Vedamrita 13.1

Vedāmṛta 13.1

Language: Sanskrit

13.1.1

yasya vākyaṃ sa ṛṣiḥ
yā tena ucyate sā devatā
mānava dharmano upadeśa
vedano sārī peṭhe abhyāsa karī śakaśe, samajī śakaśe ane potānuṃ
kartavya śuṃ che te jāṇī śakaśe.
koī paṇa vedanī saṃhitāmāṃ āje āpa jo najara karaśo
to temāṃ agni vigere devatāonā maṃtra ahīṃ tahīṃ astavyasta
vyāpta thaelā jaṇāśe. thoḍāṃka sūkta prathama maṃḍaḻamāṃ ane evāṃja
anya maṃḍaḻomāṃ vīkharāyalāṃ paḍyāṃ che, ane anyānya saṃhitāomāṃ paṇa evī ja rīte avyavasthā jaṇāśe. āthī agninā
viṣayamāṃ ke indranā viṣayamāṃ–koī viṣaya saṃbaṃdhī veda śī śī
māhitī ane śuṃ jñāna āpī rahyā che, te pūrṇa svarūpamāṃ pāṭhako
samakṣa khaḍuṃ thatuṃ nathī. sādhāraṇa vācaka ahīṃ tahīṃ vīkharāelā
sūktonuṃ yogya anusaṃdhāna nahi karī śakavāthī, veda dvārā mānavadharma paratve māhitī paṇa meḻavī śakato nathī.
devatāvāra maṃtrasaṃgrahanuṃ mahattva
devatāonāṃ varṇana dvārā veda mānavadharmanuṃ jñāna āpe che,
te satya che. ane devatāonā mantra vedanī vividha saṃhitāomāṃ
chūṭā chūṭā vikharāelā paḍyā che, te paṇa satya che. ā be sācī
vāto para vicāra karanāra satvara kahī śakaśe ke, ā vividha
vikharāelā mantrone, devatāonāṃ śīrṣaka nīce ekatrita
karīne agninā, indranā, sūryanā, mitrāvarūṇanā mantro je te
devatānā prakaraṇamāṃ yogyasthāne saṃgrahita karavāmāṃ āve, to
teono ekaṭho vicāra karavānuṃ śakya bane ane vaidika dharmanuṃ
jñāna śīghratāthī prāpta thaī śake.
ā ati saraḻa ane sācī hakīkata, je pūrve koīe paṇa
kahī nathī, te vaidikadharmanī subodhatā māṭe ame kahevā
māgīe chīe. ame sakala vedonī saṃhitāonā maṃtrono agni,

13.1.2

ītyādi devatāonāṃ prakaraṇānusāra vyavasthāpūrvaka saṃgraha karyo
enuṃ nāma “daivatasaṃhitā” rākhyuṃ che. ā pustakamāṃ,
gninā badhā maṃtro eka prakaraṇamāṃ, indranā maṃtro bījā prakamāṃ, vāyunā trījā prakaraṇamāṃ, ema prakaraṇavāra goṭhavaṇī karelī
ā pramāṇe devatānusāra maṃtrasaṃgraha karavāthī, dareke dareka vidvāna
jijñāsu, eke eka devatānā maṃtronuṃ manana-vinā pariśrame5 śramathī karī śakaśe ane satsaṃga sādhī śakaśe tathā mānava
- saṃbaṃdhī jñāna saraḻatāthī saṃpādana karī śakāśe. vedamaṃtrone
yo artha-mhoṭo anvaya-jāṇavānī ā ja ati sarala
ta che.
ā saṃgrahakāryamāṃ, ame cāre vedomāṃ che eja pramāṇenā
ṃtono krama sācavī rākhyo che. eṭale ke ṛgvedamāṃ je kramathī
gnimaṃtra āve che, teja krama ahīṃ paṇa rākhelo che, tyārapachīthī
jā vedonā maṃtra rākhyā che. punarukta sūkta ke maṃtrane grāhya na karatāṃ,
manā je te sthāna para te punarukta maṃtra hovānuṃ sūcana karyuṃ
. kāraṇa ke te prathama āgaḻa āvī gayelā hoya che, tethī te
thama sthānanuṃ tyāṃ sūcana kareluṃ che.
kula maṃtra saṃkhyā
ṛgvedanā 11000 kula maṃtra, yajurvedamāṃthī ( 600 punarukta
bāda karatāṃ śeṣa ) 1200 maṃtra, sāmavedanā (1700 punarukta maṃtra
bāda karatāṃ bākī) 75 maṃtra, atharvavedanā (2009 punarukta jatāṃ)
6000 maṃtra tathā anya saṃhitāonā keṭalāka maṃtro maḻī kramamāṃ
śrī vīsahajāranī saṃkhyā thāya che. chapāyā pachī maṃtra saṃkhyāno
cokkasa āṃkaḍo mālama paḍaśe. paraṃtu amārā khyāla pramāṇe
16000 thī 20000 sudhī maṃtronī saṃkhyā haśe.
dāna
chāpavānuṃ kārya have śarū karavānuṃ che. ajamera nivāsī śrī

