Vaikhanasasmartasutra 1.3
Vaikhānasasmārtasūtra 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3.1
athātaḥ pāṇigrahaṇamaṣṭau vivāhā bhavanti brāhmo daivaḥ prājāpatya ārṣa āsuro gāndharvo rākṣasaḥ paiśāca iti yadabhirūpaṃ vṛttavayaḥsaṃpannamāhūyārhayitvā kanyālaṃkṛtā dāsyate sa brāhma iti gīyate yadṛtvijo yajñasyātmano 'laṃkṛtya kanyāṃ pratipādayati sa daivo yugapaddharmānuvartinau syātāmiti vācānumānyāgnikāryaṃ svayaṃ kṛtvā yatkanyāmarhayitvā dadyātsa prājāpatyo bhavati yadgomithunenaikena dvābhyāṃ vā kanyāṃ dadāti tamārṣamācakṣate yatkanyāmābharaṇamāropya śaktyā bandhubhyo dhanaṃ dattvāharate tamāsuramāmananti kāmayogo yadubhayoḥ sa gāndharvaḥ prasahya yatkanyāharaṇaṃ sa rākṣasaḥ suptāṃ pramattāṃ vā rahasi yadgacchati sa paśāco bhavatītyeteṣāṃ prathame catvārastoyapradānapūrvakāḥ śastā brāhmaṇasya netare jaghanyā yasmāttrīnpūrvāṃstrīnaparānārṣījātaḥ ṣaṭ pūrvānṣaḍaparānprājāpatyenoḍhāyā jātaḥ sapta pūrvānsaptāparāndaivīsuto daśa pūrvāndaśāparānātmānaṃ caikaviṃśatikaṃ brāhmīputraḥ pāvayediti \1\
1.3.2
māturasapiṇḍāṃ piturasamānaṛṣigotrajātāṃ lakṣaṇasaṃpannāṃ nagnikāṃ kanyāṃ varayitvā pañcāheṣu kulasya pariśuddhyai sapiṇḍaiḥ śrotriyaiḥ saha bhūtaṃ bhuñjīta yasmātsa pūto bhavatīti vijñāyate kanikradādinā kanyāgṛha gatvā pra su gmanteti tāmīkṣitvābhrātṛghnīmiti tayekṣyamāṇo guruṇāgnimukhe kṛte kanyāprado varagotranāma śarmāntaṃ tathaitāmasya sahadharmacāriṇī bhavatīti brāhme vivāhe dharmaprajāsaṃpattyarthaṃ yajñāpattyarthaṃ brahmadevarṣipitṛtṛptyarthaṃ prajāsahatvakarmabhyo dadāmītyudakena tāṃ dadyāt tāṃ prajāpatiḥ striyāmityudakena harate vastragandhābharaṇādīni saṃbhṛtya kanikradādinā kanyāgṛhaṃ saha bāndhavairgatvā teja āyuḥ śriyamiti vastrādinālaṃkṛtya prajāpatiḥ somamiti tathābharaṇamāropyādadītetyeke \2\
1.3.3
tataḥ saha snātāyā badhvā navavastrālaṃkārāyāḥ puṇyāhānte pāṇiṃ gṛhītvā sumaṅgalīriyaṃ vadhūrityagniśālāmāgatya prāṅmukhamāsayitvā tasyai śuddhāmbaraveṣaḥ kūrcaṃ dadāti tataḥ paristīryāgniraitvimāmagnistrāyatāṃ mā te gṛhe dyauste pṛṣṭhamaprajastāṃ devakṛtamiti pañcavāruṇāntaṃ pradhānāñjuhuyādagneraparasyāmāstīrṇeṣu darbheṣvaśmānamātiṣṭheti vadhvāḥ pādāṅguṣṭhena dakṣiṇena sparśayati pratyaṅmukha iti pāṇigrahaṇaṃ sarasvatīti visargamaghoracakṣurityāsanaṃ ca kṛtvemāṃllājānityabhighāryeyaṃ nārīti tasyā lājāñjalinā juhotyudāyuṣetyuttiṣṭhati pratyaṅmukha iti vadhūmukhekṣaṇaṃ sarasvatīti pāṇigrahaṇamaghoracakṣuriti visargamimāṃllājāniti lājapūraṇamiyaṃ nārīti homamudāyuṣetyagnipraṇāmaṃ kuryādityeke \3\
