Pramāṇa · Search · About · API

Khadiragrihyasutra 5.5

Khādiragṛhyasūtravṛtti 5.5

Language
Sanskrit

Contents

5.5.1

yasminnagnau pāṇiṃ gṛhṇīyātsa gṛhyaḥ ||

5.5.1-2

pāṇiṃ gṛhṇīyāditi vivāhakaraṇaṃ lakṣyate | vyavahārārtha hi saṃjñā | evaṃ cedvivāhādanu niṣpāditatvāt gṛhyatvasya vivāhāvasthāyāṃ gṛhyatvābhāvāt brahmā na syāt | na, ’gaurdakṣiṇā’iti liṅgāt ||

5.5.2

yasminvā'ntyāṃ samidhamādadhyāt ||

5.5.2-2

yasminnagnau brahmacāryantyāṃ samidhamādadhyāt sa vā gṛhyaḥ | asminpakṣe tu tatprabhṛti sāyaṃprātarhomādīni syuḥ | gṛhya eva ca vivāhaḥ ||

5.5.3

nirmanthyo vā puṇyasso'nardhukaḥ ||

5.5.3.p1

uktasyaiva prakāradvayasyotpattiniyamo'yaṃ, na gṛhyāntaram | vāśabdaśśāstrāntaroktasyāpi śrotriyāgārādessaṃgrahaṇārthaḥ | puṇyaḥ paralokahitakaraḥ | anardhukaḥ iha janmani ṛddhyabhāvakaraḥ

5.5.4

ambarīṣādvā''nayet ||

5.5.4-2

apūpavikrayārthādagnervā ||

5.5.5

bahuyājino vā'gārācchūdravarjam ||

5.5.5-2

bahudevapūjakasya bahudāturvā gṛhādānayedagniṃ vivāhaṃ kartumantyāṃ samidhaṃ vā''dhātum ||

5.5.6

sāyamāhutyupakramaṃ paricaraṇam ||

5.5.6-2

caturthīhomānantaraṃ yassāyaṃkālaḥ tamārabhyājīvanaparsamāpteḥ ā''śramaparisamāpteḥ ā''dhānakālādvā caraṇaṃ anuṣṭhānaṃ kuryāt | parityadhikāraikyaṃ sūcitam | ato nāntarā brāhmaṇabhojanam | antyāṃ samidhaṃ, dāyādirvā ityanayorapi pakṣayossāyamāhutyupakramameva ||

5.5.7

prāgastamayodayābhyāṃ prāduṣkṛtya ||

5.5.7-2

prajvālya samīpakāle ||

5.5.8

astamite homaḥ ||

5.5.8-2

astamayānantarameva ||

5.5.9

udite cānudite vā ||

5.5.9-2

sandhyāyāmeva ||

5.5.10

haviṣyasyānnasyākṛtaṃ cet prakṣālya juhuyātpāṇinā ||

5.5.10-2

haviṣyamyānnasya māṣavarakādidravyavyatiriktasya lavaṇādyasaṃyuktasya yeṣukeṣuciddhomeṣu sādhanatayā śrutasyaudanasya ṣaṣṭhīnirdeśāttadekadeśasya sādhanatayopādānam | na pakvāvasthasya kṛtsnasyopādānam | ataḥ pākadharmā na syuḥ | itarathā śaṅkā syāt, darśapūrṇamāsādau darśanāt | akṛtaṃ apakvaṃ uktajātīyāneva taṇḍulāṃstriḥ prakṣālyāṅguṣṭhaparvamātrapramāṇāmāhutiṃ juhuyāt | homasāmānyāt sruvasya prāptau pāṇorvidhānam ||

5.5.11

dadhi cetpayo vā kaṃsena ||

5.5.11-2

cediti siddhavadvyapadeśaḥ śāstrāntaravihitasyāpi dravyasya saṅgrahaṇārthaḥ | ata ājyamapi dravyam |
pṛthaggrahaṇamitaretarasaṃyogavyudāsārtham ||

5.5.12

carusthālyā vā ||

5.5.12-2

kaṃsena vikalpaḥ ||

5.5.13

agnaye svāheti madhye ||

5.5.13-2

agnimadhye sāyaṃkāle ||

5.5.14

tūṣṇīṃ prāgudīcīmuttarām ||

5.5.14.p1

mantramanuccārayannagnāveva prāgudīcyāṃ diśi dvitīyāṃ juhuyāt | sāyaṃprātarhomasya devatāsādhyatvāt

5.5.14-2

yayākayācitprāptau tūṣṇīṃdharmasya prajāpatāvasādhāraṇyāt prajāpataye svāheti manasā smaran juhuyāt | ’tasmātprājāpatyāṃ manasā juhvati’iti śruteḥ | tūṣṇīṃdharmatvaṃ prajāpatereva | yā prāgudīcī āhutirdarśapūrṇamāsayoḥ ’agnaye sviṣṭakṛte svāhā’iti tāmatra juhuyāditi kecit | tadayuktam-vakṣyamāṇasya siddhavadvyapadeśāyogāt, asādhāraṇaśabdābhāvācca | paścādvidhānādenottaratve siddhe uttarāmiti yatra yatraikāhutiścodyate tatra tatraiṣaivottarā syādityevamartham ||