13.1.3

paṃ. nāthurāma śarmājī penśanara taraphathī ā śubha kārya māṭe 2000)
be hajāra rūpiyānuṃ dāna maḻyuṃ che. jethī kāryanī śarūāta thai
cūkī che. jeṭaluṃ bane teṭaluṃ jaladī ane śīghra ā kārya paripūrṇa
karavāno prayatna che. ā mudraṇa-chāpakāmanī bābatamāṃ nīce lakhelā
niyamo nakkī karyā hoi, āpa sarvanī vicāraṇā ane saṃmati
meḻavavā māṭe atre raju karīe chīe.
daivata saṃhitānī racanā
( 1 ) daivatasaṃhitānuṃ prathama prakāśana to svara-vihīna karavānuṃ
nakkī karyuṃ che. kāraṇa ke, dareka manuṣya, svaracinha hovā chatāṃ paṇa,
svaroccāraṇa yathocit rīte karī śakato nathī. gurūparaṃparāthī ja e
svaroccāraṇa-śikṣaṇa maḻe to ja śuddhoccāra thai śake. maṃtronī
upara nīce svaracinha mudrita karavāthī paṇa, teno koināya maṃtro-ccāraṇa māṭe ucita upayoga thato nathī. kevaḻa svaracinhone joine
ja koipaṇa manuṣya vedamaṃtronā svarita, udātta, anudātta vagere svarono
spaṣṭa uccāra karī śakaśe e asaṃbhavit che.
koī koī sthaḻe artha-jñāna māṭe svarono upayoga thāya che,
paraṃtu evāṃ sthāna bahuja thoḍāṃ che ane jyāṃ evo artha-saṃdeha
śakya che, tyāṃ svarasahita saṃhitā ane svarasahita padapāṭha chāpyā
che eṭale tyāṃ śaṃkānuṃ samādhāna ( nirasana ) thai śake che. āthī
ā daivatasaṃhitāmāṃ koipaṇa vedanā svaracinho nahīṃ rākhavāthī,
koi nukaśāna thatuṃ nathī. ane kadāca āgaḻa upara te cinhonī
jarūriyāta āvaśyaka jaṇāśe, to bījī āvṛtti vakhate te svaracinho kyāṃ chāpī śakāya tema nathī ? māṭe prathama āvṛttine ā
graṃtha svaravihīna sthitimāṃ ja prakaṭa karavāno saṃkalpa karyo che.

13.1.4

(2) devatāsūcaka śabdo temāṃ moṭā akṣaromāṃ chāpyāṃ che,
jethī je te maṃtramāṃ āvatā devatā tathā vedokta devatānuṃ jñāna
sahaja thaī śake. sūktanā devatā ane maṃtranī aṃdara (sāmela
thaelā) āvatā devatā paṇa te ja pramāṇe (moṭā) sthūla
akṣarothī ja oḻakhāi śakaśe. maṃtramāṃ je ṛṣivācaka śabda āve
che tenā bodhārthe ... ... ... āvuṃ cinha te te pado nīce karyuṃ che.
(3) eka ṛṣinā nāme jeṭalā maṃtra che te badhā ekatra
karyāṃ che. tethī eka vāra ṛṣinuṃ nāma nirdeśa karyā pachī, te nāmanī
punarukti karelī nathī. jyāṃ bījā ṛṣinuṃ nāma āve, tyāṃ pahelāno maṃtra samāpta thayo, evī samaja rākhī che.
(4) devatāvāra maṃtrasaṃgraha karyo hoi, tathā maṃtramāṃ devatādarśaka padano sūcaka saṃketa karelo hoi, dareka sūktamāṃ pharī pharī
devatānirdeśa karelo nathī. kāraṇa ke maṃtra jotāṃ ja pāṭhakone devatājñāna tathā maṃtrāntargata devatānuṃ jñāna thatuṃ hoya che. tethī
sūkta para devatāne darśāvavāno hetu raheto nathī.
(5) pratyeka sūktanuṃ ṛgveda yā itara vedūmāṃnuṃ āvaśyaka
cokkasa sthāna batāvyuṃ che, pāṭhabheda nīce ṭippaṇa paṇa āpyuṃ che
tathā punarukta maṃtrabhāganāṃ sthāna paṇa batāvyāṃ che. tethī jarūra
jaṇāye vāṃcaka ā maṃtrone mūḻa saṃhitāmāṃthī śodhī kāḍhī śake
tathā te sthaḻethī svarādi vivaraṇa paṇa jāṇī śake.
(6) je maṃtro ṛgvedamāṃ āve che tenāṃ mūḻa ṛgvedanā
pāṭhane ja mukhya mānī āpyāṃ che, ane anya vedanā pāṭhabheda
nīce darśāvyā che tathā je maṃtro ṛgvedamāṃ nahī hotāṃ, anya
vedonāṃ che te maṃtronā te te vedanā pāṭha upara batāvyā che ane

13.1.5

tenāṃ pāṭhabheda nīce darśāvyā che. ā pramāṇe, ā eka daivatasaṃhitānī
prāptithī, sarva saṃhitāonī prāptinuṃ śreya meḻavī śakāya che tathā
tenā yogya artha anvaya thavāthī, sarva saṃhitāo sambandhī arthajñāna thai śake che.
( 7 ) sāmavedanā maṃtro para je aṃka hoya che, te mātra
ṛgvedanāṃ udātta-anudātta svaritanāṃ ja cinho che. te aṃkonuṃ
anya koī tātparya nahīṃ hovāthī, sāmamaṃtro para paṇa te aṃko
atre mudraṇa karavāmāṃ āvyā nathī. jema ṛgveda-atharvavedanā
svaracinho nathī āpyāṃ, tema-ane teja kāraṇathī-sāmavedanāṃ
svaracinho sāthe te vedanāṃ akṣaroccāraṇanāṃ, anunāsika vagerenāṃ
paṇa aneka cinha che, te saghaḻā atre āpavāmāṃ āvaśe nahīṃ.
kāraṇa ke te tenī ja śākhānā potānā cinha che, ane daivatasaṃhitā koi prakāre paṇa śākhā-saṃhitā thaī śake tema nathī;
āthī ja maṃtronā śākhācinha atre āpelāṃ nathī. ane artha
jñāna māṭe temano koi upayoga nathī. jethī ā daivata saṃhitāmāṃ
koī śākhānā cinha āpavānī āvaśyakatā paṇa ubhī thatī nathī
( 8 ) pratyeka vedamāṃ pariśiṣṭa hoya che, te saṃhitānī
māphaka prācīna mānavāmāṃ āvatāṃ nathī. tethī ā saṃhitāmāṃ
pariśiṣṭa saṃgraha karavāmāṃ āvyo nathī, paraṃtu je maṃtra saṃhitāmāṃ
karavāmāṃ āvyā che, -jema vālakhilya kuntāpa ādi che-temano
saṃgraha ahīṃ karelo che.
( 9 ) yajurvedamāṃ ghaṇo kharo bhāga gadya che, jene yaju
kahevāmāṃ āve che, teno paṇa saṃgraha karyo nathī. ahīṃ to mātra
pādabaddha chanda baṃdhānoja saṃgraha karyo che, kāraṇake yājuṣa bhāgano
yajñakramānusāra saṃgraha karī eka svataṃtra pustaka prakāśita karavānuṃ che.

13.1.6

yājuṣabhāga yajñaprakriyānā ja hoya che ane sarva saṃhitāothī teno
alaga saṃgraha karavo e yajña-vicārakonā hitārthe ucita ane
vadhāre vyājabī lāge che, tethī te gadyabhāgano saṃgraha ahīṃ
karelo nathī.
( 10 ) brāhmaṇo ane āraṇyakomāṃ paṇa evā aneka maṃtro
che ke je devatāstutirūpa che. paraṃtu te saṃhitāomāṃ antarbhūta
thaelā nahīṃ hovāthī, temano saṃgraha paṇa atre āpyo nathīḥ
eṭale, ā to mātra saṃhitāntargata pāda-baddha-maṃtra bhāgono ja
saṃgraha che.
( 11 ) dareka maṃtra, ghaṇuṃkharūṃ tenā chaṃdānusāra pāda-cheda
karīne ja chāpavāmāṃ āvaśe. kāraṇa temāṃ chanda viṣayaka koipaṇa
prakāranī śaṃkā rahevā pāmaśe nahīṃ. sāthe sāthe, jyāṃ padacchedanī
sugamatāpūrvaka saṃbhāvanā yogya haśe tyāṃ padaccheda paṇa karavāmāṃ
āvaśe. jyāṃ devatānuṃ saṃbodhana haśe, tyāṃ (!) āvuṃ cinha āpavāmāṃ āvaśe. jyāṃ vākya pūrṇa thatuṃ haśe tyāṃ ( ,; .) āvuṃ
cinha paṇa āpavāmāṃ āvaśe. je sūkta praśnottararūpe ke saṃvādarūpamāṃ haśe, tyāṃ saṃvādadarśaka saṃvādakartānuṃ nāma vagere kauṃsamāṃ
( ) mūkavāmāṃ āvaśe, jethī arthabodha grahaṇa karavāmāṃ
sugamatā thaśe.
nivedana
jenī pāse ā nivedanapatra jāya, teo kṛpā karī potānī
saṃmati satvare lakhī mokale. eka māsamāṃ to ā kāryanī śarūāta
karī, cāra pāṃca mahināmāṃ to pustaka grāhakonāṃ hāthamāṃ pahoṃcāḍavānī.
dhāraṇā che. āpanī saṃmati śīghratāthī amārī pāse āve
tā te saṃbaṃdhī, vicāra, chapāi kāmakāja paddhati vagere. niścitakaravānā samaya nakkī thai śake.
ā nivedanapatranī sāthe “ daivatasaṃhitānā namūnānāṃ pāna

13.1.7

paṇa rākhyāṃ che je parathī vāṃcaka pote ṭāipa, paṃkti-ākāra ane
maṃtrasūktonī vyavasthā vagere prakāra sabaṃdhī khyāla karī śakaśe.
ā viṣayamāṃ koine kāṃi sūcanā karavī hoya, te teṇe jaldīthī karavī.
-20000 maṃtro māṭe āśare eka hajāra pṛṣṭhano aṃdāja
bāṃdhyo che cokkasa pṛṣṭha saṃkhyā, mudraṇa vakhate cākkasa khabara paḍaśe.
badhā vedonā ā maṃtrasaṃgrahanuṃ mūlya 6) cha rūpīyā paḍaśe. paṇa .
prathamathī mūlya āpanārane ame mātra 3) traṇa rūpiyāmāṃ āpīśuṃ.
posṭakharca eka rūpiyo athavā relvekharca 0-8-0 āṭha ānā
paḍaśe. posṭakharca tathā mokalavāno kharca grāhakonī javābadārī
para che. ā ekaja daivatasaṃhitānuṃ pustaka kharīdavāthī sarva
vedonāṃ pustaka kharīdavānuṃ śreya maḻaśe; kāraṇa ke sarva veda--maṃtrono
saṃgraha temāṃ karavāmāṃ āvelo che. koi paṇa maṃtra āmāṃ mūkī
devāmāṃ āvyo nathī.
saṃpūrṇa ‘veda’
ā eka ‘saṃpūrṇa veda’ banaśe. je mūḻa ‘vedarāśīnā sarva
śākhāgraṃtha ākhā jagatamāṃ phelāyā che, te mūḻa vedarāśī ā banaśe.
kāraṇa ke sarva vedonā padabaddha maṃtra emāṃ līdhelā che. badhāṃ ja
maṃtro ahīṃ devatā prakaraṇānusāra saṃgrahita karelā che. tenī upayogītā teā e che ke abhyāsa māṭe te subodha haśe, pāse rākhavā
māṭe kadamāṃ nānuṃ haśe ane manana karavā māṭe ghaṇuṃ sahāyaka banaśe.
prathama āvṛttimāṃ tā ame mātra be hajāra prata chāpavāno
vicāra karyo che. prathamathī grāhakathī saṃkhyā vadhe, to vadhāre chāpīśuṃ.
māṭe ja grāhaka amone prathamathī mūlya mokalī āpī pustaka
meḻavī le. chapāyā pachī-chāpatī vakhate paṇa-tenī kiṃmata vadhī jaśe.
devatāvāra prakaraṇa