1.3.4
viśvā uta tvayetyagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvātigāhemahi dviṣa ityāsitvā tridhaivaṃ lājahomaṃ juhuyāttato mūlahomānte 'gniṃ patighnyantaṃ vāyuḥ ninditāntamādityaṃ ghorāntaṃ gandharvaṃ yaśoghnyantaṃ candraṃ putraghnyantaṃ hutvā vyāhṛtiḥ prāsāvīrityantaiścaturbhiḥ pravāhaṇaṃ kṛtvā punaḥ paristīrya sviṣṭakṛnmindāhutī vicchinnamṛddhisaptasamidvyāhṛtīśca juhuyādagneraparasyāmāstīryodagagrānsapta barhiṣo vadhvā saha dakṣiṇena pādenaikamiṣe viṣṇuriti dve ūrja iti trīṇi vratāyeti catvārīti pañca paśubhya iti ṣaḍrāyaspoṣāyeti sapta saptabhya iti tānparyāyeṇākramya gatvā sakheti nivarteta mama hṛdaya iti tasyā hṛdayamabhimṛśati prokṣaṇaiḥ prokṣya puṇyāhaṃ svastighoṣeṇārundhatīndrāṇyaditiḥ śrīriveti vadhvā manuḥ prajāpatiḥ puruṣottamo mahendra iveti varasya ca catvāri stomānyāropayeyuriti pāṇigrahaṇaṃ dhruvadarśanāntamityeke tataḥ prabhṛti gārhasthyaṃ dharmamanutiṣṭhatīti vijñāyate \4\
1.3.5
atha caturthīvāso vaivāhikamagniṃ vadhvā sahādāya saṃpravāhārayanviti vadhūṃ samaṃ vadhvetyagniṃ saṃśāsti dakṣiṇaṃ pādamagre 'tihara dehaliṃ mādhiṣṭhā ityāvasathe praviśya prācyāmardhe samādadhītāgneraparasyāmānaḍuhaṃ carma lohitaṃ kṛṣṇājinaṃ vā prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti tatra prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā vadhūmupaveśya patiriha gāvaḥ prajāyadhvamiti paścānniṣīdetā jyotiṣāṃ darśanādvācaṃyamāvanyatarānupetāvāsātāmudite nakṣatre prācīmudīcīṃ vā devīḥ ṣaḍurvīriti diśamupasthāya mā hāsmahi prajayeti candraṃ saptarṣaya iti saptarṣīnkṛttikā nakṣatrāṇyarundhatīṃ ca dhruvakṣitiriti dhruvaṃ ca dṛṣṭvopatiṣṭheyātāṃ manojñaṃ tayā saha saṃbhāṣyāthāgneyaḥ sthālīpākaḥ prajā sthālīmiti sthālīmabhimṛśyāgnaye juṣṭaṃ nirvapāmīti sthālyāṃ taṇḍulānnirvāpya vācaspataye pavasveti vadhvā caruṃ śrapayatyabhighāryodagudvāsya paristīryāgnimupasamādhāya havyavāhamiti sviṣṭakṛtā yajeta hutaśeṣeṇa śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ tarpayitvā tasmā ṛṣabhaṃ dattvānṛṇo bhavatīti vijñāyate \5\
1.3.6