5.5.14-2.p1

sūryāyeti prātaḥ pūrvām ||

5.5.15

sūryāya svāhetyagnimadhye ||

5.5.16

nātra parisamūhanādīni paryukṣaṇavarjam ||

5.5.16-2

bahuvacanamupariṣṭāddhomānāṃ samidādhānādeśca nivṛttyartham | samantāt pariṣecanaṃ, purastādupariṣṭācca paryukṣaṇam | uttarāhutyanantaramubhayatra samidhamādadhyādityupadeśaḥ | pūrvāhuteḥ pūrvamiti kecit ||

5.5.17

patnī juhuyādityeke ||

5.5.18

gṛhāḥ patnī gṛhyo'gnireṣa iti ||

5.5.17.18

spaṣṭe ||

5.5.19

siddhe sāyaṃprātarbhūtamityukta omityuccairbrūyāt ||

5.5.19-2

bhojanārthamodane siddhe bhojanakālasya paratantratvānna pūrvāṅṇaniyamaḥ, kālasyopalakṣaṇatvācca | asatyapi bhājanārthe pāke pākaṃ kṛtvā bhavatyeva tasmin kāle homaḥ | sāyaṃprātariti rātrāvahani cetyarthaḥ | prakṛtitassiddhe vacanaṃ paricaraṇatantreṣu kālaprāptirnāstīti dyotanārtham | pacanakartrā bhūtamityukte gṛhapatiromiti brūyāt ||

5.5.20

mākṣā manasta ityupāṃśu ||

5.5.20-2

brūyādityanuvartate ||

5.5.21

haviṣyasyānnasya juhuyāt prājāpatyaṃ sauviṣṭakṛtaṃ ca ||

5.5.21-2

paricaraṇatantreṇa | prakṛtitassiddhe haviṣyasyeti ahaviṣyabhojane bhojyasaṃskāraprayuktabhrāntyā tenāpi homa āśaṅkyeteti tannivṛttyartham | prajāpataye svāheti manasā'gnimadhye, agnaye sviṣṭakṛte svāheti prāgudīcyāṃ juhuyāt ||

5.5.22

balīnnayet ||

5.5.22-2

vakṣyamāṇeṣu deśeṣu nidadhyāt ||

5.5.23

bahirantarvā caturnidhāya ||

5.5.23-2

gṛha eva garbhagṛhāt bahirantargṛhe vā | caturiti grahaṇāt balicatuṣṭayārthamādāvante ca sakṛdeva pariṣecanam | pratyekamiti kecit ||

5.5.24

maṇikadeśe ||

5.5.24-2

udakadhāraṇasamīpe ||

5.5.25

madhye ||

5.5.25-2

garbhagṛhamadhye ||

5.5.26

dvāri ||

5.5.26-2

garbhagṛhasyaiva ||

5.5.27

śayyāmanu ||

5.5.27-2

śayanadeśasamīpe ||

5.5.28

varcaṃ vā ||

5.5.28.p1

anvityanuvartate | anuvarcaṃ avaskaradeśasamīpe | vāśabdo viniveśārthaḥ, śayyāmanu naktam, varcamanu

5.5.28-2

divā deśocityāddavataucityācca ||

5.5.29

atha sastūpam ||

5.5.29-2

anvityanuvartate | atheti vakṣyamāṇānāṃ sarveṣāṃ balināmeṣa eva deśa ityevamartham | prathamasthāpitaḥ sthūṇaḥ sastūpaḥ | tamanutatsamīpadeśe ||

5.5.30

ekaikamubhayataḥ pariṣiñcet ||

5.5.30-2

ādaubalerabhāvāt pariṣekaśabdānanbayādadbhissecanamātram | sikte valiṃ nidhāya prāgupakramaṃ pradakṣiṇaṃ pariṣiñcet ||

5.5.31

śeṣamadbhissārdhaṃ dakṣiṇā ninayet ||

5.5.31-2

balisthālyāṃ śiṣṭamannabhadbhissaha sastūpasya dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitryeṇa tīrthena ninayet ||

5.5.32

phalikaraṇānāmapāmācāmasveti viśrāṇite ||

5.5.32-2

kaṇānudakamodanāvasraṃsanaṃ ca miśrīkṛtya vigataśrame'tithau ’agraṃ brāhmaṇāya datvā’ityasyānantaramityarthaḥ | sastūpasya prāgudīcyāṃ diśi raudratvāt ||

5.5.33

pṛthivī vāyuḥ prajāpatirviśve devā āpa oṣadhivanaspataya ākaśaḥ kāmo manyurvā rakṣogaṇāḥ pitaro rudra iti balidaivatāni ||