13.1.8

je grāhako devatāvāra alaga alaga pustaka māgatā haśe,
temane pratyeka devatānā prakaraṇa chapāī taiyāra thatāṃja vinavilaṃbe
mokalī āpavāmāṃ āvaśe. jeone badhāja graṃtho eka sāthe
levānī icchā haśe temane daivatasaṃhitāno graṃtha taiyāra thaye turata ja
mokalavāmāṃ āvaśe.
pratyeka devatāno sajilda graṃtha jemane joito haśe temaṇe
prati pustakanā āṭha ānā jaladīne māṭe mokalavā paḍaśe.
abhyāsa karatī vakhate, koī vicāra ke ciṃtana pustaka para
lakhavāne jeo jijñāsuo hoya che temane māṭe ekabāju maṃtra
ane bījī bāju koro kāgaḻa-evuṃ eka bāju korā kāgaḻavāḻuṃ
chāpeluṃ pustaka āpavāmāṃ āvaśe. tevā pustaka māṭe rūā 3) traṇa
rūpiyā adhika mūlya paḍaśe. paraṃtu jeo prathamathī ja ā pramāṇe
māgaṇī karaśe temane ja āvā pustako taiyāra karāvī pahoṃcāḍavānī
vyavasthā thaī śakaśe. kāraṇa ke jeṭalī saṃkhyānī māgaṇī haśe teṭalī
ja prato ame māgaṇī pramāṇenī rīte chāpīśuṃ, vadhāre nahi.
vedajñāna sugamatāthī prāpta karavānī icchāvāḻā bhāviko ā
pustakanā jaladī grāhaka banī lābha uṭhāvaśe to ja temane ā
pustaka maḻī śakaśe.
unatov Moskau 1875 ) paṇa prakāśita karyuṃ che.
pahelā gānagraṃthano पूर्वाचिक sāthe saṃbaṃdha che. emāṃ sattara
prapāṭhakomāṃ sāmamaṃtra, pūrvārcikamāṃ maṃtronī ādhārabhūta ṛcāo
je kramamāṃ āpavāmāṃ āvī che teja kramamāṃ mūkāyelā che. ā
sāmanā saṃpūrṇa nāma kramaśa: ārpeya brāhmaṇanā prathama bhāgamāṃ
āpelāṃ che. barnelanuṃ (Burnell) saṃskaraṇa (pṛ. 7-61)
આ ગાનગ્રંથના મૂળપાઠ Bibliotheca Indica (Vol. I,
pṛ. 94 thī Vol. II pṛ. 240 sudhī)nā saṃskaraṇamāṃ mudrita

13.1.9

che. grāmaiyagānanuṃ kṛṣṇasvāmī śrautī (tiruvadī, 1889) dvārā
ગ્રંથલિપિમાં પ્રકાશિત “ sāmavedasaṃhitāyāṃ kauthumaśākhāyāḥ
गेयगानम् ” eka atyuttama saṃskaraṇa che.
āraṇyagāna નામનો બીજો ગાનગ્રંથ āraṇyakasaṃhitā
sāthe nahi paṇa पूर्वाचिक sātheja saṃbaṃdha rākhe che. je sāma
āraṇyaka saṃhitānī ṛcāonā ādhāra para banyā che, te āraṇyagānamāṃ ahīṃ tahīṃ vikharāyelā maḻe che–dvā sāmono krama to
eja che ke jevo āraṇyakasaṃhitāmāṃ ṛcāono. āraṇyagānanuṃ
saṃskaraṇa Bibl. Ind. (Vol. II pṛ. 387–518)māṃ prakāśita
thayuṃ che. ā pṛṣṭho upara phakta eja sāma āpavāmāṃ āvyā che
ke je pūrvārcikanī bhinna bhinna ṛcāo upara avalaṃbita che,
kāraṇa ke āraṇyakasaṃhitā sāthe saṃbaṃdhita sāma Vol. II
pṛ. 244–384 upara prathamathīja āpavāmāṃ āvyā che. ā cha
prapāṭhakomāṃ vibhakta āraṇyagāna, jemāṃ koī koī ‘ mahānāmya:’
nāmanā sātamāne paṇa gaṇe che, cāra parvamāṃ che-अर्कपर्व
( = prapāṭhaka 1–1. 1.); द्वन्द्वपर्व ( = prapāṭhaka 2. 2–4. 2);
vrataparva ( = પ્રપાઠક ૪. ૧–૫. ૨ ) śukniyaparva (= પ્રપાઠક ૬ )
परिशिष्ट-mahānāmnī ṛcāonā sāma.
ūhagāna tathā ūhyagāna nāmanā be antima gānagraṃtha
uttarārcikathī saṃbaddha che. ūhyagānanuṃ mūḻa Bib. Vol. nā Vol.
III thī Vol. V pṛ. 380 sudhī ane Vol. V nā pṛ. 602
thī 673 sudhī mudrita che. sarva sāmonī kramabaddha sūcī Vol.
V. bhūmikā, pṛ. ṭa thī gha paryaṃta mudrita che.
ūhyagāna Vol. V nā pṛ. 381 thī 600 paryanta mudrita
che. + banne gānomāṃthī pratyeka sāta parvomāṃ vibhakta che—
૧ daśarātraparva, ૨ saṃvatsaraparva, ૩ ekāhaparva, ૪ ahīnaparva,

