaṃ prātarhomavarjaṃ svayaṃ hautram, iti kurtaraniyame prāpte vrīhisampattiprabhṛti yavasampāttiprabhṛti vā ṣaṭsu māseṣu svayaṃ kartṛtvaṃ niyamyate | harediti sahomasya balerupalakṣaṇārtham || dviruktiḥ paṭalasamāptidyotikā ||
5.5.39-2.p1
iti rudraskandakṛtāyāṃ gṛhyavṛttau prathamasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ samāptaśca prathamapaṭalaḥ
Linked texts (1)
- Khādiragṛhyasūtra — Khādira, Sanskrit