Paraskaragrihyasutra 42.19
Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya 42.19
- Language
- Sanskrit
42.19.1
śālāgnisādhyānyanuvihitāni śālākaraṇaṃ ca noktam ato hetoḥ śālākarma śālāyā gṛhasya kriyā vyākhyāsyata iti sūtraśeṣaḥ | tadyathā | ‘ puṇyā…yet ’ puṇyaṃ śubhaṃ malamāsabālavṛddhāstamitaguruśukragurvādityasiṃhasthagurukṣayamāsadinatryahakrūramahākrāntaṃsuktabhogyanakṣatrādidoṣarahitaṃ jyotiḥśāstrādinoktagṛhārambhavihitamāsapakṣatithivāranakṣatrayogakaraṇamuhūrtacandratārāvalabalagrādiguṇānvitamahaḥ puṇyāhaṃ tasminpuṇyāhe śālāṃ gṛhaṃ kārayet nirmāpayet | punaḥ puṇyāhagrahaṇaṃ tūdagayanaśuklapakṣayoraniyamārtham | śālāṃ kārayedityuktam | tacca śālākaraṇaṃ deśamantareṇa na saṃbhavati iti sāmānyato deśe prāpne— yannāmnātaṃ svaśākhāyāṃ pāraskyamavirodhi yat | vidvadbhistadanuṣṭheyamagnihotrādikarmavat | itivacanāt pāraskarācāryeṇānuktamapi gobhilagṛhyasūtroktadeśaviśeṣamavirodhādapekṣitatvāccātra likhāmaḥ | tadyathā | kīdṛśe deśe śālāṃ kārayet | same lomaśe aviśraṃśini prācīnapravaṇe udakpravaṇe vā akṣīrākaṇṭakākaṭukauṣadhivatate viprasya gaurapāṃsau kṣatriyasya lohitapāṃsau vaiśyasya kṛṣṇapāṃsau, vāstuśāstramate vaiśyasya pītapāṃsau śūdrasya kṛṣṇapāṃsau, sthirāghāte ekavarṇe aśuṣke anūṣare'marau marurnirjalo deśaḥ | akiline brahmavarcasakāmasya darbhayukte balakāmasya bṛhattṛṇayute paśukāmasya mṛdutṛṇayute śādāsmite maṇḍaladvīpasaṃmite vā | svayaṃkhātaśca bhavati vā |
42.19.2
yaśaskāmasya balakāmasya ca prāgdvārāṃ putrapaśukāmasyodagdvārāṃ sarvakāmasya dakṣiṇadvārāṃ na pratyagdvārāṃ mukhyādvārasaṃmukhān dvārarahitāṃ pūrvāditaḥ pradakṣiṇakrameṇāśvatthaplakṣavaṭaudumbaravṛkṣavarjitāṃ kārayet || bhavanasya pūrvādau vaṭaudumbarāśvatthaplakṣāḥ sārvakāmikāḥ | viparītāstvasiddhidā iti matsyapurāṇe | tathā kaṇṭakī kṣīravṛkṣaśca āsannaḥ saphalo drumaḥ | bhāryāhāniṃ prajāhāniṃ kurvanti kramaśastathā | nacchindyādyadi tānyānyanantare sthāpayecchubhān | punnāgāśokavakulaśamītilakacampakān | dāḍimī pippalī drākṣā tathā kusumamaṇḍapam | jambīrapūgapanasadrumamañjarībhirjātīsarojaśatapatrikamallikābhiḥ | punnārikelakadalīdalapāṭalābhiryuktaṃ tadatra bhavanaṃ śriyamātanoti | ‘tasyā…svāheti’ tasyāḥ śālāyā avaṭaṃ stambhāropaṇārthe khātamabhimukhena juhoti, acyutāya bhaumāya svāheti mantreṇa | atrāvaṭamityekavacanamanyeṣāṃ trayāṇāmupalakṣaṇārthe saṃskāryatvāviśeṣāt gṛhaṃ saṃmārṣṭītivadekavacanam | avaṭāścatvāraḥ kuta iti cet dhavalagṛhasya stambhaśālārūpasya ca caturṣu koṇeṣu catvāro mūlastambhā bhavanti, te ca śilāmucchrīyante śilāścāvaṭeṣviti catvāraḥ | ataścaturṣu koṇeṣu āgneyādiṣu catvāro'vaṭā bhavanti teṣvevājyena homaḥ | ‘ stambha…mīti’ stambhamucchrayati utthāpayati avaṭe minotītyarthaḥ | kena mantreṇa | imāmucchrayāmītyāditreyovasāna ityantena mantreṇa caturaḥ | tato'nenaiva mantreṇa nairṛtyādyavaṭeṣu caturaḥ stambhānucchrayati | itaragṛhe tu caturṣu koṇeṣu śilānyāsa eva bhavati anenaiva mantreṇa | ‘ prapadyate ’ tataḥ śālāṃ prapadyate praviśati |
