Paraskaragrihyasutra 38.2
Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya (Harihara) 38.2
- Language
- Sanskrit
38.2.1
(mārgaśīrṣyāṃ paurṇamāsyāmāgrahāyaṇīkarma ) mārgaśīrṣyām āgrahāyaṇyāṃ pūrṇimāyam āgrahāyaṇīsaṃjñaṃ karma bhavati (sthālīpākaṃ śrapayitvā śravaṇāvadājyāhutī hutvā'parā juhoti yāṃ janā ityādi ) tatra caruṃ śrapayitvā śravaṇākarmaṇi yathā dve āhutī juhoti tathā'tra apa śvetapadā jahīti dvābhyāṃ mantrābhyāṃ hutvā tato'nantaramaparā yāṃ janā ityādibhiścaturbhirmantraiḥ svāhāntaiścatasra ājyāhutīrjuhoti ( sthālīpākasya juhoti somāya mṛgaśirase mārgaśīryai paurṇamāsyai hemaṃtāya ceti ) tataḥ sthālīpākena somāyetyādibhirmantraiḥ svāhāntaiścatasra ājyāhutīrjuhoti | cakāraḥ samuccayārthaḥ (prāśanāṃte saktuśeṣaṃ śūrpe nyupyopaniṣkramaṇaprabhṛtyā mārjanāt ) tataḥ sviṣṭakṛtprabhṛti prāśanāṃte baliharaṇārthaṃ saktuśeṣaṃ śūrpe kṛtvā upaniṣkramaṇaprabhṛti śālāyā bahirniṣkramaṇādi ā mārjanāt dvāradeśe mārjanaṃ yāvat śravaṇākarmavatkuryāt ( mārjanāṃta utsṛṣṭo balirityāha ) mārjanasyāṃte avasāne utsṛṣṭo baliriti vacanaṃ brūyāt | etāvadāgrahāyaṇīkarma | athānyatkarmābhidhīyate ( paścādagnestrastaramāstīryāhataṃ ca vāsa āplutā ahatavāsasaḥ pratyavarohaṃti ) paścādagneḥ āvasathyasya paścimadeśe strastaraṃ prāgagraiḥ kuśaiḥ āstīrya viracayya | taccāstaraṇamagniśālāto gṛhāṃtare yujyate | agniśālāyāṃ dvyaupavasathyarātrimaṃtareṇa śayanapratiṣedhāt | ahataṃ ca vāsaḥ sakṛt prakṣālitaṃ vastraṃ tadupari āstīryeti saṃbaṃdhaḥ |
38.2.2
āplutāḥ snātāḥ, ahate nave sadaśe sakṛt prakṣālite pratyekaṃ vāsasī yeṣāṃ te ahatavāsasaḥ svāmiprabhṛtayaḥ pratyavarohaṃti strastaraṃ niviśaṃte (dakṣiṇataḥsvāmī jāyottarā yathākaniṣṭhamuttarataḥ ) kathaṃ pratyavarohanti ? sarveṣāṃ dakṣiṇataḥ svāmī gṛhapatirbhavati, tasyottarā jāyā patnī tasyā uttarataḥ apatyāni iti śeṣaḥ | kathaṃ yathākaniṣṭhaṃ yo yasmāt kaniṣṭhaḥ sa tasmāduttarataḥ tasmādapi yaḥ kaniṣṭhaḥ sa taduttarata iti (dakṣiṇato brahmāṇamupaveśyottarata udapātraṃ śamīśākhāsītāloṣṭāimano nidhāyāgnimīkṣamāṇo japatyayamagnivīratama iti ) tatra svāmī strastaraṃ pratyavarokṣyan dakṣiṇato'gneḥ brahmāṇaṃ yathāvidhi upaveśya uttarata udapātraṃ jalapūrṇaṃ bhājanaṃ śamīvṛkṣasya śākhāṃ sītāloṣṭaṃ halapaddhatibhavaṃ mṛcchakalam aśmānaṃ prastaraṃ ca nidhāya sthāpayitvā agnimīkṣamāṇaḥ āvasathyaṃ paśyan ayamagnivīṃratamo'yaṃ bhagavattamaḥ sahasrasātamaḥ | suvīryo'dya śreṣṭhye dadhātu nāvityetaṃ maṃtraṃ japati ( paścādagneḥ prāṃcamaṃjaliṃ karoti daivīṃ nāvamiti tisṛbhiḥ) agneḥ paścimataḥ sthitvā prāgagramaṃjaliṃ karasaṃpuṭaṃ vidadhāti daivīṃ nāvamityārabhya madhvā rajām̐si sukratū ityaṃtābhistisṛbhirṛgbhiḥ ( strastaramārohaṃti brahmāṇamāmaṃtrayate brahman pratyavarohāmeti ) strastaraṃ yathoktam ārohaṃti idānīṃ svāmiprabhṛtayaḥ | pūrvaṃ yatpratyavarohaṃtītyuktaṃ tadvidhānārtham | tatra svāmī brahmāṇam āmaṃtrayate pṛcchati | kathaṃ ?