13.1.10

૫ satraparva, ૬ prāyaścitaparva, ૭ kṣudraparva. આ ઉપરાંત ઊહગાનમાં
23 prapāṭhaka che ane ūhyagānamāṃ 6 prapāṭhaka che. ūhagānanuṃ
9muṃ, 21 muṃ, tathā 23 muṃ prapāṭhaka traṇa traṇa bhāgamāṃ
vibhakta che, jyāre śeṣa prapāṭhako be be bhāgamāṃ vibhakta che. ūhagāna
tathā ūhyagāna baṃne somayāganā abhyāsamāṃ sāmagāyakonā kāmamāṃ
āve che. ā kāraṇathī sāmono krama paṇa, ( ane tene saṃbaddha
uttarārcikanī yoni paṇa ) jenā sarvanāma sāmaveda saṃhitānā
પહેલા બે ભાગમાં ( pūrvārcika તથા āraṇyaka saṃhitā )
āpavāmāṃ āvyā che enāthī bilakula bhinna che.
have āpaṇe joiśuṃ ke pāchalā be gānagraṃthono pahelā be
gānagraṃtho sāthe śuṃ saṃbaṃdha che, tathā pūrvārcikano uttarārcika sāthe
ane ūhagānano ūhyagāna sāthe śuṃ saṃbaṃdha che.
ūhagānano asala uddeśya taddana spaṣṭa che-yajñakriyāmāṃ je
kramathī sāmano upayoga thāya che teja kramamāṃ te ahīṃ āpavāmāṃ
āvyā che. āthī parvonā nāmakaraṇa ( daśarātra, saṃvatsara
ityādi )nī vāta paṇa spaṣṭa thai jāya che. śrī śeṣagiri śāstrī
nā pṛṣṭha 73 para lakhe che ke uttarārcikanī viśeṣatā e che ke
sādhāraṇa rīte ahīṃ traṇa traṇa maṃtronī eka eka ṛcā ( athavā
eka tṛca ) banī che, pahelo maṃtra pūrvārcikamāṃ āpavāmāṃ āvyo
che ane ā maṃtrasamūha prakṛti ( grāmageya )māṃ paṭhita sāmo
( arthāta rāgo anusāra )nī sāthe bhinna bhinna rūpomāṃ paḍhāya
che. prathama dṛṣṭie ā mata sāco pratīta nathī thato. kāraṇa uttarārcikanā pahelā tṛcanī pahelī ṛcāo, jemake ‘ उपास्मै
गायत नरः ’ ‘ दधिक्राव्णो ’ ityādi, tathā bījā tṛcanī
‘ पयस्व वाचो ’ nāmanī ṛcā. 2-2, 3-1, 3-2, 4-1,

13.1.11

5-1, 5-2, ityādi pūrvārcikamāṃ nathī maḻatī. ane e vāta
paṇa asaṃdigdha che ke ūhagānamāṃ yā to ūhyagānamāṃ ā tṛco
sāthe saṃbaddha sāmono nirdeśa nathī maḻato. bahu divasa sudhī
ā vāta mārī samajamāṃ na āvī ke kayā kāraṇathī ā vastuo
sāma prayogamāṃ maḻe che chatāṃ gānagraṃthomāṃ nathī. paraṃtu ā
koyaḍāno uttara bahu ja sādhāraṇa che. prātaḥsavana samaye je sāma
gāvāmāṃ āvatā hatā te gāyatra–rāgamāṃ × gavātā hatā. ā
rāga sāvitrī maṃtro sāthe saṃbaddha che. (devatādhyāyabrāhmaṇa 3
māṃ paṇa ā darśāvavāmāṃ āvyuṃ che ane Bibl. Ind. saṃskaraṇanā
Vol. v, 601 para chapāyela che. ) eṭale ā tṛconāṃ
sāmarūpane darśāvavāṃ vyartha hatāṃ. ūdgānano grāmageyagāna sāthe
( tathā uttarārcikano pūrvārcika sāthe ) saṃbaṃdha have spaṣṭa thato
jāya che. pūrvārcikanā keṭalāka viśiṣṭa maṃtrothī abhinna evā
uttarārcikanā tṛcanā prathama maṃtro ke jemanā rāga grāmageyagānamāṃ
darśāvavāmāṃ āvyā che ( athavā ukta tṛconā traṇeya maṃtra ) eja
rāgamāṃ gavāvā joie. ā badho praśna ahīṃ ja ukelī jāta jo
grāmageyagānamāṃ ane āraṇya gānamāṃ kevaḻa eja rāga hota ke
jemano prayoga somayāgamāṃ thāya che ane je be aṃtima gāna
graṃthomāṃ maḻe che.
paraṃtu vāta to e che ke ‘ pūrvārcikamāṃ aneka yonio che ane
aneka gāna prakāra che je uttarārcikanā gānomāṃ nathī maḻatā ’+
ane āja rīte ‘ uttarārcikamāṃ aneka gāna che jemanā gāna
prakāra pūrvārcikamāṃ nathī maḻato ’ ā vātathī e siddhāṃta tāravī
kāḍhavāmāṃ āvyo che ke ‘ uttarārcikanī utpatti pūrvārcikanī
anantara thai che ’ paraṃtu mārā abhiprāyamāṃ ā siddhāṃta barobara

13.1.12

nathī. balke huṃ to uttarārcikane pūrvārcikathī prācīna mānuṃ chuṃ.
kāraṇa chaṃdoganā yajñavidhānamāṃ kevaḻa eja rāgano prayoga nathī
hotā ke je phakta udgātā dvārā gavāya che, apitu aneka stotrīyo
tathā sāmono prayoga thāya thāya che. je adhikatara prastotā dvārā
athavā kvacita udgātādvārāja ekalā (parisāma) gavāya che ane
jemano prayoga kevaḻa saṃkucitarūpayukta somayāgamāṃja nahi paṇa
pravargya, agnicayana, agnyādheya tathā anya sthānomāṃ paṇa thāya
che. ā gāna prakārono paṇa nirdeśa hovo joīto hato. yadyapi
meṃ sarva sthaḻomāṃ pūrṇa śodha karī nathī ke jemāṃ eka sāma
pahelā be gānagraṃthomāṃ maḻī śakatā hoya, tathāpi eṭaluṃ jāṇī
śakyo chuṃ ke prathama gānagraṃthamāṃ rahelā sāmanī eka moṭī
saṃkhyāno prayoga kevaḻa viśiṣṭa yājñika vidhimāṃja thāya che. ā
virūddha jyāre Winternitz ema kahe che ke uttarārcikamāṃ evā
aneka ‘gāna’ che ke jemane gānaprakāra pūrvārcikamāṃ nathī maḻato,
tyāre teoe ‘gāna’ nā badale ‘yoni’ kahyuṃ hota to ṭhīka paḍata.
(ārcikomāṃ ‘gāna’ cheja kyāṃ ?) ame upara batāvyuṃ che ke
eno śuṃ uttara hoī śake—uttarārcikanī e sarva yoni ke jemane
saṃbaṃdhita sāma pūrvārcikamāṃ nathī maḻatā (athavā kaho ke grāmagāna
ane āraṇyagānamāṃ nathī maḻatā) te sarva yoni prātaḥsavanamāṃ
vaparātī hatī. ā sarva yoni gāyatra–rāgamāṃ gavātī hovāthī
e māṭe koi rāga–viśeṣane bhinna darśāvavānī āvaśyakatā na ubhī
thai. kabūla karīe ke evā aneka sāmalakṣaṇa, viśeṣe karīne
ūhagānamāṃ, maḻe che, jemane prathama be gānagraṃtho vaḍe ā rīte

