Paraskaragrihyasutra 26.9
Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya (Harihara) 26.9
- Language
- Sanskrit
26.9.1
( tisro rātrīrvrataṃ caret ) evaṃ snātakasya samāvarttanaprabhṛti yāvaddva gārhasthyaṃ karttavyatvena varjanīyatvena ca nṛtyagītādīnyabhidhāya adhunā tasyaiva samāvarttanadinamārabhya trirātravratacaryāmāha | tisraḥ trisaṃkhyā rātrīḥ ahorātrāṇi vrataṃ vakṣyamāṇaṃ caret anutiṣṭhet (amāṃsādyamṛnmayapāyī) māṃsamaśnātītyevaṃśīlo māṃsāśī tadviparītaḥ amāṃsāśī | mṛnmayena mṛdādinirmitena pātreṇa pivatīti mṛnmayapāyī tadviparītaḥ amṛnmayapāyī, syāditi śeṣaḥ (strīśūdraśavakṛṣṇaśakuniśunāṃ cādarśanamasaṃbhāṣā ca taiḥ) strī nārī śūdraścaturtho varṇaḥ śavo mṛtaśarīraṃ kṛṣṇaśakuniḥ kākaḥ śvā kukuraḥ eteṣāmadarśanamavalokanābhāvaḥ taiḥ strīśūdrādibhiśca saha asaṃbhāṣā na saṃbhāṣā asaṃbhāṣā avacanavyavahāraḥ ( śavaśūdrasūtakānnāni ca nādyāt ) nādyānna bhakṣayet | kāni ? śavo mṛtakaḥ tasmin jāte sati krītvā labdhvā vā yat jñātibhiradyate, śūdrasya avaravarṇasya nāṣitāderbhojyānnasyāpi yadannaṃ tacchūdrānnaṃ, sūtake prasavārśoce sati yat jñātīnāmannaṃ tatsūtakānnaṃ tāni śavaśūdrasūtakānnāni |
26.9.2
cakāraḥ khyādyadarśanādisamuccayārthaḥ ( mūtrapurīṣe ṣṭhīvanaṃ cātape na kuryāt ) mūtraṃ ca purīṣaṃ ca mūtrapurīṣe ātape gharme na kuryāt notsṛjet tathā ṣṭhīvanaṃ ca thūtkṛtya mukhāllāladinisrāvaṃ na kuryādātape (sūryāccātmānaṃ nāṃtardadhīta ) sūryāt ādityāt ātmānaṃ svaṃ chatrādinā aṃtarhitaṃ na kuryāt ( taptenodakārthān kurvīta ) taptena jalena udakārthān udakasādhyāḥ śaucācamanādikāḥ kriyāḥ kurvīta vidadhyāt ( avajyotya rātrau bhojanam ) rātrau niśi avajyotya dīpaṃ prajvālya bhojanamaśanaṃ kurvīta ( satyavadanameva vā ) yadvā satyavadanameva satyavākyoccāraṇameva kuryāt na adhastanāni āmāṃsāśanādīni | ( dīkṣito'pyātapādīni kuryātpravargyavāṃśrcet ) cedyadi dīkṣitaḥ somayāgārthaṃ svīkṛtadīkṣaḥ pravargyavān pravargyo mahāvīraḥ asyāstīti pravargyavān tadā ātapādīni ātape mūtrapurīṣotsargaṣṭhīvananiṣedhādīni avajyotya rātribhojanāṃtāni kuryāt vā satyavadanameva | atra sūtrakāreṇa yāvaṃti snātakavratānyuktāni na tāvaṃtyevānutiṣṭhet . apitu manvādismṛtipraṇītānyapi iti sūtrārthaḥ || atha prayogaḥ || vedmuktalakṣaṇaṃ vrataṃ ca ubhayaṃ vā samāpya gurvanujñāto brahmacārī snāyāt | tatra ācāryoṃ mātṛpūjāpūrvakamabhyudayikaṃ śrāddhaṃ kṛtvā brahmacāriṇā bho ācārya ahaṃ snāsye ityanujñādānaṃ prārthitaḥ snāhītyanujñāṃ dattvā brahmacāriṇe, pariśritya paṃcabhūsaṃskārān kṛtvā laukikāgniṃ nidhāya brahmopaveśanādi ājyabhāgāṃtaṃ karma nirvartya vedāraṃbhavat vedāhutihomaṃ vidhāya mahāvyāhṛtyādi sviṣṭakṛdaṃtaṃ ca kṛtvā saṃsravaṃ prāśya pūrṇapātravarayoranyataraṃ brahmaṇe dakṣiṇāṃ dadyāt |
26.9.3