ata ūrdhvaṃ parvaṇi sthālīpākena yajeta nityaṃ yavairvrīhibhirvā hastena sūryāya svāhā prajāpataye svāheti prātarāhutī agnaye svāhā prajāpataye svāheti sāyamāhutī juhuyādagnyantarasaṃsarge 'nugate vā patnī kṛcchraṃ carati śrotriyāgārānmathitvā vāgnimādāya punaraupāsanamādadhīto dakyāśuṣyādisaṃsarge ca vidhānaṃ yajñaprāyaścitte vakṣyāmo viyoge pakṣasyopāvaroheti samidhaṃ yāvatkṛṣṇaṃ tāvattaptvā samāropya gacchedaharahastāṃ prajvālya hutvā tathānyāṃ samidhaṃ nidadhāti \6\
1.3.7
pacane vāvasathye carumabhighārya vaiśvadevaṃ yathā heti maṇḍalaṃ pradakṣiṇamupalipya parimṛjyāgnaye svāhā somāya svāhetyuttaradakṣiṇayormadhye vyāhṛtīrviśvebhyo devebhyaḥ svāhā dhanvantaraye svāhā kuhvai svāhānumatyai svāhā prajāpataye svāhā dyāvāpṛthivībhyām̐ svāhā vyāhṛtīrimā me agna iti caruṃ sedhmaṃ juhuyādagnihotrāya svāhā vaiśvadevayajñāya svāhā brahmayajñāya svāhā devayajñāya svāhā bhūtayajñāya svāhā manuṣyayajñāya svāhā pitṛyajñāya svadhā namaḥ svāhā pañcamahāyajñāya svāhā vyāhṛtīḥ sviṣṭakṛdvyāhṛtīratha gṛhadevatābhyo yathādiśaṃ baliharaṇaṃ brahmaṇe namo brahmapuruṣebhyo namo vāstoṣpataye nama iti gṛhamadhye indrāya nama indrapuruṣebhyo namo yamāya namo yamapuruṣebhyo namo varuṇāya namo varuṇapuruṣebhyo namaḥ somāya namaḥ somapuruṣebhyo namo 'gnaye namo nirṛtaye namo vāyave nama īśānāya nama iti sarvaṃ dakṣiṇe pitṛbhyo jñātivargapatnyantebhyaḥ kṛtopavītī yāvanto 'nnārthinastāvadbhyo nirvapāmīti nirūpyākāśe viśvebhyo devebhyo namo divācarebhyo namo bhūtebhyo namo naktaṃcarebhyo nama ityucchīrṣake śriyā iti pādato bhadrakālyā iti pratidvāraṃ pūrvāntamuttarāntaṃ vā bhuvaṃgayormarudbhya iti culyāḥ pakṣayoragnaya ityudadhānyāmadbhya iti peṣaṇyorubhayordṛṣada ityulūkhalamusalayorvanaspatibhya iti śūrpa oṣadhībhya iti vāstupṛṣṭhe śunāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām \ vayasāṃ ca krimīṇāṃ ca bhūmāvannaṃ vapāmyahamiti baliśeṣaṃ nirvapati pūrvavatpravāhaṇaṃ kṛtvā bhūtiḥ smeti bhasmaālipyāpo hi ṣṭheti prokṣya yatte agne tejastenetyagnimudvayamityādityaṃ copatiṣṭheta nityaṃ sāyaṃprātaḥ patnī vā puṣṭikāmā baliṃ haredvaiśvadevakāle prāptamatithiṃ śaktyā tarpayedvaiśvānaro hyeṣa bhavati \7\
1.3.8
tadevaṃ trirātram haviṣyāśinau brahmacāriṇau dhautavalavratacāriṇau syātāṃ tato 'parasyāṃ rātrau caturthyāmalaṃkṛtyāgnimupasamādhāya nava prāyaścittāni juhuyādagne vāyavādityāditya vāyavagne 'gne vāyavāditya vyāhṛtirbhūrbhanamiti caturbhirvadhūmūrdhnyājyena juhuyādagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā prācyāmudīcyāṃ vā tāmupaveśyābhiṣṭvā pañcaśākheneti yonimabhimṛśya saṃ nā mana ityupagacchedimāmanuvratetyāliṅganaṃ madhu he madhvidamiti maithunaṃ kurvīta suprajāstvāyetyupagamanaṃ saṃ nā mana ityāliṅganamimāmanuvrateti vadhūmukhekṣaṇamityeke \8\