13.1.13

nirdeśa nathī karī śakāto, tathāpi jo huṃ bhūla na karato houṃ
to ā sāma taddana navīna nathī, apitu pūrvaparicita sāmanā
rūpāntaramātra che.
cāra gānagraṃthomāṃ hajī sudhī meṃ ūhagānano itara gānagraṃtho
sāthe saṃbaṃdha darśāvyo nathī. ūhamānano uddeśya paṇa tenāṃ parvonā
nāma anusāra eja che ke je ūhagānanā che. mārī samajamāṃ
barobara che ke ‘ ūhya ’ śabda ‘ ऊहरहस्य ’ nuṃ saṃkṣipta rūpa che.
ūhagānano grāmageyagāna sāthe je saṃbaṃdha che tevoja saṃbaṃdha
ūhyagānano āraṇyagāna sāthe che. ūhyagānanī sūkṣma parīkṣāthī
e nakkī thāya che ke ā gānagraṃtha ūhagānano pariśiṣṭa bhāga
nathī. somayāgamāṃ pratyeka sāma, vinā apavāda, prayogamāṃ āve
che ane eno krama niḥsaṃdeha ūhagānanā krama pramāṇeja che, hā
jo ke emāṃ ūhyagānanā sāma paṇa maḻe che. prāraṃbhanā ekaja
udāharaṇane lo:—ज्योतिष्टोम–अग्निष्टोम māṃ prayukta lagabhaga sarva
sāmano krama ūhagānanī māphaka ja che–basa eka ja sāmanī kamī
rahī jāya che. e sāma che. ‘ रथन्तर ’ ane ā sāma ūhyagānano sarva prathama sāma che. huṃ ā samasyānuṃ paṇa nirākaraṇa
karavā samartha thayo chuṃ. ūhyagāna sāmono eka viśiṣṭa saṃgraha
che kāraṇa emāṃ āpavāmāṃ āvela sāma tenā rāga (ane nāma)
anusāra āraṇyagāna sāthe saṃbaddha che.
jeoe upara lakheluṃ varṇana dhyānathī vāṃcyuṃ haśe teo eka
praśna karī śake che–( gāyatra–rāgamāṃ gavātā sāma choḍīne )
yajñamāṃ upayogī samasta sāmanī yoni uttarārcikamāṃ āpavāmāṃ āvī che, athavā grāmageyagāna tathā āraṇyagānamāṃ āpelā
rāga anusāra te gavāya che to pachī ūhagāna tathā ūhyagāna nāmanā

13.1.14

be aṃtima gānagraṃthonuṃ prayojana ja śuṃ che ? svayaṃ prācīna
bhāratīyonā abhiprāya paṇa bhinna bhinna che ke ūhagāna manuṣyakṛta
છે કે નહિં–‘‘ ṛṣikṛtaḥ svid ūhā 3 anṛṣikṛta iti cai
खल्याहूः . ’’ ( nidānasūtra 2. 1. ) satyavrata sāmaśramī ‘ uṣā ’māṃ
prakāśita ‘trayīparicaya’ nāmanā potānā lekhamāṃ 105 pṛṣṭa
para sāmavedanā koi bhāṣyamāṃthī nimnalikhita ślokanuṃ uddharaṇa
kare che—
‘naudhasasyarkṣu janitraṃ brahmasāma na hi vaśvaramaṃ canetyetayoḥ pūrvam .’
olāpa e sāmanā traṇa thai jāya che) kṣudra sūtra 1-6 māṃ
lakhyuṃ che—
‘ annādyakāmasyendro yāhi dhiyeṣita iti madhyamāṃ
tṛcasya prabhṛtiṃ kṛtvā tāsu kāleyam |’
‘ auśanasyarcaṃ vaiśvajyotiṣamantyaṃ yatpragāyateti
‘ punānaḥ soma dhārayeti......sam̐sarpamaikasyāṃ yat
tṛtīyam,.......śyaitasyarcu sam̐sarpaṃ yat prathamam...purojitī
vo andhasā iti—....sam̐sarpaṃ triṣu yad dvitīyam
je gānane rāga bījo saṃsarpa che ( ā. gā. 2–3–2 )
te śaivatasāmanā maṃtreāmāṃ ( arthāt uttarārcika 161–2 ) gavāśe.
3 e gāna ke jene rāga trījo saṃsarpa che (ā. gā. 2–1–4)
te uttarārcika 2–47–9 māṃ gavāśe. upara lakhelā sāme āpaṇane
ūhyagānamāṃ kramathī 9, 2, 6, 7, 8 māṃ maḻe che. yadi ūhyagāna
sūtrakāranī sanmukha hota to ee bījī prakārathī ā vāta kaheta
ane ‘ yat tṛtīyam, yat prathamam, yad dvitīyam ’ ā
kramanā sthāne ‘ yat prathamam, yad dvitīyam, yat tṛtīyam ’
āveā krama darśāvata. āja pramāṇe 6–9 māṃ eka ‘ महासामप्रयाणां यत् prathamam ’ ane ‘ yad dvitīyam nā prayoga karyo

