Apastambashulbasutra (Āpastambaśulbasūtra)
आपस्तम्बशुल्बसूत्र
Śulbasūtra of the Āpastamba Kalpasūtra in 6 paṭalas.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 500–250 BCE
- Author
- Āpastamba
- Extent
- 202 passages, 1,643 words
- Text
- complete digital text
- Source
- titus · Black Yajur-Veda Āpastamba-Śulba-Sūtra On the basis of the edition by Sen, S.N., and Bag, A.K., The Śulba… · TITUS: for scholarly non-commercial use; copyright of the respective editors/TITUS; vedicreserve · Vedic Reserve e-text (Maharishi University of Management Vedic Literature Collection, typeset by Peter… · Maharishi University of Management Vedic Literature Collection; free for study
Contents
- 1 — 7 parts
- 2 — 7 parts
- 3 — 10 parts
- 4 — 6 parts
- 5 — 8 parts
- 6 — 11 parts
- 7 — 8 parts
- 8 — 7 parts
- 9 — 8 parts
- 10 — 10 parts
- 11 — 11 parts
- 12 — 10 parts
- 13 — 16 parts
- 14 — 12 parts
- 15 — 9 parts
- 17 — 23 parts
- 18 — 8 parts
- 19 — 9 parts
- 20 — 12 parts
- 21 — 10 parts
Text
1.1
vihārayogānvyākhyāsyāmaḥ \1\
1.2
yāvadāyāmaṃ pramāṇam tadardhamabhyasyāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣmaṇaṃ karoti \ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti \ evamuttarato viparyasyetarataḥ \ sa samādhiḥ \ tannimitto nirhāso vivṛddhirvā \2\
1.3
āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturthamāyāmasyākṣṇayārajjuḥ tiryaṅmānīśeṣaḥ \ vyākhyātaṃ viharaṇam \3\
1.4
dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti \ tābhirjñeyābhiruktaṃ viharaṇam \4\
1.5
caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṃ bhūmiṃ karoti \ samasya dvikaraṇī \5\
1.6
pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettacca caturthenātmacatustriṃśonena saviśeṣaḥ \6\
1.7
athāparam \ pramāṇamātrīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ karoti \ madhye lakṣaṇamardhamadhyayośca pṛṣṭhyāyāṃ rajjumāyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūnnihatyopāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti \ madhyame pāśau pratimucya uparyupari nimittaṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihanti \ tasminpāśaṃ pratimucya pūrvasminnitaraṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsamāyacchet \ unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṃ śroṇīmāyacchet \ evamuttarau śroṇyaṃsau \7\ \\1\\
2.1
athāparoyogaḥ \ pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūnnihatyārdhe tadviśeṣamabhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamāgamayet \ antayoḥ pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ paratimucya pūrvasminnitaraṃ lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsamāyacchet \ unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇīmāyacchet \ evamuttarau śroṇyaṃsau \1\
2.2
pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī \2\
2.3
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyāta \ vibhāgastu navadhā \3\
2.4
tulyayoścaturaśrayoruktassamāsaḥ \ nānā pramāṇayoścaturaśrayossamāsaḥ \ hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet \ vṛdhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati \ taduktam \4\
2.5
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet \ vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet \ sā yatra nipatettadapacchindyāt \ chinnayā nirastam \5\
2.6
upasaṃhṛtā akṣṇayārajjussā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutaḥ tadubhayaṃ karoti \ tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn \ taduktam \6\
2.7
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣantiryaṅmānyā apacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāt \ khaṇḍamāgantunā saṃpūrayet \ tasya nirhāra uktaḥ \7\ \\2\\
3.1
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣettāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syāttadyathā yogamupadadhyāt \1\
3.2
caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyātkotyāṃ nipātayet \ pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet \ sā nityā maṇḍalam \ yāvaddhīyate tāvadāgantu \2\
3.3
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣan viṣkambhaṃ pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet \ trayodaśāvaśiṣyante \ sānityā caturaśram \3\
3.4
pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyate \4\
3.5
caturaśramādeśādanyat \5\
3.6
dvābhyāṃ catvāri \ tribhirnava \6\
3.7
yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargān karoti tathopalabdhiḥ \7\
3.8