38.2.3
brahman pratyavarohāmeti vākyena ( brahmānujñātāḥ pratyavarohaṃtyāyaḥ kīrttiryaśo balamannādyaṃ prajāmiti ) pratyavarohadhvamiti vākyena brahmaṇā'nujñātāḥ prasūtāḥ pratyavarohaṃti strastaramadhitiṣṭhaṃti āyuḥ kīrttirityanena maṃtreṇa | atra strīṇāmapi maṃtrapāṭhaḥ ( upetā japati suhemaṃtaḥ suvasaṃtaḥ ityādikam ) tatra ye upetāḥ upanītāste strastaramāruhya japaṃti suhemaṃtaḥ ityādikaṃ maṃtram ( syonā pṛthivi no bhaveti dakṣiṇapārśvaiḥ prākśirasaḥ saṃviśaṃti ) strastaramāruhya syonā pṛthivītyanena maṃtreṇa svāmijāyāpatyāni prāk pūrvaṃ śiro yeṣāṃ te prākśirasaḥ dakṣiṇapārśvaiḥ udaṅmukhāḥ saṃviśaṃti svapaṃtti śerate strastaropari ityarthaḥ | ( upottiṣṭhaṃtyudāyuṣā svāyuṣotparjanyasya pṛthivyāḥ sapta dhāmabhiriti ) upa strastarasamīpa uttiṣṭhaṃti utthāya tiṣṭhaṃti | upadmanarthakam | udāyuṣā svāyuṣetyanena maṃtreṇa strastarāt ( evaṃ dviraparaṃ brahmānujñātāḥ ) evamuktaprakāreṇa brahmanpratyavarohāmetyārabhya utthānaparyantaṃ brahmānujñātāḥ saṃto dvivāram aparam anyattantrastaramārohaṃti saṃviśaṃti uttiṣṭhaṃti ca ( adhaḥ śayīraṃścaturo māsānyatheṣṭaṃ vā ) ata ūrdhvaṃ caturo māsān pauṣamāghaphālgunacaitrān adhaḥ khaṭvā vyudasya bhūmau śayīran gṛhapatipramukhāḥ | yatheṣṭaṃ vā athavā iṣṭamanātikramya yatheṣṭaṃ yathākāmam adho vā khaṭvāyāṃ vā śayīranniti vikalpaḥ || iti sūtrārthaḥ || atha prayogaḥ || mārgaśīrṣyā paurṇamāsyāmāgrahāyaṇīkarma bhavati | tatra prathamāraṃbhe mātṛpūjābhyudayikaṃ vidhāya āvasathyāgnau brahmopaveśanādi prāśanāṃte viśeṣaḥ |
38.2.4
śūrpa saktūna ulkām udapātraṃ darvī kaṃkatatrayamaṃjanamanulepanaṃ srajaścetyupakalpya ājyabhāgānaṃtaram apa śvetapadā jahītyāhutidvayaṃ śravaṇākarmavaddhutvā aparāścatasra ājyāhutīrjuhoti vakṣyamāṇaiścaturbhirmaṃtraiḥ pratimaṃtram | yathā yāṃ janāḥ pratinaṃdaṃti rātrīṃ dhenumivāyatīm| saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṃgalī svāhā || ida rātrī || saṃvatsarasya pratimā yā tā rātrīmupāsmahe | prajā suvīryāṃ kṛtvā dīrghamāyurvyaślavai svāhā || ida rātrī || saṃvatsarāya