Khadiragrihyasutra 9.4
Khādiragṛhyasūtravṛtti 9.4
- Language
- Sanskrit
Contents
9.4.1
aṣṭhame varṣe brāhmaṇamupanayet ||
9.4.1-2
atra garbhādhānādi varṣagaṇanaṃ ’garbhādissaṃkhyā varṣāṇāṃm’iti smṛteḥ | evamuttaratrapi | ’vasante brahmaṇamupanayīta, grīṣme rājanyam’iti śāsrāntare darśanāt tābhyāmavirodhādudagayanasya samuccayaḥ | kecittvāhuḥ-’śaradi vaiśyam’ityanena virodhāttena ca tulyaśrutitvādvasantādervikalpa eveti ||
9.4.2
tasyā ṣoḍaśādanatītaḥ kālaḥ ||
9.4.2-2
aṅabhividhau | āpatkālo'yaṃ, ata urdhvaṃ brātyā bhavanti | evamuttaratrāpi ||
9.4.3
ekādaśe kṣatriyam ||
9.4.3-2
upanayediti vartate ||
9.4.4
tasyā dvāviṃśāt ||
9.4.4-2
anatītaḥ kāla ityanuvartate ||
9.4.5
dvādaśe vaiśyam ||
9.4.5-2
spaṣṭam ||
9.4.6
tasyā caturviṃśāt ||
9.4.6-2
spaṣṭam ||
9.4.7
kuśalīkṛtamalaṅkṛtamahatenācchādya hutvā'gne vrata pata iti ||
9.4.7.p1
kuśalīkṛtaṃ rūpam | alaṅkṛtaṃ cāṅgam | vapanālaṅkārau | atastau cāvaśyamupanayanamuhūrte kartavyau
9.4.7-2
| eṣa kramaḥ- vapanaṃ kṛtvā alaṅkṛtya nāndīmukhaṃ kṛtvā kautukabaṃndhanaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayitvā kumāraṃ bhojayitvopalepanādyabhyukṣaṇāntaṃ kṛtvā tatraikadeśaṃ praṇīya prajbālya ’imaṃ stomam’ityādi brahmopaveśanāntaṃ kṛtvā navenādharavāsasā''cchādya yajñopavītamajinaṃ cāmantrakaṃ pratimucyācamayitvā''tmano dakṣiṇata udagagreṣu darbheṣūpaveśya paristaraṇādi prapadāntaṃ kṛtvā'nvārabdhe māṇavake vyāhṛtibhistisṛbhirhutvā punaśca samastāntābhiśca catasṛbhirhutvā ’agne bratapate’ityādibhiḥ pañcabhirmāṇavakaṃ hāvayet mantraliṅgāt | mantraliṅganirīkṣaṇārthameva hi pañcabhiriti noktam ||
9.4.8
uttarate'gnaḥ pratyaṅmukhamavasthāpyāñjaliṃ kārayet ||
9.4.8-2
agnyātmanorantareṇa māṇavakaṃ gamayitvā pradakṣiṇamāvṛtaṃ darbheṣu pratyaṅmukhamavasthāpyākośāñjaliṃ kārayet māṇavakamācāryaḥ ||
9.4.9
svayaṃ copari kuryāt ||
9.4.9-2
prāṅmukho darbheṣu sthitaḥ ||
9.4.10
dakṣiṇatastiṣṭhanmantravān brāhmaṇa ācāryāyodakāñjaliṃ pūrayet ||
9.4.10-2
ācāryasya dakṣiṇata udagagreṣu darbheṣūdaṅmukhastiṣṭhan brāhmaṇaḥ ’brahmacaryamāgāmupa mā nayasva’ityetanmantravit | ṛtviktvātsiddhe brāhmaṇa ityanyatrāpyañjalipūraṇe brāhmaṇaniyamārthaṃ, yathā candropasthāne ||
9.4.11
āgantreti japet prekṣamāṇe ||
9.4.11-2
añjalisthamudakaṃ prekṣamāṇe māṇavake japedācāryaḥ ’brahmacaryamāgāmupa mā nayasva’iti brāhmaṇo brahmacāriṇaṃ vācayet mantraliṅgāt ||
9.4.12
ko nāmāsītyukto devatāśrayaṃ nakṣatrāśrayaṃ vā'bhivādanīyaṃ nāma brūyādasāvasmīti ||
9.4.12-2