1.3.9
atha trirātramṛtau malavadvāsāḥ snānāñjanādīni varjayedekabhaktā syādakharveṇāñjalināyasena vā pibenna śulbenāśnāti na grahānīkṣeta na divā svape dyathoktaṃ vrataṃ kuryāccaturthyāṃ dantadhāvanaṃ gandhāmalakādibhiḥ snātvā śvetavastrānulepanā strīśūdrābhyāmanabhibhāṣyāparamadṛṣṭvā bhartāraṃ paśyedyasmādṛtusnātā yādṛśaṃ puruṣaṃ paśyettādṛśī prajā bhavati ṛturātrayo dvādaśa bhavanti ṣoḍaśeti cācakṣate prathamāstisro na gamyāḥ pumānsamāsu viṣamāsu strī jāyate śālivrīhiyavānāmannaṃ payasā prāśnīyādyasmādāhāramūlā dhātavo bhavanti lakṣmīvaṭaśuṅgasahadevīnāmanyatamamabhiṣūya prakṣipeddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyā vāme strīkāmāyā na niṣṭhīvanaṃ kuryācchokaroṣau varjayati tata enāṃ yanme garbhādibhiḥ prokṣaṇaiḥ prokṣya viṣṇuryoniṃ kalpayatviti tāmupagacchet pariṣicya vaiśvadevaṃ vaiṣṇavaṃ mūlahomāṅgahomau hutvā viṣṇuryoniṃ kalpayatvityupagamanamityeke \9\
1.3.10
atha gṛhītagarbhāliṅgāni śarīrāṭopaḥ sakthisīdanaṃ dveṣo bharturarucirāhāro lālāprakopaḥ kharatā vācaḥ sphuraṇaṃ yoneriti garbhasya daivānubandhaṃ jñātvāpūryamāṇapakṣe puṇye puṃnāmni śubhe nakṣatra ājyenāghāraṃ hutvā tāṃ maṅgalayuktāmupaveśya pariṣicya dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomaṃ sviṣṭākāraṃ ca hutvā vṛṣo 'sīti yavāndadāti payo dadhi ghṛtaṃ samaṃ gṛhītaṃ trivṛdityāmananti bhūstvayi dadāmītyenāṃ trivṛtprāśayedācāntāyā nābherūrdhvamābhiṣṭvāhaṃ parāñceti darbheṇa trirunmārjya puṇyāhaṃ kuryādbrāhmaṇānannena tarpayati \10\
1.3.11
atha garbhādhānādicaturthe māsi puṃsavanaṃ bhavati śuklapakṣe śuddhe 'hani pūrvāhne 'gnimupasamādhāya pūrvavatsviṣṭakārāntaṃ hutvā dakṣiṇato 'gneraparasyāmāsīnāyā vṛṣo 'sīti sarṣapamiśritānyavānāṇḍau stha iti dadyādalābhe māṣadhānyau pratinidhī syātāmoṃ bhūrbhuvaḥ suvo rākāmahaṃ yāste rāke soma eva viśvā uta tvayetyudaramabhimṛśetpūrvavattrivṛtprāśanādīnīti vijñāyate \11\
1.3.12
atha garbhādhānādyaṣṭame māsi sīmantonnayanaṃ kuryātpakṣo dinaṃ ca vyākhyātaṃ pūrvavaddhātādi hutvā treṇyā śalalyā saha śalāṭuglapsaṃ sāgrapatraṃ kuśāṅkuraṃ ca darbheṇa trirābadhyoṃ bhūrbhuvaḥ suvariti gṛhītvā tasyāstathāsīnāyāḥ sraggandhavatyāḥ sīmante rākāmahaṃ yāste rāka iti sthāpayitvonnayanaṃ kuryātsoma eveti purastādiva kuryātpūrvavattrivṛtprāśanaṃ puṇyāhāntamityeke \12\
