Paraskaragrihyasutra 4.2
Gṛhyasūtraprakāśikā 4.2
- Language
- Sanskrit
4.2.1
saghyātparaṃ śreyo nāvasadhyātparaṃ yaśaḥ | nāvasadhyātparā siddhirnāvasadhyātparā gatiḥ | nāvasadhyātparaṃ sthānaṃ nāvasadhyātparaṃ vratamityāvaśyakatvānnityam |" tasmādakaraṇe pratyavāyāt tatkṣayārthaṃ prāyaścitta-mucitam | tatra vākyam | āvasadhyādhānamukhyakālātikrāntaitāvaddharṣanirabhitvajanitaduritakṣayāya etāvanti prājāpatyavratāni cariṣye | tadaśaktau prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyamekaikāṃ gāṃ brāhmaṇebhyo'haṃ saṃpradade | evamanyeṣu gomūlyadānaniṣkatadarddhārddhadvādaśabrāhmaṇabhojanāyutagāyatrījapagā-yajyātilāhutisahasrarūpeṣu vākyamūhanīyam | tataḥ svaśākhādhyāyinaṃ karmasu tattvajñaṃ brāhmaṇaṃ gandhapuṣpamā-lyavastrālaṅkārādibhirabhyarcyāmukagotramukaśarmāṇamukavedamukaśākhādhyāyinamāvasadhyādhānaṃ kari-ṣyan kṛtākṛtāvekṣakatvena brāhmaṇamebhiścandanapuṣpākṣatavastrālaṅkārairastvāmahaṃ vṛṇe, vṛto'smīti tena vācyam | kecidbrāhmaṇaṃ madhuparkeṇārcayanti ṛtviktvāviśeṣāt | tataḥ patnyā sahāhate vāsasī paridhāya agnyādhānadeśe sthaṇḍilamupalipya paśca bhūsaṃskārānkṛtvā taṃ deśamahatavāsā pidhāya brahmaṇā saha samṛdaṃ sthālīmādāya brāhmaṇaiḥ parivṛto vedaghoṣamaṅgalagītavādyādibhirjanitotsāho 'vaiśyasya' tṛtī-yavarṇasya 'bahupaśoḥ' paśubhiḥ samṛddhasya tadalābhe gobhilādisūtravacanāt śrāṣṭragṛhāt ambarīṣāddhuyā-jino brāhmaṇasya gṛhāt vā bahvannapākāt brāhmaṇasya mahānasādvā sthālyāmagniṃ gṛhītvā tathaiva gṛhamā-gatya parisamūhanādipaścabhūsaṃskārasaṃskṛte sthaṇḍile prāṅmukha upaviśyātmābhimukhamagniṃ nidadhyāt |
4.2.2
tato brahmopaveśanādi brāhmaṇabhojanāntaṃ vakṣyamāṇaṃ karma kuryāt | cātuṣprāśyapacanavatsarvamiti sūtra-kṛtā pūrvapakṣa upanyasto na tu sammata iti karkopādhyāyo bhāṣye nirūpitavān | adhunā''raṇeyapakṣa-māha | araṇipradānameke | eke ācāryāḥ araṇipradānaṃ praśabda upaśabdasyārthe araṇipradānamupādānaṃ kāraṇam utpattisthānaṃ yasyāgneḥ so'raṇipradānastamaraṇipradānamagnimāddhīteti manyante 'pañcamahāyajñā iti śruteḥ' pañcamahāyajñānāṃ śrautatvāt āraṇeye'pyāvanuṣṭhānaṃ yuktamityabhiprāyaḥ | tato brahmopaveśanādi ājyabhāgāntaṃ karma kṛtvā 'agnyādheyadevatābhyaḥ sthālīpākaṃ……ityaṣṭau' agnyādheyasya śrautasya devatāḥ agniḥ pavamāno'gniḥ pāvako'gniḥ śuciraditiśca agnyādheyadevatāḥ tābhyaḥ sthālīpākaṃ caruṃ śrapayitvā yathāvidhi paktvā ājyabhāgau āgneyasaumyau āghārapūrvakau hutvā ājyena āhutayo hotavyāḥ ājyāhutayastā ājyāhutīrjuhoti | tvanno agna ityādibhirbhavatanna ityaṣṭau tābhiraṣṭabhirṛgbhiḥ pratyṛcamaṣṭau | nanu agnyādheyadevatābhyo hutvā juhoti iti vakṣyati tantrikamarthamatrāgnyādheyadevatābhya ityuktam bahvīnāṃ devatānāṃ devatātvajñāpanāyeti cet, nanu bahutva-mastyeva kuta iyaṃ śaṅkā pavamānādiviśeṣaṇaviśiṣṭasyāgnerekatvāt | agnerekā aditirdvitīyeti dve evāgnyādheyadevate iti dvayoreva devatātvaṃ mā bhūditi | punargrahaṇāt bahvīnāmeva devatātvaṃ, viśiṣṭasya devatāntaratvamiti indramahendrādhikaraṇe jaiminīyairnirṇītatvāt | ājyabhāgāviṣṭeti kimarthampunarvacanam āghārādīnāṃ caturdaśānāṃ krameṇa paṭhiṣyamāṇatvāt, ucyate |