13.1.15

che, je niḥsaṃdeha ūhyagānamāṃ ( 3–2–2–3 ) āvyā che. ṭīkākāranā mata anusāra ahīṃ abhiprāya ‘ hā 3 hā 3 hā 3
as phaḍ ityādi ’ ā sāmathī (rāga) che. arthāt vāstavamāṃ
āraṇyagāna 2–1–36 ne prāraṃbha, ane ā śabdothī prāraṃbha
thatā bījā sāma, ‘ trīṇi rudrasāmāni ’ kahevāya che. ūhyagānamāṃ phakta beja sāma maḻe che āthī samajāya che ke maśake
sākṣāt ūhyagānano nirdeśa nathī karyo. temanī vartamāna avasthāmāṃ
baṃne gānagraṃtha pachīnā samayamāṃ banelā pratīta thāya che. ā vāta
paṇa enī sādhaka che ke prācīna graṃthomāṃ ( brāhmaṇa, sūtra ) koī
paṇa ṭhekāṇe ūha yā ūhyanuṃ nāma maḻatuṃ nathī. tathāpi e vāta
nirvivāda che ke somayāganāṃ prakaraṇamāṃ je sāmane ‘ grāme geyam
athavā ‘ araṇye geyam ’ kahyo che enuṃ svarūpa ūhagāna tathā
ūhyagānamāṃ āpyuṃ che teja samajavuṃ joīe. udāharaṇārtha-drāhyāyaṇa 9-3–8 ( = lāḍhyāyana 3–6–28 ) māṃ kahela ‘ tasya
bṛhatyāmaraṇye geyāni tṛceṣu ’ ā vākyano abhiprāya ūhyagāna
1–2–3–6 thī cheḥ ‘ grāme geyaḥ śyenaḥ ’ ( lāḍhyāṃ. 7–4–1 ),
‘ āmahīyavad uttarāṇyāśubhārgavaprabhṛtīni paṭ ’ ane
agneryārkād uttarāṇi surupaprabhṛtīni catvāri ’
banī jemāṃ tṛcanī kevaḻa prathama ṛcānā rāgane darśāvavānī āvaśyakatā ūbhī thaī. ā prakāre grāmageyagāna, āraṇyagāna tathā
yānionī sūcī jemāṃ ā rāgonā prayoga thatā hatā, (pūrvārcika
tathā āraṇyasaṃhitā) e utpanna thayāṃ. banne pahelā gānagraṃthomāṃ
e sāma paṇa āpavāmāṃ āvyā ke je anya kriyākāṃḍomāṃ prayukta
thatā hatā. jeno anusāra grāmageyagāna tathā āraṇyagānamāṃ āpelā

13.1.16

rāgonuṃ rūpāntara karavāmāṃ āve che ane jemāṃthī somayāgamāṃ
vaparātā sāma banāvavāmāṃ āve che, (jo huṃ bhūla na karato houṃ
to) e prakāra parakālavartī sūtra-sāhitya dvārā, viśeṣa karīne puṣpasūtradvārā niyamita thayo.+ vedano adhyetā je chandoga banavānī
icchā rākhatā te ā sūcīonuṃ adhyayana karato.–grāmageya gānane
pūrvārrcikanī sāthe grāmamāṃ adhyayana karato; ane āraṇyagānane
āraṇyaka saṃhitā sāthe pavitratā tathā bhaya ityādi kāraṇe
jaṃgalamāṃ. ā kāraṇathī ā bhinna bhinna nāma paḍayāṃ. evā
matano koī ādhāra nathī ke grāmageyagānamāṃ kevaḻa eja gāna che
ke je gāmamāṃ karavāmāṃ āvatā sāmayāgamāṃ gavāya che ane
āraṇyagānamāṃ e gāna che ke je jaṃgalamāṃ karavāmāṃ āvatā
સોમયજ્ઞમાં ગવાય છે. ( જુઓ Winternitze Geschichte
eṭale aṃtima banne gānagraṃtha ( ūha, ūhya) ā sāhityathī
anantara upara darśāvela niyamo anusāra racavāmāṃ āvyā ane
prakāśita thayā. bhāratīyono e saṃdeha ke ūha ( tathā ūhya )
paurūṣeya che athavā apaurūṣeya, te atyaṃta sakāraṇa che. temanā
udgamanā dṛṣṭikoṇathī te apaurūṣeya che ane racanānā dṛṣṭikoṇathī
te paurūṣeya che. ane amārī gaveṣaṇānuṃ ā pariṇāma upara uddadhṛta
karela sāmaveda bhāṣyanā ślokathī puṣṭa thāya che.
je mūḻa-graṃthanuṃ ame ahīṃ varṇana karī rahyā chīe te
kauthuma śākhāno che. amārūṃ ā varṇana kayāṃ sudhī rāṇāyanīya
śākhāne paṇa lāgu paḍe tenī sūkṣma gaveṣaṇā karavī paḍaśe, vebare
( Weber ) prathamathīja + keṭalāka pāṭhabhedono nirdeśa karyo che,
ke je sṭīvanasana ( Stevenson ) tathā benphe ( Benfey )nā

13.1.17

saṃskaraṇomāṃ maḻe che. viśeṣa dhyāna yogya bhedo nīce lakhyā che –
2. 7. 2. 1. 1. ( = 2. 885 ) jyāṃ Benfeyno pāṭha
છે ‘ ko ha kasminnasi śritaḥ | ’ કિન્તુ Stevensonનો
પાઠ છે ‘ ko ha rukminnasi śritaḥ | ’ ૨. ૭. ૩. ૧૦. ૩.
( = 2. 942 ) ahīṃ Benfeyno pāṭha che ‘ रोचमानो घयो
dadhe | ’ કિન્તુ Stevensonનો પાઠ છે. ‘ rocamāno gabhastayoḥ | ’
Stevensonnā uttarārcikanā pāṭha paṇa kahīṃ kahīṃ Benfeynā
pāṭhathī bhinna che. sāmonā svara tathā aṃkanirdeśamāṃ rāṇāyanīya
tathā kauthumomāṃ bheda che ja. ā vāta satyavrata sāmaśrīe potānā
trayīsaṃgraha nāmanā lekhamāṃ ( je ‘ uṣā ’ nāmanī patrikāmāṃ
chapāyo che ) viśeṣa karīne setusāmanā viṣayamāṃ, tathā tenā upara
trayīṭīkāmāṃ ( pṛ. 249 ) sāpha darśāvī che ke kauthuma ā sāma
‘ hā u ’thī āraṃbha kare che, jyāre rāṇāyanīya ‘ hā ऽ vu ’thī.
sāyaṇa, jemanā viśe sarva jāṇe che ke temaṇe rāṇāyanīya śākhānuṃ
anusaraṇa karyuṃ che, temanā eka prayogamāṃ ( juo CalandHenry lagnistoma, P. XX ) મને સદાયે જણાયું છે
ke bhaṃga athavā chedano parityāga thayo che. ( jemake ‘ rā i ’no
prayoga na karatāṃ ‘ rā yi ’no prayoga karyo che ) ane ā
viṣayamāṃ satyavrata sāmaśrīnāṃ kathananī saṃmati paṇa che. Burnell
praṇīta hasta likhita–graṃtha saṃgrahamāṃ ( juo Catal of a
47 ff ) kevaḻa kauthumonāṃ ja gānagraṃtha nahi apitu rāṇāyanītheānā paṇa maḻe che. rāṇāyanīonā gānagraṃtha kauthumeānā gānagraṃthathī
keṭalā bhinna che, e viṣayanuṃ spaṣṭīkaraṇa atyanta mahatvanuṃ thaśe.
āraṇyaka saṃhitāne kaṃīka bhinna eka śākhābheda maḻyā che,