1.3.13
atha viṣṇubalimuttarapraṇidhāvagnyādīndevānoṃ bhūḥ puruṣamoṃ bhuvaḥ puruṣom̐ suvaḥ puruṣamoṃ bhūrbhuvaḥ suvaḥ puruṣaṃ cetyāvāhya tathaiva nirvāpādyāghāraṃ hutvāgneḥ pūrvasyāṃ darbhāsaneṣu keśavaṃ nārāyaṇaṃ mādhavaṃ govindaṃ viṣṇuṃ madhusūdanaṃ trivikramaṃ vāmanaṃ śrīdharaṃ hṛṣīkeśaṃ padmanābhaṃ dāmodaramiti nāmabhirdevaṃ viṣṇumāvāhyāpohiraṇyapavamānaiḥ snāpayitvā tattannāmnārcayatyato devādyairviṣṇornu kaṃ tadasya priyaṃ pra tadviṣṇuḥ paromātrayā vicakrame trirdeva iti dvādaśāhutīrājyena hutvā pāyasamājyasaṃyuktaṃ havirdevaṃ nivedya dvādaśanāmabhirato devādyairviṣṇornukādyairājyamiśraṃ pāyasaṃ juhuyādṛgyajuḥsāmātharvabhirmantrairvaiṣṇavairdevaṃ saṃstūya namo 'ntairnāmabhiḥ praṇametpāyasaśeṣaṃ patnīṃ prāśayati \13\
1.3.14
atha jātakarma vyākhyāsyāmo 'riṣṭāṃgāraṃ yathoktaṃ kṛtvā vṛṣabhoṣitaṃ tilasarṣapairdhūpayitvā tāṃ praveśayettajjñāḥ striyastisraścatasro vā parigṛhyaināṃ saṃvāhayeyuḥ kukṣau śithile hṛdayabandhaṃ muktvā saśūle jaghane prajāyata ityavadhārayet garbhasaṅgeviśalyāṃ suvarcalāṃ vā yonau niṣpīḍya nidadhyāddhūpayetpiṇḍītakenāhikṛttyā vā yoniṃ hiraṇyapuṣpyā mūlaṃ hastapādayorādadhāti yadā nāsāgraṃ dṛśyate tadāsya grahasthitiṃ jñātvā śubhāśubhaṃ parīkṣeta yasmāttadguṇānvitaṃ vardhayejjāyamāne māturudakumbhaṃ dakṣiṇataḥ śirobhāge sthāpayitvā tatastūryantīṃ pādato nidhāya yathaiva somaḥ pavata ityudaramabhimṛśetkumāre jāte dvāravāme 'śmani paraśuṃ tasminhiraṇyaṃ sthāpayitvāśmā bhavetyadharamuttaraṃ karoti tasyoparyaṅgādaṅgāditi kumāramekayā striyā dhārayettamadbhirabhyukṣya tilade 'vapadyasveti satilamakṣataṃ mūrdhnyādhāyaupāsanamaraṇyāṃ nirharati \14\
1.3.15
cullyāṃ kapālamāropya vṛṣabhaśakṛtpiṇḍairjātakāgniṃ sādhayettamenamuttapanīyamityudāharanti tenaiva dhūpaṃ dadyāddvārasya dakṣiṇato nidhāyāṅgāravarṇe paristīrya kaṇasarṣapairhastena śaṇḍe ratho 'yaḥ śaṇḍo marka ālikhanvilikhannaryamṇa āntrīmukhaḥ keśinīretānghnataitānpūrva eṣāṃ miśravāsaso naktaṃcāriṇo niśīthacāriṇī tāsāṃ tvamayaṃ te yonirmama nāmeti vyāhṛtīśca hutvā prakṣālya pāṇimavanīmālabhya yatte susīma iti medhāyai ghṛtaṃ karoti vacā pathyā hiraṇyaṃ madhu sarpiriti medhājananāni bhavanti brāhmīghṛtaṃ payo vacādhikaṃ cāmananti suvarṇaṃ darbheṇa baddhvāntardhāya ghṛtaṃ bhūrṛca iti prāṅmukhaṃ prāśayati nityaṃ sāyaṃprātarevamaharaharhutvā medhāyai pāyayeduṣṇaśītābhiradbhirenaṃ snāpayitvā kṣetriyai tveti nītvā yā daivīriti māturaṅke sthāpayitvā tāsāṃ tveti stanau prakṣālyāyaṃ kumāra iti dakṣiṇādi pāyayedāpo haviṣṣviti nyastamudakumbhaṃ śodhayitvā nityaṃ sāyaṃprātarādadhāti tathaiva ghṛtaprāśanāntaṃ karma kṛtvā snātvaupāsananirharaṇādi karotītyeke tṛtīye pañcame saptame navame cāhni śayanādikaṃ śodhayatīti \15\