parivatsarāyedāvatsarāyedvatsarāya vatsarāya kṛṇute bṛhannamaḥ | teṣāṃ vaya sumattau yajñiyānāṃ jyogjītā ahatāḥ syāma svāhā || idaṃ saṃvatsarāya parivatsarāyedāvatsarāyedvatsarāya vatsarāya ca || grīṣmo hemaṃta uta no vasaṃtaḥ śivā varṣā abhayā śarannaḥ | teṣāṃ vaya sumatau yajñiyānāṃ nivāta eṣāmabhaye vasema svāhā | idaṃ grīṣmāya hemaṃtāya vasaṃtāya varṣābhyaḥ śarade ca || tataḥ sthālīpākena catasra āhutīrjuhoti | tadyathā somāya svāhā idaṃ somāya | mṛgaśirase svāhā idaṃ mṛgaśirase | mārgaśīrṣa paurṇamāsyai svāhā idaṃ mārgaśīrṣa paurṇamāsyai | hemaṃtāya svāhā idaṃ hemaṃtāya | tataḥ sthālīpākena sauviṣṭakṛtaṃ hutvā mahāvyāhṛtyādi dakṣiṇādānāṃte saktuśeṣaṃ śūrpe nyupyopaniṣkramaṇaprabhṛti mārjanāṃtaṃ śravaṇākarmavatkṛtvā mārjanāṃte utsṛṣṭo balirityuccairbrūyāt | tatastāṃ rātriṃ vatsān svamātṛbhissaha saṃsṛjet || ityāgrahāyaṇīkarma || atha strastaśārohaṇam||
38.2.5
tatra prathamaprayoge mātṛpūjābhyudayike vidhāya srastarāstaraṇapradeśagṛhe sarvamāvasathyāgniṃ nītvā paṃcabhūsaṃskārapūrvakaṃ sthāpayitvā agneḥ paścimāyāṃ diśi kuśaiḥ srastarāstaraṇaṃ kuryāt | strastarasyāstaraṇam agniśālāyaha gṛhāṃtare yujyate | agniśālāyāmaupavasathyarātrimaṃtareṇa śayananiṣedhāt | tasyopari nūtanaṃ sakṛtprakṣālitam udagdaśaṃ vāsaḥ saṃstaret | agniṃ dakṣiṇena brahmāṇamupaveśya uttarata udapātraṃ śamīśākhāṃ sītāloṣṭam aśmānaṃ ca nidhāya srastarapaścimaṃtaḥ svāmī sthitvā tamuttareṇa patnīṃ tāmutareṇa patyāni yathākaniṣṭham | tatra gṛhapatiragnimīkṣamāṇo japati ayamagnirvīratamo'yaṃ bhagavattamaḥ sahasrasātamaḥ | suvīryo'ya śreṣṭhace dadhātu nau ityetaṃ maṃtram | tataḥ paścādagneḥ prāñcamaṃjaliṃ karoti daivīnnāva svaritrāmanāgasam ityādibhirmadhvā rajā si sukrat ityaṃtābhistisṛbhiṛgbhiḥ| tato brahman pratyavarohāmeti brahmāṇamāmaṃtrya pratyavarohadhvamiti brahmaṇā pratyanujñātāḥ sarve snātāḥ ahatavāsasaḥ āyuḥ kīrtiryaśo balamannādyaṃ prajāmityanena maṃtreṇa srastaramārohaṃtyadhitiṣṭhaṃti striyo'pi maṃtreṇa | tamāruhya teṣu ye upanītāste suhemaṃtaḥ suvasaṃtaḥ sugrīṣmaḥ pratidhīyatāṃ naḥ| śivā no varṣāḥ santu śaradaḥ santu naḥ śivāḥ || ityamuṃ mantraṃ japanti | atha syonā pṛtha-i vītyanayarcā svāmiprabhṛtayaḥ striya upanītā anupanītāśca sarve yathoktakrameṇa dakṣiṇapārśvaiḥ prākśirasaḥ saṃviśaṃti svapaṃti | tata udāyaṣā svāyuṣotparjanyasya vṛṣṭyā pṛthivyāḥ sapta dhāmabhirityanena mantreṇottiṣṭhaṃti sarve |
38.2.6
tataḥ srastarāduttīrya brahmānumaṃtraṇapratyavarohaṇopetajapasaṃveśanotthānāni vāradvayamevaṃ kuryuḥ | tata ārabhya caturo māsān sarve adhaḥśayīran kāmato vā śayyāyām | punarāvasathyaṃ paṃcabhūsaṃskārapūrvakaṃ svasthāne sthāpayet iti srastarohaṇam || “ mukhyakāle yadā'vaśyaṃ karma kartuṃ na śakyate | gauṇakāle'pi karttavyaṃ gauṇo'pyatrehaśo bhavet | 1 || ā sāyamāhuteḥ kālātkālo'sti prātarāhuteḥ | prātarāhutikālātprākkālaḥ syātsāyamāhuteḥ | paurṇamāsasya kālo'sti purā darśasya kālataḥ | paurṇamāsasya kālātprāgdarśakālo'pi vidyate | 4 || syātsākamedhakālo'pyāśunāsīrīyakālataḥ | śunāsīrīyakālo'pi āvaiśvadevakālataḥ | 5 || śyāmākaivrīhibhiścaiva yavairanyonyakālataḥ | prāgyaṣṭuṃ yujyate'vaśyaṃ na tvatrāgrayaṇātparaḥ | 6 || dakṣiṇāyanakāle vā paśvijyā cottarāyaṇe | anyonyakālataḥ pūrvaṃ yaṣṭuṃ yukte ubhe api| 7|| evamāgāmiyāgīyamukhyakālādadhastanaḥ | svakālāduttaro gauṇaḥ kālaḥ pūrvasya karmaṇaḥ | 8|| yadvā''gāmikriyāmukhyakālasyāpyaṃtarālavat | gauṇakālatvamicchaṃti kecitprāktanakarmaṇi | 9 || gauṇeṣveteṣu kāleṣu karma coditamācaret | prāyaścittaprakaraṇe proktāṃ niṣkṛtimācaret | 10|| prāyaścittamakṛtvā vā gauṇakāle samācaret | nityeṣṭimagnihotraṃ ca bhāradvājīyabhāṣyataḥ | 11 || mukhyakāle hi mukhyaṃ cetsādhanaṃ naiva labhyate | tatkāladravyayoḥ kasya mukhyatvaṃ gauṇatā'pi vā | 12 || mukhyakālamupāśritya gauṇamapyastu sādhanam | na mukhyadravyalobhena gauṇakālapratīkṣaṇam | 13 || ekapakṣagato yāvān homasaṃgho vipadyate | pakṣahomavidhānāntaṃ hutvā taṃtumatīṃ yajet |
38.2.7
14 || " iti śrīhariharakṛte pāraskaragṛhyasūtrabhāṣye tṛtīyakāṃḍe dvitīyā kaṃḍikā |
Linked texts (1)
- Pāraskaragṛhyasūtra — Pāraskara, Sanskrit