adhyardhapuruṣā rajjurdvau sapādau karoti \ ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭ sapādān \8\
3.9
athātyanta pradeśaḥ \ yāvatā yāvatā 'dhikena parilikhati tatpārśvayorupadadhāti \ yacca tena caturaśraṃ kṛyate tatkoṭyām \9\
3.10
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate \ ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāt \ tṛtīyena navamī kalā \10\ \\3\\
4.1
agnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate \ aṣṭāsu prakrameṣu brāhamaṇo 'gnimādadhīta \ ekādaśasu rājanyaḥ \ dvādaśasu vaiśyaḥ \1\
4.2
caturviṃśatyāmaparimite yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnātidūramādheya iti sarveṣāmaviśeṣeṇa śrūyate \2\
4.3
dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇāgnervijñāyate \3\
4.4
gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣaḍdhā vā saṃvibhajya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgamāgantumupasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇaṃ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti \ taddakṣiṇāgnerāyatanam \ śrutisāmarthyāt \4\
4.5
yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṃṣi saṃbhavedevaṃ tiraścīprāñcau vedyaṃsāvunnayati \ pratīcī śroṇī \ purastādaṃhīyasī paścātprathīyasī madhye saṃnatataraivamiva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate \5\
4.6
apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātraṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya tāvatīṃ rajjumabhyasya madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti \ nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasyet \ dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇamaṃsamālikhet \ evamuttarataḥ tiryaṅmānīṃ dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet \ vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyā upasaṃharet \ śrutisāmarthyāt \6\ \\4\\
5.1
triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti saumikyā vedervijñāyate \1\
5.2
ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśikena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevamuttarataste śroṇī \ viparyasyāṃsau pañcadaśike naivāpāyamya dvādaśike śaṅkuṃ nihanti \ evamuttaratastāvaṃsau \ tadekarajjvā viharaṇam \2\
5.3
trikacatuṣkayoḥ pañcikā 'kṣṇayārajjuḥ \ tābhistrirabhyastābhiraṃsau \ caturabhyastābhiḥ śroṇī \3\
5.4
dvādaśikapañcikayostrayodaśikā 'kṣṇayārajjuḥ tābhiraṃsau dvirabhyastābhiḥ śroṇī \4\
5.5
pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikā 'kṣṇayārajjuḥ tābhiḥ śroṇī \ dvādaśikapañcatriṃśikayossaptatriṃśikā 'kṣṇayārajjuḥ tābhiraṃsau \5\
5.6
etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti \6\
5.7
aṣṭāviṃśatyūnaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ \ dakṣiṇasmādaṃsāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet \ chedaṃ viparyasyetarata upadadhyāt \ sā dīrghacaturaśrā \ tathā yuktāṃ saṃcakṣīta \7\
5.8
saumikyā veditṛtīye yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate \ prakramasya tṛtīyakaraṇīprakramasthānīyā bhavati \ trikaraṇyā vā aṣṭika daśike tiryaṅmānyau dvādasikā pṛṣṭhyā \ trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ \8\ \\5\\
6.1
dvistāvā vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate \ prakramasya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati \1\
6.2
prakramo dvipadastripado vā \ prakrame yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt \ yajamānasyādhvaryorvā \ eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati \2\
6.3
rathamātrī niruḍhapaśubandhasya vedirbhatīti vijñāyate \ tatra khalvāhūrathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī \ vipathayugena purastāt \ yāvatā vā bāhye chidre \3\
6.4
tadekarajjvoktam \ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugeneti śroṇyaṃsānnirharet \4\
6.5
athāpyudāharanti \ aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuśśataṃ ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya sa rathaścāraṇa ucyate \ iti rathaparimāṇam \5\
6.6
aratnibhirvā caturbhiḥ paścāt ṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt \ tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāmadhyardheneti śroṇyaṃsānnirharet \6\
6.7
yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate \ tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataśśroṇyaṃsānnirharet \7\
6.8
daśapadottara vedirbhavatīti some vijñāyate \ tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataśśroṇyaṃsānnirharet \8\
6.9
tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte \9\
6.10
pade yuge 'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt \10\
6.11
vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā vupasaṃharet \ śrutisāmarthyāt \11\ \\6\\
7.1
navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyatamiti sadaso vijñāyate \ aṣṭādaśetyekeṣām \ tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsānnirharet \1\
7.2
prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate \ aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ parilikhet śrutisāmarthyāt \2\
7.3
vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate \ caturaśretyekeṣām \ parimaṇḍaletyekeṣām \3\
7.4
karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayet \ tā ekaviṃśatirbhavanti \ prāgāyamaḥ prathame prastāre 'parasminnudagāyāmāḥ \4\
7.5
maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikhet \ tasminścaturaśramavadadhyādyāvatsaṃbhavettannavadhā vyavalikhya traidhamekaikaṃ pradhikaṃ vibhajet \5\
7.6
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīssaṃpādayet \ madhyānītarasminprastāre \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \6\
7.7
piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate \ caturaśrā ityekeṣām \ parimaṇḍalā ityekeṣām \7\
7.8
mṛdo dehānkṛtvā āgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya ekasyāssthāne 'śmānamupadadhyāt \ yathāsaṃkhyamitarānvyavalikhya yathāyogamupadadhyāt \8\ \\7\\
8.1
bhavatīva khalu vā eṣa yo 'gniṃ cinuta iti vijñāyate \ vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanā pratyakṣavidhānādvā \1\
8.2
yāvadāmnātena veṇunā catura ātmani puruṣānavamimīte \ puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare \ aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati \ evamuttarata uttaram \ prādeśena vitastyā vā paścāt puccham \2\
8.3
ekavidhaḥ prathamo 'gnirdvividhaḥ dvitīyastrividhastṛtīyaḥ \ ta evameva ādyantyaikaśatavidhāt \3\
8.4
tadu ha vai saptavidhameva cinvīta \ saptavidho vāva prakṛto 'gniḥ \ tata ūrdhvamekottarāniti vijñāyate \4\
8.5
ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti \ saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca \5\
8.6
aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣamāveśayet \ ākṛtivikārasyāśrutatvāt \6\
8.7
puruṣamātreṇa vimimīte veṇunā vimimīte iti vijñāyate \7\ \\8\\
9.1
yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle venośchidre karoti madhye tṛtīyam \ apareṇa yūpāvaṭadeśamanupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūnnihatya unmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhedantāt \ unmucya pūrvasmādaparasmin pratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedantāt \ unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyuparilekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayośśaṅkū nihanti \ sa puruṣaścaturaśraḥ \1\
9.2
evaṃ pradakṣiṇaṃ catura ātmani puruṣānavamimīte \ puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare \ aratninā dakṣiṇato dakṣiṇamityuktam \2\
9.3
pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaram \ tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet \ viparyasya śroṇī \ pūrvavaduttaramaṃsam \3\
9.4
rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte \4\
9.5
sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse 'pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharet \5\
9.6
karaṇānīṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayet \ tāsāmevaikato 'dhyardhāstaddvitīyam \ paruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyam \ sarvataḥ prādeśastaccaturtham \ samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamam \6\
9.7
ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayedardhena nākasadāṃ pañcacoḍānāṃ ca \7\
9.8
yatpacyamānānāṃ pratihraseta purīṣeṇa tatsaṃpūrayedaniyataparimāṇatvāt purīṣasya \8\ \\9\\
10.1
upadhāne 'dhyardhā daśa purastāt pratīcīrātmanyupadadhāti \ daśa paścātprācīḥ \ pañca pañca pakṣāgrayoḥ \ pakṣāpyayayośca viśayāḥ tāsāmardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti \ pañca pañca pucchaparśvayordakṣiṇā \ udīcīśca \1\
10.2
pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet \2\
10.3
pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \3\
10.4
aparasminprastāre 'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti \ daśottarato dakṣiṇā \ yathā prathame prastāre pakṣau tathā puccham \ yathā pucchaṃ tathā pakṣau \ viparītā apyaye \4\
10.5
sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet \5\
10.6
pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīṣet \6\
10.7
pañca citayo bhavanti \ pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citiḥ arthāntaratvātpurīṣasya \7\
10.8
jānudaghnaṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ \ nābhidaghnaṃ dviṣāhasraṃ dvitīyamāsyadaghnaṃ triṣāhasraṃ tṛtīyamuttaramuttaraṃ jyāyāṃsam \ mahāntaṃ bṛhantamaparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate \8\
10.9
dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti \ trīṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityamiṣṭakāparimāṇam \9\
10.10
vijñāyate ca na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti \10\ \\10\\
11.1
caturaśrābhiragniṃ cinuta iti vijñāyate \ samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya \1\
11.2
pādamātryo bhavanti aratnimātryo bhavantyūrvasthimātryo bhavantyaṇūkamātryo bhavantīti vijñāyate \2\
11.3
caturbhāgīyamaṇūkam \ pañcama bhāgīyāratniḥ \ tathorvasthi \3\
11.4
pādeṣṭakā pādamātrī \ tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt \4\
11.5
upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt \ sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāvetāḥ \ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca \5\
11.6
sandhyantarāle pañcabhāgīyāssapādāḥ \6\
11.7
pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet \7\
11.8
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \8\
11.9
aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ \ tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ upadadhyāt \9\
11.10
sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet \10\
11.11
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \11\ \\11\\
12.1
ekavidhaprabhṛtīnāṃ karaṇīnāṃ dvādaśena trayodaśenetīṣṭakāḥ kārayet \ pādeṣṭakāśca \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \1\
12.2
ekavidhaprabhṛtīnāṃ prathamāhāreṇa dvitīyena tṛtīyeneti yoyujyeta \ sarveṣāṃ yathā śrutisaṃkhyā tathordhvapramāṇam \2\
12.3
kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāstratvāt \3\
12.4
praugaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate \4\
12.5
yāvānagniḥ sāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ caturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhācchroṇī pratyālikhet \ sā nityā praugam \5\
12.6
karaṇāni cayanamityekavidhoktam \ praugā iṣṭakāḥ kārayet \6\
12.7
ubhayataḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātān bhratṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate \7\
12.8
yathā vimukhe śakaṭe \ tāvadeva dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet \ sā nityobhayataḥ praugam \ praugacitoktam \8\
12.9
rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate \9\
12.10
yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśramavadadhyādyāvatsaṃbhavet \10\ \\12\\
13.1
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet \1\
13.2
tāsāṃ ṣaṭpradhāvupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet \2\
13.3
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānpratisraktīssaṃpādayet \ madhyānītarasminprastāre \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \3\
13.4
droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate \4\
13.5
dvayāni tu khalu droṇāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca \5\
13.6
tatra yathākāmī śabdārthyasya viśayitvāt \6\
13.7
caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram \ sa caturaśraḥ \7\
13.8
paścāttsarurbhavatyanurūpatvāyeti vijñāyate \8\
13.9
sarvasyā bhūmerdaśamaṃ tsaruḥ \ tasya pucchena nirhāra uktaḥ \9\
13.10
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayedadhyardhāḥ pādeṣṭakāśca \10\
13.11
upadhāne 'dhyardhāḥ purastātpratīcirātmanyupadadhāti \ tsarvagre śroṇyośca prācīḥ \11\
13.12
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet \12\
13.13
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \13\
13.14
aparasminprastāre 'dhyardhā dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhātyuttarataśca dakṣiṇāḥ \ tsarupārśvayordakṣiṇā udīcīśca \14\
13.15
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet \15\
13.16
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet \ vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \16\ \\13\\
14.1
samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate \1\
14.2
samūhanniveṣṭakā upadadhāti \2\
14.3
dikṣu cātvālā bhavanti \ tebhyaḥ purīṣamabhyuhatīti vijñāyate \3\