1.3.16
atha vāstusavanaṃ vyākhyāsyāmo nave vāstunyuṣite 'pi sūtakapretakayorvāpayitvā mṛnmayāni bhāṇḍāni purāṇāni tyaktvā navāni parigṛhyānyānparicchadānyathoktaṃ śodhayitvā bhūmiyajñeneṣṭvā nivasedyasmādvāstusavanena śuddhivastūnāmāghāro vāstusavanasya vāstoṣpate pratijānīhi vāstoṣpate śagmayeti dvābhyāṃ yajeta bhūmiyajñāya svāhā yajñadaivataṃ prasodaryai svāheti dvau bhūmiyajñadaivatyau medinī devī devī hiraṇyagarbhiṇī samudravatī sāvitrī śṛṅge śṛṅge vāyuparī jalaśayanīti pañca bhūmidaivatyā vyāhṛtīrhutvā puṇyāhamahamagne agniṃ gṛhṇāmītyagniṣṭhāddarbhapūlenāgniṃ gṛhītvā prathamādaindrādbhuvaṃgādārabhya vāstunaḥ kuḍyamūlādbahirantaśca vāmaṃ parītyā brahmasthānātparyagniṃ kārayitvāparadvāreṇa visṛjettathaivāṇoraṇīyāniti pātreṇānvapaḥ srāvayitvā śiṣṭābhiḥ sarvatra prokṣayatyevaṃ vāruṇādbhuvaṃgādvā yāmyātsaumyādārabhya paryagnyādhāvasrutī syātām \16\
1.3.17
ye te śataṃ varuṇoduttamamayāścāgna āpaḥ sṛjantu snigdhānīti catvāro varuṇadaivatyā viśve devasya viśve adyeti dvau vaiśvadevāvato devā idaṃ viṣṇustrīṇi padā viṣṇoḥ karmāṇi tadviṣṇoḥ paramaṃ tadviprāsa iti ṣaḍvaiṣṇavā dvāvādyāvityeke rudramanyaṃ tryambakamiti dvau rudradaivatyau brahma jajñānaṃ hiraṇyagarbha iti dvau brahmadaivatyau miśravāsasa etānghnataitāniti dvau kauberau yuvametānyagnīṣomāvānyaṃ diva iti trayo 'gnīṣomīyā bṛhaspatirdevānāṃ bṛhaspatiḥ somaṃ bṛhaspate ati yadupayāmagṛhīta iti catvāro bārhaspatyāḥ trātāramindraṃ mahām̐ indro ya ojasā mahām̐ indro nṛvadbhuvastvamindrenda sānasiṃ pra sasāhiṣe 'smākamindro bhūtasyendro dyaurindraṃ praṇavantamindro vṛtramindro babhūvendro 'smāniti trayodaśaindrāḥ yamo dādhāra namaste nirṛtaya iti dvau yāmyau mitrasya carṣaṇīdhṛto mitro janānpra sa mitreti trayo maitrāḥ bhūmiyajñadaivatyādayo vyāhṛtyantā ijyante tasmād dvyuttaraṃ śatamāhutayo vāstusavanasyāntahomamiti vijñāyate \17\
1.3.18