4.2.3
ājyāhutīnāṃ kiṃ sthānamiti saṃśaye ājyāhutisthānavidhānārtham, aṣṭagrahaṇaṃ tu mantrapratīkamaṃśayanivṛttyartham | 'purastādevamupariṣṭātsthālī-pākasyāgnyādheyadevatābhyo hutvā juhoti' purastāt pūrva, kasya agnyādheyadevatāhomasyāṣṭau juhoti yathā | 'evamupariṣṭāt' evaṃ tathā tvanno agna ityādinā krameṇa upariṣṭādūrdhvaṃ juhotyaṣṭau kiṃ kṛtvā hutvā kāśyaḥ agnyādheyadevatābhyaḥ pūrvoktābhyaḥ kasya sthālīpākasya caroḥ sthālīpākasyetyavayavalakṣaṇā ṣaṣṭhī | 'sviṣṭakṛte ca' sviṣṭakṛte cāgnaye'ṣṭarcahomānte sthālīpākasya hutvā caśabdāt 'ayāsyamerbeṣaṭkṛtaṃ yatkarmaṇātyarīricaṃ devā gātuviditi' ayāsyamervaṣaṭkṛtamityanena mantreṇājyāhutiṃ juhoti | nanu sviṣṭakṛte iti kimarthamuktaṃ prāṅmahāvyāhṛtibhyaḥ sviṣṭakṛdanyatredājyādviriti vakṣyamāṇatvādatra cānyasya haviṣaḥ sadbhāvātprāṅmahāvyāhṛtibhyaḥ prāptatvātsviṣṭakṛddhomasya | ucyate—ayāsyameriti
4.2.4
ājyāhutermahāvyāhṛtibhyaḥ pūrvaṃ prāśyartham | 'barhirhutvā prāśnāti' barhiḥ paristaraṇārthaṃ agnau prakṣipya prāśnāti bhakṣayati | atra prāśanopadeśasāmarthyāt prāśyamākāṅkṣitam tarhi ka hutaśeṣaḥ anyadvā kiñcit, ucyate—pākayajñeṣvavattasyāsarvahomo hutvā śeṣaprāśanamiti kātyāyanokteḥ sruveṇāvattasya homadravyasya sarvasya homaniṣedhāt hutaśeṣasya ca prāśanavidhānāt sarvāsāmāhutīnāṃ homadravyaṃ sruve'vaśeṣitaṃ saṃsravatvena prasiddhaṃ pātrāntare prakṣipyate tatprāśyamiti | nanu akṛte vaiśvadeve ṭhityādivacanādvaiśvadevāt sthālīpākānuṣṭhānaṃ prāptaṃ tatra ca saṃsravaprāśanaṃ vihitaṃ tatkṛtvā kathaṃ mādhyāhnike vaiśvadevādikarmaṇyadhikāra iti cet ucyate—śeṣaprāśanasya karmāṅgatvena vidhānāt aprāśane ca karmaṇo vaiguṇyāt nottarakarmādhikāranivṛttiḥ | barhirhomaśca vidhānasāmarthyādanyādhāna eva bhavati nānyeṣu karmasu | 'tato brāhmaṇabhojanam' tataḥ samāpte karmaṇi brāhmaṇabhojanaṃ dadyāt | brāhmaṇabhojanamityatra ekasmai dvābhyāṃ bahubhyo vā bhojanaṃ brāhmaṇabhojanamiti samāsasya tulyatvāt ekasminnapi brāhmaṇe bhojite arthasyānuṣṭhitatvāt ekasyaiva bhojanamiti yuktam iti sūtrārthaḥ | atha paddhatiḥ—tatrāvasathyādhānaṅkariṣyan uktakālātikramābhāve agnyādhānārthopadiṣṭamāsatithivāranakṣatrādike kāle prātaḥ snātaḥ suprakṣālitapāṇipādaḥ svācāntaḥ sapatnīko gomayopalipte śucau deśe svāsana upaviśya adyehityādideśakālau smṛtvā āvasathyāgnimahamādhāsya iti saṅkalpaṃ vidhāya mātṛpūjāpūrvakamābhyudayikaṃ śrāddhaṃ yathoktaṃ kuryāt |