14.4
paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate \4\
14.5
madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti \ sa paricāyyaḥ \5\
14.6
upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate \ paricāyyenoktaḥ \6\
14.7
śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate \7\
14.8
dvayāni tu khalu śmaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca \8\
14.9
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt \9\
14.10
caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram \ sa caturaśraḥ \ tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ \10\
14.11
chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate \11\
14.12
sarvaiśchandobhiścinuyādityekam \ prākṛtairityaparam \12\ \\14\\
15.1
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate \1\
15.2
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati \ paścātprāṅudūhati \ purastātpratyaṅudūhati \ evamiva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate \2\
15.3
yāvānagniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate \ prādeśaṃ caturthamātmanaścaturbhāgīyāścāṣṭau \ tāsāṃ tisraḥ śiraḥ \ itaratpakṣayorvibhajet \3\
15.4
pañcāratniḥ puruṣaḥ \ caturaratnirvyāyāmaḥ \ caturviṃśatyaṅgulayo 'ratniḥ \ tadardhaṃ prādeśa iti klṛptiḥ \4\
15.5
ardhadaśamā aratnayo 'ṅgulayaśca caturbhāgona pakṣāyāmaḥ \5\
15.6
dvipuruṣāṃ rajjumubhayataḥ pāśaṃ karoti madhye lakṣaṇam \ pakṣasyāparayoḥ koṭyorantau niyamya lakṣaṇena prācīnamāyacchedevaṃ purastāt \ sa nirṇāmaḥ \ etenottaraḥ pakṣo \ vyākhyātaḥ \6\
15.7
ātmā dvipuruṣāyāmo 'dhyardhapuruṣavyāsaḥ \7\
15.8
pucche 'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnamāyacchet \ tasya dakṣiṇato 'nyamuttarataśca \ tāvakṣṇayā vyavalikhet \ yathā 'rdhapuruṣo 'pyayesyāt \8\
15.9
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet \9\ \\15\\
17.1
apyayān prati śroṇyaṃsānapacchindyāt \ evamiva hi śyenaḥ \1\
17.2
karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayedyathāyoganataṃ tatprathamam \2\
17.3
te dve prācī saṃhite \ taddvitīyam \3\
17.4
prathamasya ṣaḍbhāgamaṣṭama bhāgena vardhayet \ yathāyoganataṃ tattṛtīyam \4\
17.5
caturbhāgīyā 'dhyardhā \ tasyāścaturbhāgīyāmātramakṣṇayā bhindyāt \ taccaturtham \5\
17.6
caturbhāgīyārdhaṃ pañcamam \6\
17.7
tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭham \7\
17.8
puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnamāyacchet \ tasya dakṣiṇato 'nyamuttarataśca \ tāvakṣṇayā dakṣiṇāparayoḥ koṭyorālikhet \ tatsaptamam \8\
17.9
evamanyat \ uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhet tadaṣṭamam \9\
17.10
caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamam \10\
17.11
upadhāne ṣaṣṭiḥ ṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrupadadhyāt \11\
17.12
pucchapārśvayoraṣṭāvaṣṭau ṣaṣṭhyayastisro 'gre tata ekāṃ tatastisraḥ tata ekām \12\
17.13
pucchāpyaye caturthyau viśaye \ tayośca paścātpañcamyāvanīkasaṃhīte \13\
17.14
16 śeṣe daśa caturthyaḥ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca \1\
17.2_2
śeṣe ca ṣaḍviṃśatiraṣṭau ṣaṣṭhyaścatasraḥ pañcamyaḥ \2\
17.3_2
śirasi caturthyau viśaye \ tayośca purastātprācyau \3\
17.4_2
eṣa dviśataḥ prastāraḥ \4\
17.5_2
aparasminprastāre pañca pañca nirṇāmayordvitīyāḥ \ apyayayośca tṛtīyā ātmānamaṣṭabhāgāvetāḥ \ śeṣe pañcacatvāriṃśatprathamāḥ prācīḥ \5\
17.6_2
pucchapārśvayoḥ pañca pañca saptamyaḥ \ dvitīyacaturthyoścānyatarataḥ pratisaṃhitāmekaikām \ śeṣe trayodaśāṣṭamyaḥ \6\
17.7_2
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau caturthyo dakṣiṇā udīcīśca \ śeṣe ca viṃśatistriṃśat ṣaṣṭhya ekaṃ pañcamīm \7\
17.8_2
śirasi caturthyau tayośca purastāccatasro navamyaḥ \8\
17.9_2
eṣa dviśataprastāraḥ \9\
17.10_2
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \10\ \\17\\
18.1
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate \1\
18.2
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati \ paścātprāṅudūhati \ purastātpratyaṅudūhati \ evamivahi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate \2\
18.3
puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśaśataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate \ tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa pucche ekatriṃśaddakṣiṇe pakṣe tathottare \3\
18.4
adhyardhapuruṣastiryagdvāvāyāmata iti dīrgha caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍaśyau nirasyet \ catvāriṃśatpariśiṣyante \ sa ātmā \4\
18.5