tadyathā tatrājyabhāgāṃtaṃ kṛtvā yadi ṛgvedamadhītya snānaṃ karoti tadā pṛthivyai svāhā agnaye svāheti dve ājyāhutī hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityādyā navāhutīrhutvā, yadi yajurvedaṃ tadā''jyabhāgānaṃtaram antarikṣāya svāhā vāyave svāheti dve ājyāhutī hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityādyā navāhutīrhutvā, yadā sāmavedaṃ tadā''jyabhāgāṃte dive svāhā sūryāya svāheti hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityārabhyānumatyantā navāhutīrjuhoti | yadyatharvavedaṃ tadā''jyabhāgāṃte digbhyaḥ svāhā caṃdramase svāheti āhutidvayaṃ hutvā brahmaṇa ityādyā juhoti | yadaikadā vedacatuṣṭayamadhītya snānaṃ karoti tadā''jyabhāgānaṃtaraṃ prativedaṃ vedāhutidvayaṃ hutvā brahmaṇe chaṃdobhya ityāhutidvayaṃ ca hutvā prajāpataye ityādyāḥ prajāpataye devebhya ṛṣibhyaḥ śraddhāyai medhāyai sadasaspataye anumataye iti sapta maṃtreṇa juhuyāt | evaṃ vedadvayatrayādhyayane'pi yojyam | anaṃtaraṃ mahāvyāhṛtyādisviṣṭakṛdaṃtā daśāhutīrhutvā prāśanaṃ vidhāya dakṣiṇādānāṃtaṃ kuryāt | atha brahmacārī upasaṃgrahaṇapūrvakaṃ guruṃ namaskṛtya parisamūhanādi tryāyuṣakaraṇāṃtaṃ tasminnagnau samidādhānaṃ kuryāt |
26.9.4
tataḥ ācāryapuruṣaiḥ pariśritasyottarabhāge sthāpitānāṃ dakṣiṇottarāyatānāmaṣṭānāṃ jalapūrṇānāṃ kalaśānāṃ pūrvabhāge āstṛteṣu prāgagreṣu kuśeṣu udaṅmukhaḥ sthitvā ye'psvaṃtaragnayaḥ praviṣṭā gohya upagohyo mayūkho manohā'skhalo virujastanūdūṣiriṃdriyahā ati tāntsṛjāmi yo rocanastamiha gṛhṇāmīti maṃtreṇa prathamakalaśāt dakṣiṇaculukena udakamādāya tena māmabhiṣiṃcāmi śriyai yaśase brahmaṇe brahmavarcasāyeti maṃtreṇātmānamabhiṣiṃcate | evameva dvitīyādibhyaḥ saptabhyaḥ udakuṃbhebhyaḥ ye'psvaṃtaragnaya ityanenaiva maṃtreṇa ekaikasmājjalamādāya yena śriyamakṛṇutāṃ yenāvamṛśatāṭhaṃ surām | yenākṣyāvabhyaṣiṃcatāṃ yadvāṃ tadaśvinā yaśa iti, āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ, yo vaḥ śivatamo rasaḥ, tasmā araṃ gamāma va ityetaiścaturbhirmantraiḥ pratimaṃtramātmānamabhiṣicya tristūṣṇīmabhiṣiṃcate | tata uduttamamiti maṃtreṇa mekhalāṃ śiromārgeṇa niḥsārya tāṃ mekhalāṃ bhūmau nidhāya anyadvāsaḥ paridhāyācamya ādityamupatiṣṭhate | udyan ājabhṛṣṇuriṃdro marudbhirasthātprātaryāvabhirasthāddaśasanirasi daśasaniṃ mā kurvāvidanmā gamayodyan ājabhṛṣṇuriṃdro marudbhirasthādivā yāvabhirasthācchatasanirasi śatasaniṃ mā kurvāvidanmā gamayodyannājabhṛṣṇuriṃdro marudbhirasthātsāyaṃ yāvabhirasthātsahasrasanirasi sahasrasaniṃ mā kurvāvidanmā gamayetyādityopasthānamaṃtraḥ | tato dadhi vā tilānva|
26.9.5