5.5.33-2

uktānāṃ balīnāṃ yathāsaṅkhyametā devatāḥ | kāmo manyurvet pūrvavadviniveśaḥ ||

5.5.34

tūṣṇīṃ tu kuryāt ||

5.5.34-2

tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ | balidaivatānyeva tūṣṇīṃ na homa iti | home'pi prājāpatyāṃ manasaiva, ’tasmāt prājāpatyāṃ manasā juhvati’iti śruteḥ | kuryāditi manovyāpāramātrārtham | pṛthivyai vāyave prajāpataye viśvebhyā devebhyo'dbhya oṣadhivanaspatibhya ākāśāya kāmāya manyave rakṣogaṇebhyaḥ pitṛbhyo rudrayeti | caturthyantaṃ manasāsmaran baliṃ nidadhyāt ||

5.5.35

sarvasya tvannasyaitatkuryāt ||

5.5.35-2

sarvasyeti śākamāṃsādiparigrahaṇārtham | itarathā odanasyaiva syāt | prakṛtāvaupāsanahome darśanāt |
annasyeti adanīyasya | tuśabda evakārārthe | bhojanārthasyaiva na darśapūrṇamāsādicaroḥ kṛsarasthālīpākādeścetyarthaḥ | etaditi | sakalavaiśvadevakarmaparāmarśārtham, itarathā hi prakṛtatvāt balīnāmeva eṣa viśeṣassyāt | kuryāditi anagnerapi laukike karaṇārtham ||

5.5.36

asakṛccedekasmin kāle siddhe sakṛdeva kuryāt ||

5.5.36-2

rātrāvanhi vā yadi pākāvṛttiḥ syāt tadā ekadaiva kuryāt ||

5.5.37

bahudhā cedyadgṛhapateḥ ||

5.5.37-2

yugapat ktameṇa vā yadi bahavaḥ pākāḥ syuḥ tadā yadgṛhapaterbhojanārthaṃ tasyaiva kuryāt | yadi gṛhapaterapi bahavaḥ tadā'pyekasyaiva ||

5.5.38

sarvasya tvannasyāgnau kṛtvā'graṃ brāhmaṇāya datvā svayaṃ kuryāt ||

5.5.38.p1

sarvasyeti ahaviṣyasyāpi parigrahaṇārtham | annasyeti pakvopalakṣaṇārtham, apakvānnanivṛttaye ca | agnāviti laukikāgnyartham | tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ | na pūrvavadekasyaiva, kiṃtu sarveṣāmeva pakvānāṃ kiṃcitkiñcit gṛhītvaikīkṛtya tūṣṇīṃ laukike'gnau dve āhutī nidadhyādityarthaḥ |

5.5.38.p2

bhojyasaṃskārārthametat | agraṃ prathamaṃ brāhmaṇāya, tato varṇāntarebhyo yathākrameṇa, tasyopalakṣaṇārthatvāt | prativarṇamapi śreyase pūrvaṃ dadyāt ayaṃ cārthaḥ-’sarvānvaiśvadevānte bhāginaḥ- kurvīta’ityevamādīnivākyānyālocya nyāyya uktaḥ | avaśyakāryametaddānaṃ pakvasya yathāsambhavaṃ bhṛtyānāmanurodhena | caturthyaiva siddhe datveti yathāsambhavaṃ dānamātre nivṛtte'pi svabhojanābhyanujñānārthaṃ, nāvaśyaṃ teṣāṃ bhojanaparisamāptiḥ pratīkṣaṇīyeti | datveti samānakartṛkatvaṃ svabhojane nityasambandhārtham | asati svabhojane nāvaśyakāryametaddānamiti | asatyapi svabhojane sarvakālasādhāraṇyena yebheyo'vaśyaṃ dānamuktaṃ ’sāntānikaṃ yakṣyamāṇam’ityādinā tebhyo dadyādeva | svayaṃgrahaṇamātmana evānantaryaniyamārthaṃ, na tu bhṛtyādīnāmiti | bhṛtyānāmāgataissahāpi bhojanam | tathābhāryāyā api garbhiṇyā rogiṇyāśca | svasthāyāstu svabhojanānantarameva | bhuñjīteti vākyaśeṣāt siddhe kuryāditi vacanaṃ satkāramapi teṣāṃ kuryādityevamartham | smṛtyācārasuddhasya

5.5.38-2

sūcanamātrametatsūtram ||

5.5.39

vrīhiprabhṛtyā yavebhyo yavebhyovā''vrīhibhyaḥ svayaṃ haret svayaṃ haret ||

5.5.39-2

sāyaṃ prātarhomavarjaṃ svayaṃ hautram, iti kurtaraniyame prāpte vrīhisampattiprabhṛti yavasampāttiprabhṛti vā ṣaṭsu māseṣu svayaṃ kartṛtvaṃ niyamyate | harediti sahomasya balerupalakṣaṇārtham || dviruktiḥ paṭalasamāptidyotikā ||

5.5.39-2.p1

iti rudraskandakṛtāyāṃ gṛhyavṛttau prathamasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ samāptaśca prathamapaṭalaḥ

Linked texts (1)