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet \ tisraḥ pariśiṣyante tacchiraḥ \5\
18.6
puruṣastiryagdvāvāyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaśca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ \ tathottaraḥ \6\
18.7
pakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet \ ekatriṃśatpariśiṣyante \7\
18.8
pakṣāgramutsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhāmālikhet \ pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya puruṣānte nitodaṃ kuryāt \ nitodātprācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayornānāntāvālikhet \ tatpakṣanamanam \ etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ \8\ \\18\\
19.1
dvipuruṣaṃ paścādardhapuruṣaṃ purastāccaturbhāgonaḥ hpuruṣa āyāmo 'ṣṭādaśakaraṇyau pārśvayostāḥh pañcadaśa parigṛhṇanti \ tatpuccham \1\
19.2
ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāt \ aṣṭamena tribhiraṣṭamaiścaturthena caturthasaviśeṣeṇeti \2\
19.3
ardheṣṭakāṃ tribhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti \3\
19.4
pādeṣṭakāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti \4\
19.5
pakṣeṣṭakāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ saptamābhyāṃ ceti \5\
19.6
pakṣamadhyīyāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti \6\
19.7
pakṣāgrīyāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaptamābhyāmekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti \7\
19.8
pakṣakaraṇyāḥ saptamaṃ tiryaṅmānī puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī \ tasyākṣṇayārajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayet \ pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayet \8\
19.9
upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastācchirasi \ apareṇa śiraso 'pyayaṃ pañca \ pūrveṇa pakṣāpyayāvekādaśa \ apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre \9\ \\19\\
20.1
catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayośca viśayāḥ \1\
20.2
tā ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥ ṣoḍaśībhiryathāyogaṃ paryupadadhyāt \2\
20.3
catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣa madhyayoḥ \ pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayet \3\
20.4
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet \ antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ \4\
20.5
aparasminprastāre purastācchirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāt \ te 'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe \5\
20.6
dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāt \ bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt \6\
20.7
ātma karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāt \7\
20.8
catasraścatasro 'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ \ pakṣeṣṭakābhirudīcībhiḥ pakṣau pracchādayet \8\
20.9
tisrastisro 'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ \9\
20.10
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet \ antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāt \10\
20.11
yaccaturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayet \ aṇukāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne \11\
20.12
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet \12\ \\20\\
21.1
kaṅkacidalajaciditi śyenacitā vyākhyātau \1\
21.2
evamiva hi śyenasya varṣīyāṃsau pakṣau pucchādvakrau saṃnataṃ pucchaṃ dīrgha ātmā 'maṇḍalaḥ śiraśca \ tasmācchrutisāmarthyāt \ aśirasko vā 'nāmnānāt \2\
21.3
vijñāyate ca \ kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣo 'muṣmiṃlloke saṃbhaveyamiti vidyamāne kathaṃ brūyāt \3\
21.4
prākṛtau vakrau pakṣau saṃnataṃ pucchaṃ vikāraśravaṇādyathāprakṛtyātmā 'vikārāt \4\
21.5
yatho etacchyenacitaṃ cinvīteti yāvadāmnātaṃ sārūpyaṃ tadvyākhyātam \5\
21.6
tristāvo 'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate \6\
21.7
tatra sarvābhyāso 'viśeṣāt \7\
21.8
dīrghacaturaśrāṇāṃ samāsena pakṣapucchānāṃ samāsa uktaḥ \8\
First 200 of 222 passages. Read on
Commentaries (5)
- Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja — Kapardisvāmin, Karavinda, Sanskrit
- Rahasyaprakāśa — Gārgya Gopāla, Sanskrit, not yet digitised
- Dvitīyaśyenaśulbopādhānamantropādhānaprakāśa — Rāyabhaṭṭa, Sanskrit, not yet digitised
- Śulbakārikāḥ — Veṅkaṭanātha Vājapeyayājin, Sanskrit, not yet digitised
- Āpastambaśulbarahasyaprakāśa — Gopālakavi, Sanskrit, not yet digitised
Translations (1)
- Das Āpastamba-Śulba-Sūtra — German, not yet digitised