4.2.5
kālātikrame tu "yāvantyabdānyatītāni niragnerviprajanmanaḥ | tāvanti kṛcchrāṇi careddhaumyaṃ dadyādyathāvidhi" iti vacanādatikrāntasaṃvatsarasadyaḥprājāpatyarūpaṃ prāyaścittaṃ mukhyavidhinā caritvā tadaśaktau pratiprājāpatyaṃ gāṃ dattvā tadalābhe tanmūlyaṃ niṣkamekamardhaṃ tadardhaṃ vā dvādaśabrāhmaṇabhojanaṃ vā ayutagāyatrījapaṃ vā gāyatryā tilājyasahasrahomaṃ vā śaktyapekṣayā'nyatamaṃ vidhāya haumyaṃ sāyamprātarhomadravyaṃ pratyahamāhuticatuṣṭayaparyāptam atikrāntadivasān gaṇayitvā brāhmaṇebhyo dadyāt | athavākyam āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya etāvanti prājāpatyavratāni cariṣye tadaśaktau prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyamekaikāṃ gāṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade evamanyeṣvapi vākyeṣvūhanīyam | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya prājāpatyapratyānnāyatvena pratiprājāpatyametāvatīnāṃ gavāṃ mūlyamidametāvatsuvarṇaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tadvatprājāpatyapratyānnāyatvenaitāvato brāhmaṇān bhojayiṣye | āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadvarṣaniragnitvajanitaduritakṣayāya gāyatryā etāvantyayutāni japiṣye | tadvadetāvanti tilāhutisahasrāṇi hoṣyāmīti | evaṃ kṛtaprāyaścitto homadravyaṃ dadyāt | tadyathā āvasathyādhānamukhyakālātikrāntaitāvadinasaṃvatsarasāyamprātarhomadravyametāvatparimāṇaṃ dadhitaṇḍulayavānāmanyatamaṃ brāhmaṇebhyo'haṃ sampradade tanmūlyaṃ dravyametāvatparimāṇaṃ vā | haumyaṃ dyāditivacanāt itarapakṣādyādikarmadravyadānanivṛttiḥ | chandarṣismaraṇam |
4.2.6
ityetyādi khaṃ brahmāntam | tataḥ svaśākhādhyāyinaṃ karmasu tattvajñaṃ brāhmaṇaṃ gandhapuṣpamālyavastrālaṃkārādibhirabhyarcya amukagotramamukaśarmāṇamamukavedamamukaśākhādhyāyinamāvasathyādhānaṃ kariṣyan kṛtākṛtāvekṣakatvena brāhmaṇamebhiścandanapuṣpākṣatavastrālaṃkāraistvāmahaṃ vṛṇe vṛto'smīti tena vācyam | kecin brāhmaṇaṃ madhuparkeṇārcayanti ṛtviktvāviśeṣāt | tataḥ patnyā sahāhate vāsasī paridhāya agnyādhānadeśe sthaṇḍilamupalipya pañcabhūsaṃskārān kṛtvā taṃ deśaṃ vastreṇa pidhāya brāhmaṇā saha samṛddhaṃ sthālīmādāya brāhmaṇaiḥ parivṛto vedaghoṣamaṅgalagītavādyādibhirjanitotsāho vaiśyasya bahupaśorgṛhātsūtrāntaramatena asvarīpāddhuyājino brāhmaṇasya gṛhādvā bahvannapākād brāhmaṇamahānasādvā sthālyāmagniṃ gṛhītvā tathaiva gṛhamāgatya parisamūhanādipañcabhūsaṃskārasaṃskṛte sthaṇḍile prāṅmukha upaviśya ātmābhimukha- saṃsaktamūlo yaḥ śamyāḥ sa śamīgarbha ucyate | alābhe tvaśamīgarbhādāharedavilambitaḥ | ※ ||
Linked texts (1)
- Pāraskaragṛhyasūtra — Pāraskara, Sanskrit