dakṣiṇahastamadhyagatena somatīrthena prāśya jaṭālomanakhāni vāpayitvā snātvā''camyoktalakṣaṇenauduṃbarakāṣṭhena annādyāya vyūhadhvaṭhaṃ somo rājā'yamāgamatsa me mukhaṃ pramārkṣyate yaśasā ca bhagena cetyanena maṃtreṇa daṃtān kṣālayitvā''camya sugaṃdhidravyamiśritena yavādeḥ cūrṇena tailasaṃnītena śarīramudvartya punaḥ saśiraskaṃ snātvā''camya caṃdanādyanulepanaṃ pāṇibhyāṃ gṛhītvā mukhaṃ nāsikāṃ ca prāṇāpānau me tarpparya cakṣurme tarppaya śrotraṃ me tarppayetyanena maṃtreṇānuliṃpet | tataḥ pāṇī prakṣālya tadudakamaṃjalinā''dāyāpasavyaṃ kṛtvā dakṣiṇāmukho bhūtvā dakṣiṇasyāṃ diśi pitaraḥ śuṃdhadhvamityanena maṃtreṇa bhūmau niṣiṃcetpitṛtīrthena | atha yajñopavītī bhūtvodakamupaspṛśya caṃdanādinā sucakṣāṃ ahamakṣībhyāṃ bhūyāsaṭhaṃ suvarcā mukhena suśrutkarṇābhyāṃ bhūyāsamiti maṃtreṇa ātmānamanulipya paridhāsyai yaśodhāsyai dīrghāyutvāya jaradaṣṭirasmi | śataṃ ca jīvāmi śaradaḥ purūcī rāyaspoṣamabhisaṃvyayiṣya iti maṃtreṇa ahataṃ dhautaṃ vā yathālābhaṃ vāsaḥ paridhāya | 'dhārayedvaiṇavīṃ yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṃḍalum | yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhe raukme ca kuṃḍale || ' iti manunā brahmacarye prāptasya yajñopavītadhāraṇasya sataḥ snātakasya punarvidhānāt dvitīyayajñopavītadhāraṇaṃ prāptaṃ tacca pūrve dhṛte sati na saṃbhavati, ataḥ taduttārya jale prakṣipyāparaṃ navam uktalakṣaṇaṃ trisaradvayaṃ yajñopavītamityādinā maṃtreṇa paridhāya | yajñopavītasyaikadeśavināśe yātayāmatvamato na tasya navena saṃyogaḥ| yajñopavītasyaikadeśavināśe'pi maṃtrādisaṃskārasya vinaṣṭatvāt |
26.9.6
tato yaśasā mā dyāvāpṛthivī yaśasendrābṛhaspatī | yaśo bhagaśca mā'vindadyaśo mā pratipadyatāmiti maṃtreṇa uttarīyaṃ vāsa ācchādya dvitīyavastrālābhe pūrvasyaivottaravargeṇa anenaivottarīyamaṃtreṇottarīyaṃ vāsaḥ paridhatte | yā āharajjamadagniḥ śraddhāyai medhāyai kāmāyendriyāya | tā ahaṃ pratigṛhṇāmi yaśasā ca bhagena ceti puṣpāṇi anyataḥ pratigṛhya yadyaśo'psarasāmiṃdraścakāra vipulaṃ pṛthu | tena saṃgrathitāḥ sumanasa ābadhnāmi yaśo mayīti maṃtreṇa śirasi baddhvā yuvā suvāsā ityanayarcā uṣṇīṣeṇa śiro veṣṭayate | alaṃkaraṇamasi bhūyo'laṃkaraṇaṃ bhūyāditi dakṣiṇe karṇe kuṃḍalaṃ dhṛtvā'nenaiva vāmakarṇe paridhāya vṛtrasya kanīnikā'si cakṣurdā asi cakṣurme dehīti maṃtreṇa dakṣiṇe'kṣiṇa sauvīrāṃjanaṃ prakṣipya tenaiva vāmaṃ cakṣuḥ aṃkte | rociṣṇurasītyādarśe mukhaṃ vilokya bṛhaspateśchadirasi pāpmano māmantarddhehi tejaso yaśaso mā'ntarddhehītyanyasmācchatraṃ pratigṛhṇāti | pratiṣṭhe stho viśvato mā pātamityupānahau yugapatpādayoḥ pratimucya viśvābhyo mā nāṣṭrābhyasparipāhi sarvata iti vaiṇavaṃ daṃḍamādatte pūrvadaṃḍaṃ tyaktvā | atra mātṛpūjādi brahmaṇe dakṣiṇādānāṃtamācāryakṛtyaṃ, kalaśādabhiṣekādi daṃḍagrahaṇāṃtaṃ snātakatuḥ, vāsaśchatropānadgrahaṇavyatiriktāni daṃtaprakṣālanādīni maṃtravaṃti sadā bhavaṃti, vāsaḥprabhṛtīni tu nūtanānyeva | tata ācāryaḥ snātakasya niyamān śrāvayet trirātravratāni ca | snātakaśca tāni yathoktāni kuryāt || iti samāvarttanam || iti śrīhariharakṛte pāraskaragṛhyasūtrabhāṣye dvitīyakāṃḍe aṣṭamī kaṇḍikā |
Linked texts (1)
- Pāraskaragṛhyasūtra — Pāraskara, Sanskrit