atha daśame dvādaśe vāhni bhavatyutthānaṃ tathaiva jātakāgniṃ samāropya yāvantyasya karmāṇi tāni sarvāṇi mathitvāsminneva kuryādvisṛjya laukikāgnāvityeke snātvāgāraṃ yathoktaṃ śodhayet kṣurakarmādinā śuddho bhūmiyajñamasagotreṇa yājayedityeke tathā haraṇamaupāsanasya dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomo bhojanaṃ brāhmaṇānām \18\
1.3.19
atha nāmakaraṇamā catvāriṃśaddivasādā pañcāśaddinādvā pāke naināṃ niyuñjīta tatraiva śubhe puṃnāmni nakṣatre paristīryāgniṃ tathāsīnasyākṣataṃ kumārasya mūrdhni vinyasya pañca vāruṇaṃ prājāpatyaṃ sviṣṭākāraṃ ca hutvāsya pūrvavattrivṛtprāśanaṃ dīrghāntamabhiniṣṭhāntaṃ vā ghoṣavadādyantaraṃ dvipratiṣṭhitāntasthaṃ mṛṣṭākṣarapadasvaraṃ dvivarṇaṃ caturvarṇaṃ vā nāma śasyate yathoktaṃ mama nāma prathamamiti gotranāmayuktaṃ tadarhaṃ nāma kuryāt dve nāmanī tu nakṣatranāma rahasyamagnyādhānātparamāhitāgnyādisvakarmāntaṃ prakāśaṃ nāma bhavedakṣatodakapuṣpānnarasagandhasamaiḥ pāṇibhyāṃ dakṣiṇetarābhyāṃ kumārasya śāṅkaririveti kanyāyā nandevānandadāyinīti vadanpādata ārabhya krameṇa dehāṅgasandhau śirasi ca nikṣipetpuṇyāham \19\
1.3.20
atha varṣavardhanaṃ dārakasya janmanakṣatraṃ yaddaivatyaṃ sāsya devatā pradhānā bhavati tasmādāghāraṃ hutvā tadadhidevatā nakṣatrāṇi ca juhuyādagnaye kṛttikābhyaḥ prajāpataye rohiṇyai somāya mṛgaśīrṣāya rudrāyārdrāyā adityai punarvasūbhyāṃ bṛhaspataye tiṣyāya sarpebhya āśreṣābhyaḥ pitṛbhyo maghābhyo 'ryamṇe phalgunībhyāṃ bhagāya phalgunībhyāṃ savitre hastāya tvaṣṭre citrāyai vāyave niṣṭyāyā indrāgnibhyāṃ viśākhābhyāṃ mitrāyānūrādhebhya indrāya jyeṣṭhāyai prajāpataye mūlāyādbhyo 'ṣāḍhābhyo viśvebhyo devebhyo 'ṣāḍhābhyo brahmaṇe 'bhijite viṣṇave śroṇāyai vasubhyaḥ śraviṣṭhābhyo varuṇāya śatabhiṣaje 'jāyaikapade proṣṭhapadebhyo 'haye budhniyāya proṣṭhapadebhyaḥ pūṣṇe revatyā aśvibhyāmaśvayugbhyāṃ yamāyāpabharaṇībhyaḥ svāheti vyāhṛtiḥ \20\
1.3.21
ṛṣabhaṃ vairavaṇamagnīṣomīyaṃ vaiṣṇavaṃ dhātādi mūlahomaṃ yaddevādi kūśmāṇḍahomamā sāvitravratabandhājjuhotyupanītasya ca tattadvratasūktāni vedasnātakasya yadahni vivāho bhavati māsike vārṣike cāhni tasminyatstriya āhuḥ pāraṃparyāgataṃ śiṣṭācāraṃ tattatkaroti tathāgniṣṭomādiyajñānāmādhānanakṣatre varṣānte karoti tadevaṃ vartamānasya yadyaṣṭamāsādhikāśītivarṣāṇi ravivarṣeṇādhigānyadhigaccheyuḥ sa dṛṣṭasahasracandro bhavati tamenaṃ kriyāyuktaṃ puṇyakṛttamaṃ brahmaśarīramityācakṣate tasmānnāndīmukhaṃ kṛtvā śuklapakṣe śuddhe 'hani pūrvāhṇe purvavaddhutvā tathaiva kapila iveti vṛddhasya vṛddhāyā vā vadannakṣatodakādīnmūrdhnyādadhyātsarvadevatāḥ sahasraṃ ca brāhmaṇānāmarcanabalibhyāmannena tarpayet grāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya sāyaṃ sthaṇḍile sahasraṃ piṣṭena somarūpāṇi karoti rājatena pātreṇa kumudapatraiḥ somasyārcanaṃ tasya dakṣiṇe rohiṇīgaṇaṃ vāme cānāvṛṣṭigaṇamarcayati sahasraśaḥ suvarṇarajatamuktādīni śaktyā vastrataṇḍulāpūpāni ca dadyādaśvamedhaphalāvāptyai varṣavardhanamiti vijñāyate \21\
1.3.22
atha ṣaṣṭhe māsyannaprāśanaṃ śuklapakṣe dine śuddhe tatrājyenāghāro dhātādi mūlahomaṃ pūrvavattrivṛtprāśanaṃ prāṅmukhaṃ maṅgalayuktaṃ kumāraṃ viṣṭaramāropya bhūrapāmiti pāyasamannaṃ prāśayedyoge yoge tavastaramityācamanaṃ dadātyatha pravāsāgamanaṃ puṣpāpūpadakṣiṇādisaṃbhārānkumāraṃ ca gṛhītvā kanikradādimālayaṃ guhasya gacchetpradakṣiṇamarcanaṃ praṇāmo guhasya tacchiṣṭena puṣpādinā guhasya śeṣamiti tannāmohitvā bālamalaṃkṛtya śāntiṃ vācayitvā nivartayetprokṣyāgataṃ somasya tvetyaṅgamāropyāyuṣe varcasa iti pitā mūrdhni jighrati vṛṣabhaṃ namaskṛtya dakṣiṇapāṇeḥ sāṅguṣṭhamaṅgulīrgṛhītvā kaniṣṭhādyagnirāyuṣmānityādikairvisarjanamāyuṣṭe viśvataḥ pratiṣṭha vāyāviti dakṣiṇādikarṇayorjapanamudaṅmukhaṃ brahmādidevānāṃ gurūṇāṃ ca praṇāmaṃ kārayet pādodakaṃ dattvā pūrvavatsaguḍabhakṣyasyānnasya sapiṇḍaiḥ śrotriyaiḥ saha bhojanaṃ svastivācanaṃ piṇḍavardhanamiti vijñāyate \22\
1.3.23
atha varṣe prathame tṛtīye vā cauḍakamuttarāyaṇe pakṣa āpūryamāṇe puṃnāmnyāghāro mūlahomānte maṅgalayuktamagneraparasyāṃ kumāramupaveśyottare sākṣataṃ gośakṛccharāve gṛhītvā mātā brahmacārī vā dhārayecchivo nāmāsīti grahaṇaṃ kṣurasya śivā no bhavatheti śilāyāṃ tīkṣṇīkaraṇaṃ godānamunaktviti gavādidakṣiṇākaraṇamāpa undantvityapāṃ sekaṃ śirasyoṣadhe trāyasvainamiti sākṣatāṅkuradarbhau prāguttarāgrau mastake sthāpayetsvadhite mainam̐ hiṃsīriti kṣuraṃ nidhāyordhvāgramoṣadhīriti yenāvapaditi yena pūṣetyasāvāyuṣeti pūrvādipradakṣiṇaṃ darbhaṃ saromāṇaṃ chittvā jyok ca sūryaṃ dṛśa iti cūḍāṃ vibhajedṛṣikrameṇa svasyaikārṣadvyārṣatryārṣapañcārṣasaptārṣāccūḍā vibhajedanuditasyaikāmidamahamamuṣyetyudumbaradarbhayormūle goṣṭhe vācchādayetsnātaṃ vastrādinālaṃkṛtyopaveśya dakṣiṇe pañca prāyaścittādi dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomaṃ hutvā puṇyāhaṃ kṛtvā nāpitāyānnadānaṃ gavādidakṣiṇāṃ gurave surāṇāṃ pūjanaṃ tarpaṇaṃ brāhmaṇānāmannena karotītyaṣṭādaśa saṃskārāḥ śārīrāḥ \23\
Linked texts (1)
- Āgniveśyagṛhyasūtra — Agniveśa, Sanskrit