42.19.3
‘abhyanta…śāmīti’ | abhyantarataḥ ardhaniṣpannāyāḥ śālāyā madhye agnimāvasathyamupasamādhāya paścabhūsaṃskārapūrvakaṃ sthāpayitvā dakṣiṇataḥ agnerdakṣiṇapārśve brāhmaṇamupaveśya uttarataḥ agneruttarapradeśe udapātraṃ jalapūrṇaṃ tāmrādibhājanaṃ pratiṣṭhāpya nidhāya | atra punarbrahmopaveśanamudapātrapratiṣṭhāpanāvasaravijñāpanārtham | sthālīpākaṃ caruṃ śrapayitvā yathāvidhi paktvā brāhmaṇaṃ prathamamṛtvijamāmantrayate saṃbodhayati | kathaṃ, brahmanpraviśāmīti | ‘brahmā…padya iti’ tata āmantritena brahmaṇā praviśasvetyanujñātaḥ prasūtaḥ praviśati, ṛcaṃ prapadye śivaṃ prapadya iti mantreṇa śālāṃ prapadyate | ‘ājyaṭhaḥ…hoti’ vāstoṣpata ityādi | atra prāknamapyājyasaṃskāravidhānamādhārādarvāk iharatiriti ājyasya homaprāptyartham | ājyasaṃskārānantaraṃ paryukṣaṇānte iharatirityādi iha svadhṛtiḥ svāhetyantena mantreṇaikām | upasṛjamityā- disudīdharasvāhetyantena mantreṇa dvitīyāmāhutiṃ hutvā vāstoṣpata iti catasṛbhirṛgbhiraparādhyatatra ājyāhutīrjuhoti | tata āghārāvājyabhāgau hutvā | 'sthālī…tyādi' tataḥ sthālīpākasya caroragnimindramityādibhiḥ ṣaḍbhirmantraiḥ ṣaḍāhutīḥ pratimantramekaikāṃ juhoti | 'prāśa…prokṣet' tataḥsviṣṭakṛdādisaṃsravaprāśanānte kāṃsye kāṃsyamaye pātre saṃbhārān vakṣyamāṇānopya kṛtvā audumbarapatrāṇi sasurāṇi sakṣīrāṇi śāṅvalaṃ durvāgomayamarogiṇyādigoḥ śakṛt dadhi madhu ghṛtaṃ yavān nigadavyākhyātān āsanānica upasthānāni ca āsanopasthānāni vāstuśāstropadiṣṭāni teṣu prokṣet udumbarapalāśādisaṃbhāraistānyabhiṣiñcedityarthaḥ|
42.19.4
tatrāsanāni nāgadantādimayasthānāni upasthānāni devatāsthānāni| 'pūrvaṃ saṃdhāvabhimṛśati' śrīśca tveti| tataḥ śālāyāḥ pūrvaṃ saṃdhau abhimṛśati purvasaṃdhipradeśamālabhate śrīśca tveti mantreṇa| evaṃ dakṣiṇe sandhau yajñasya tveti mantreṇa| tathaiva paścime sandhau annaṃ ca tveti| tadvaduttare sandhau ūrkcatveti| 'niṣka…chate' evaṃ śālāyāḥ pūrvādisaṃdhīnabhimṛśya bahirniṣkramya diśaḥ prācīpramukhāścatasraḥ ketā ca mā suketā cetyādibhiścaturbhirmantraiḥ pradakṣiṇakrameṇa pratimantramupatiṣṭhate stauti| 'niṣṭhitāṃ prapadyate dharmasthūṇeti' niṣṭhitāṃ nirmitāṃ saṃpūrṇāmiti yāvat| prapadyate praviśāti dharmasthūṇetyādisantusarvetaityantena mantreṇa| 'tato brāhmaṇabhojanam' iti sūtrārthaḥ|| || atha prayogaḥ| atha śālākarmocyate| tatra