ācāryeṇoktassan devatāśrayaṃ svajanmanakṣatraṃ yaddevatyaṃ taddevatāśrayaṃ āgneya itivat, nakṣatrāśrayaṃ svajanmanakṣatrāśrayaṃ aśvayugviṣṇuśarmānāmāsmītivat pratibrūyāt māṇavakaḥ | abhivādanīyaṃ guhyam | aśvayuk apabharaṇī kṛttikāḥ rohiṇī mṛgaśīrṣaṃ ārdrā punarvasū puṣyaḥ āśreṣā makhāḥ phalgunī uttaraphalgunī hastaḥ citrā svātī viśākhe anūrādhāḥ jyeṣṭhā mūlaṃ āṣāḍhāḥ uttarāṣāḍhāḥ śravaṇaṃ śraviṣṭhā śatabhiṣak proṣṭhapadā uttaraproṣṭhapadā revatī etāni nakṣatrāṇi | aśvimau yamaḥ agniḥ prajāpatiḥ somaḥ rudraḥ aditiḥ bṛhaspatiḥ sarpāḥ pitaraḥ aryamā bhagaḥ savitā indraḥ vāyuḥ indrāgnī mitraḥ indraḥ prajāpatiḥ pitaro vā āpaḥ viśvedevāḥ viṣṇuḥ vasavaḥ indraḥ ajaekapāt ahirbudhnyaḥ pūṣā etāni daivatāni | āśvayujaḥ āpabharaṇaḥ kārtikeyaḥ rauhiṇeyaḥ mārgaśīrṣaḥ ārdrakaḥ paunarvasuḥ pauṣaḥ āśreṣaḥ māghaḥ phālgunaḥ auttaraphālgunaḥ hastaḥ caitraḥ svātiḥ vaiśākhaḥ anūrādhaḥ jyaiṣṭhaḥ maulaḥ āṣāḍhaḥ auttarāṣāḍhaḥ śrāvaṇaḥ śraviṣṭhaḥ śātabhiṣajaḥ prauṣṭhapadaḥ auttaraprauṣṭhapadaḥ raivataḥ iti nakṣatrāśrayanirdeśaḥ | āśvinaḥ yāmyaḥ āgneyaḥ prājāpatyaḥ saumyaḥ raudraḥ ādityaḥ vārhaspatyaḥ sārpaḥ pitryaḥ āryamaṇaḥ bhāgaḥ sāvitraḥ aindraḥ vāyavyaḥ aindrāgnaḥ maitraḥ aindraḥ pitryaḥ āpyaḥ vaiśvadevaḥ vaiṣṇavaḥ vāsavaḥ aindraḥ ajaekapādaḥ ahirbhudhnyaḥ pauṣṇaḥ iti devatāśrayanirdeśaḥ ||
9.4.13
utsṛjyāpo devasya ta iti dakṣiṇottarābhyāṃ hastābhyāmañjaliṃ gṛhṇīyādācāryaḥ ||
9.4.13-2
māṇavakāñjalāvutsṛjyāsauśabde viṣṇuśarmannitivat brūyāt ||
9.4.14
sūryasyeti pradakṣiṇamāvartayet ||
9.4.14-2
añjaliṃ gṛhṇanneva yāvatprāṅmukhaḥ syāt tāvadāvartaṃyet | asāviti pūrvavat ||
9.4.15
dakṣiṇamaṃsamanvavamṛśyānantarhitāṃ nābhimālabhetprāṇānāmiti ||
9.4.15-2
anantārhitāmeva pāṇibhyāṃ parito gṛhṇīyāt ||
9.4.16
athainaṃ paridadyādantakaprabhṛtibhiḥ ||
9.4.16-2
anantarhitameva pāṇabhyāṃ parito gṛhṇīyāt | ’antaka idaṃ te paridadāmyudaram’ityudaram, ’ahura idaṃ te paridāmyuraḥ’ityuraḥ, ’kṛśana idaṃ te paridadāmi kaṇṭham’iti kaṇṭham ||
9.4.17
dakṣiṇamaṃsaṃ prajāpataye tveti ||
9.4.17-2
dasiṇena pāṇinā gṛhṇīyāditi śeṣaḥ | itaḥ praphṛtyasauśabde viṣṇuśarmannitivanmāṇavakanāma brūyādācāryaḥ ||
9.4.18
savyena savyaṃ devāya tveti ||
9.4.18-2
savyena pāṇinā savyaṃ gṛhṇīyādityarthaḥ ||
9.4.19
brahmacāryasīti ||
9.4.19-2
viṣṇuśarmannitivanmāṇabakamuktvā ||
9.4.20
saṃpreṣyopaviśya dakṣiṇajānvaktamañjalikṛtaṃ pradakṣiṇaṃ muñjamekhalāmābadhnanvācayediyaṃ duruktāditi ||
9.4.20.p1
’samidhamādhehi’ityādibhiścaturbhissaṃpreṣyodagagreṣu darbheṣūpaviṣṭaṃ namaskārāñjalikṛtaṃ trivṛtkṛtāṃ
9.4.20-2
muñjamekhalāṃ pradakṣiṇaṃ triḥ parivāpyannācāryo māṇavakaṃ mantraṃ vācayet ||
9.4.21
adhīhi bho ityupasīdet ||
9.4.21.p1
agneḥ paścāt svasthāna ācārya upaviṣṭe pūrvavat pratyāgamya dakṣiṇena pāṇinā savyaṃ pāṇimanaṅguṣṭhamupasaṃgṛhya ’adhīhibho’iti dakṣiṇata udagagreṣu prāṅmukha upaviśet, ācāryābhimukhe cakṣurmanasī kṛtvā prāgagreṣu vodaṅmukhaḥ | ayaṃ viśeṣaḥ smṛtyantarādgamyate | ācāryaśca tathā kārayet | tadetadācāryasya samīpanayanaṃ upanayanaṃ upanayanaśabdasya pravṛttinimittam | athopariṣṭāddhomādi samāpayet | nanvevaṃ sati sāvitryadhyāpanāderhomaprayogāntarbhāvo na syāt | nāyaṃ doṣaḥ, ’upanayīta tamadhyāpayet’iti upanayanottarakālabhāvitvaśravaṇādadhyāpanasya | nanuvedādhyāpanaṃ tatroktaṃ, iha tu sāvitryadhyāpanam | nāyaṃ doṣaḥ, sarvavedādhyāpanopakramarūpatvātsāvitryadhyāpanasya | tathā hi-’sarvebhyo vai vedebhyassāvitryanūcyata iti hi brāhmamam ’| api ca sarvadedātmakatvaṃ sarvasāratvaṃ ca sāvitryādīnāṃ śrutismṛtiṣu śruyata eva | tathāhi-’tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ
9.4.21-2
pādaṃ pādamadūduhat’ityādibhiḥ | ata upariṣṭāddhomādi samāpyaiva sāvitryadhyāpanam ||
9.4.22
ata ūrdhvaṃ savitryāderadhyāpanaprakāramāha-
tasmā anvāha sāvitrīṃ paccho'rdharcaśassarvāmiti ||
9.4.22-2
pādepāde'vasāyādhyāpayīta, tataḥ pādadvaye'vasāya, tatassarvāṃ saṃhatya ||
9.4.23
mahāvyāhṛtīścaikaikaśaḥ ||
9.4.23-2
bhūrbhuvassvariti pratyekamavasāya ||
9.4.24
oṃkāraṃ ca ||
9.4.24-2
omiti cādhyāpayīta ||
9.4.25
prayacchatyasmai vārkṣaṃ daṇḍam ||
9.4.25-2
smṛtyuktaṃ daṇḍaṃ prayacchedācāryaḥ ||
9.4.26
suśravassuśravasaṃ meti ||
9.4.26-2
pratigṛhṇīyāditi śeṣaḥ ||
9.4.27
samidhamādadhyādagnaye samidhamiti ||
9.4.27-2
yajñiyāṃ samidhaṃ tasminnevāgnāvādadhyānmāṇavakaḥ | aupāsanavadubhayataḥ pariṣecanam ||
9.4.28
bhaikṣaṃ caret ||
9.4.28-2
bhavati bhikṣāṃ dehīti brāhmaṇaḥ | bhikṣāṃ bhavati dehīti kṣatriyaḥ | bhikṣāṃ dehi bhavatīti vaiśyaḥ | daṇḍahasya ādityamupasthāyāgniṃ pradakṣiṇītya bhaikṣaṃ yācet ||
9.4.29
mātaramagre ||
9.4.29-2
prathamaṃ mātaraṃ yācet ||
9.4.30
athāmyāssuhṛdaḥ ||
9.4.30-2
suhṛdaiti strīpuṃsayossādhāraṇyāt strīniyamārthamanyā iti viśinaṣṭi ||
9.4.31
ācāryāya bhaikṣaṃ nivedayet ||
9.4.31.p1
bhaikṣamidamupayujyatāmiti brūyāt | ācāryo'pi gṛhṇīyāt pratiprayacchedvā yathāruci | upanayanaṃ vedādhyayanāṅgaṃ puruṣasaṃskāradvāreṇa taddharmameva kriyamāṇamapekṣate ’adhyayanamadhyāpanaṃ yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ
9.4.31-2
pratigrahaśca dvijātīnām’ityadhikṛtya vidhānādupanayanācca dvijātitvasiddheḥ | ata upanayanarahitānāṃ teṣvanadhikāraḥ | na kevalaṃ vaidhatvaṃ kiṃ tu niṣedhātpratyavāyaśca ||
9.4.33
tiṣṭhedā'stamayāttūṣṇīṃ ||32|| trirātraṃ kṣāralavaṇadugdhamiti varjayet ||
9.4.32.33
spaṣṭe sūtre ||
9.4.32.33.p1
iti rudraskandakṛtāyāṃ khādiragṛhyavṛttau dvitīyasya paṭalasya caturtaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (1)
- Khādiragṛhyasūtra — Khādira, Sanskrit