puṇyāhe mātṛpūjāpūrvakamābhyudayikaṃ śrāddhaṃ kṛtvā pūrṇāhutivadājyaṃ saṃskṛtya stambhasthānāvaṭeṣu caturṣu pratyavaṭamāgneyakoṇādārabhya acyutāya bhaumāya svāhetyanena mantreṇaikaikāmājyāhuti juhuyāt | idamacyutāya bhaumāyeti pratyāhuti tyāgaḥ| atha homakrameṇāveṭaṣu tūṣṇīṃ śilāḥ sthāpayitvā tadupari 'imāmucchrayāmi bhuvanasya nābhiṃ vasordvārāṃ prataraṇīṃ vasūnām| ihaiva dhruvāṃ niminomi śālāṃ kṣeme tiṣṭhatu ghṛtamukṣamāṇā| aśvāvatī gomatī sūnṛtāvatyucchrayasva mahate saubhagāya| ātvā śiśurākrandatvā gāvo dhenavo vāśyamānāḥ| ātvā kumāratastaruṇa āvatso jagadaiḥ saha| ātvā parisrutaḥ kumbha ādadhnaḥ kalaśairūpa| kṣemasya patnī bṛhatī suvāsā rayiṃ no dhehi subhage suvīryam| aśvāvadgomadūrjasvatparṇe vanaspateriva|
42.19.5
abhinaḥ pūryatāṅrayiridamanuśreyo vasāna'| ityanena mantreṇa homakrameṇaiva caturṣu avaṭeṣu caturaḥ stambhānucchrayati minoti| stambhābhāve'nenaiva mantreṇa pratyavaṭaṃ śilāṃ sthāpayet| ardheniṣpannāyāṃ śālāyāṃ tanmadhyapradeśe paśvabhūsaṃskārapūrvakamāvasathyāgni sthāpayitvā brāhmaṇamupaveśyāgneruttaratta udapātraṃ pratiṣṭhāpya praṇītāpraṇayanaṃ vidhāya kuśakaṇḍikāpūrvekaṃ caruṃ śrayayitvā prokṣaṇyutpavanānte bahirniṣkramya dvārasamīpe gṛhābhimukhaṃ sthitvā brahmanpraviśāmīti brāhmaṇamāmantrya praviśasveti brahmaṇānujñāta ṛtaṃ prapadye śivaṃ prapadya iti mantreṇa śālāṃ praviśet| atha svāsane upaviśya upayamanakuśādānasamidādhānaparyukṣaṇāni kṛtvā iha ratiriha ramadhvamiha dhṛtiriha svadhṛtiḥ svāhetyekāmājyāhutiṃ juhuyāt, idamagnaya iti tyāgaṃ vidhāya, upasṛjaṃ dharuṇaṃ mātre dharuṇo mātaraṃ dhayan| rāyaspoṣamasmāsu dīdharatsvāheti mantreṇa dvitīyāmājyāhutiṃ juhoti| idamagnaya iti tyaktvā aparāścatasra ājyāhutīrjuhoti| vāstoṣpate pratijānīhyasmānsvāveśo anamīvo bhavānaḥ yattvemahe pratitano juṣasva śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade svāhetyekām idaṃ vāstoṣpataye0| vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo| ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati tanno juṣasva svāheti dvitīyām idaṃ vāstoṣpataye0| vāstoṣpate śagmayā sahaḥsadā te sakṣīmahi raṇvayā gātumatyā| pāhi kṣema uta yoge varatno yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ svāheti tṛtīyām idaṃ vāstoṣpataye0 amīvahā vāstoṣpate viśvārūpāṇyāviśan|
42.19.6
sakhā suśeva edhi naḥ svāhetyanena caturthīṃ juhuyāt idaṃ vāstoṣpataya iti catusṛṣu tyāgaḥ| tata āghārāvājyabhāgau hutvā caruṇā agnimindramityādibhiḥ ṣaḍbhirmantraiḥ ṣaḍāhutīrjuhuyāt| tadyathā| agnimindraṃ bṛhaspatiṃ viśvāndevānupahvaye| sarasvatīṃ ca vājīṃ
Linked texts (1)
- Pāraskaragṛhyasūtra — Pāraskara, Sanskrit