13.1.18

jenuṃ nāma naigeya che. ā śākhāne kauthumathī kevaḻa eṭale ja
bheda che ke ‘ आक्रन्दय ’ nāmaka maṃtra ( sāmaveda Biblio I.,
Vol II, 426-427 ) naigeyaśākhāmāṃ prathama daśatinā dasameā
maṃtra che; paraṃtu kauthumaśākhāmāṃ āṃ maṃtra ane ene saṃbaddha sāma
āraṇya gānamāṃ āvyā che.×
( ā ) brāhmaṇa
1 tāṇḍya-yā prauḍha-yā pañcaviṃśabrāhmaṇa (Biblio. Indica
saṃskaraṇa )
२ षड्विंशब्राह्मण-vidyāsāgaranuṃ saṃskaraṇa ( kalakaṃttā 1881 )
prathama prapāṭhaka K. Klemm nuṃ paṇa saṃskaraṇa (Guter3 sāmavidhānabrāhmaṇa, Burnell નું (London 1873)
tathā satyavrata sāmaśramīnuṃ ( uṣāmāṃ prakāśita 18911892 ) saṃskaraṇa.
૪ sāmavidhānabrāhmaṇa-Burnell દ્વારા (Mangalore;
1876 ) tathā satyavrata sāmaśramīdvārā ( uṣā, kalakattā
1895 ) prakāśita.
ṭhāgya adhvaronā varṇana che. ā graṃtha paṇa gānagraṃtho sāthe
atyaṃta saṃbaddha che. ane emāṃ krama paṇa eja che je āpaṇane
paricita che. enī śailī atyaṃta prācīna tathā brāhmaṇa-graṃtho jevī
che ane bhāṣā ane viṣayanī dṛṣṭie ā graṃtha ghaṇo mahatvano che.
durbhāgye ānā upara koī ṭīkā nathī maḻatī. eṭale ene samajavo
atyaṃta kaṭhina che. māro vicāra che ke maśakakalpa sūtranī sāthe
āne paṇa prakāśita karūṃ.
૩ lāṭyāyana śrautasūtra-(Bibliotheca India સંસ્કરણ.)
4 गोभिल-गृह्यसूत्र-Knaver dvārā prakāśita ( Dorpat
1884 ) keṭalāṃka pariśiṣṭa sahita Bibl. Ind. māṃ paṇa
chapāyo che.
5 गोभिल athavā वसिष्ट-viracita śrāddhakalpa ( lekhakanā
Altindischer Ahnənkult પૃ. ૧૧૭ પર જુઓ )
Bibl. Ind. māṃ gobhilasūtranā pariśiṣṭa bhāgamāṃ chapāyo che.

13.1.19

6 कर्मप्रदीप athavā chandogagṛhyapariśiṣṭa,—jīvānaṃda vidyāsāgaradvārā ( dharmaśāstra saṃgraha, kalakattā 1876 māṃ ) prakāśita
enuṃ paheluṃ prapāṭhaka Fr. Schrader taraphathī paṇa prakāśita
thayuṃ che. ( Halle a. s. 1889 ) bījuṃ prapāṭhaka V.
Stáel-Holstein ( Halle 1900 ) દ્વારા પ્રકાશિત.
7 gṛhyasaṃgraha—Bloomfield dvārā Z. D. M. G. 35 māṃ
gobhilanā saṃskaraṇamāṃ prakāśita ane uṣā nāmaka patrikāmāṃ
paṇa mudrita upara darśāvela samasta graṃtha kauthumaśākhānā che.
dvipañcāśadime granthāḥ śākhāyāḥ kauthumeriha
proktāḥ sāmodadhau yasmācchraute smārte sunicitāḥ
tasmāddhai sāmaśākhāyāṃ graṃthabhedo nigadyate
śrautasmārtodite yasmānna muhyeta kathaṃcana
ve ( ge ? ) yāraśyakamhotra rahasyaṃ gānamucyate
chandasyāraṇyake caivaṃ mantrāḥ sottarakāḥ smṛtāḥ
chandasyāditayaṃ stomaḥ sapadaṃ syāccatuṣṭayam
tāṇḍyaḥ ṣaḍviṃśakaṃ sāmavidhānārṣeyake tathā
devatādhyāyavaṃśākhyaḥ saṃhitopaniṣattathā
aṣṭamopaniṣaccaiva brāhmaṇe samudīritāḥ
nāradī lomaśī śikṣā gautamī ceti vai tridhā
kalpasūtraṃ tathā kṣudraṃ lāṭyāyanakameva ca
upagraṃthaḥ pañcavidho nidānaṃ tāṇḍyalakṣaṇam
anupatta syād anustotraṃ kalpānupadameva ca
petaddaśavidhaṃ sūtraṃ sāmageṣu ca viśrutam
ṛktaṃtraṃ sāmatantraṃ ca saṃjñākaraṇameva ca
dhātulakṣaṇakaṃ ca syāditi vyākaraṇāni ca
anukramaṇikā caiti naigeyaṃ ca tataḥ param
phulla gobhilagṛhyaṃ ca mantralakṣaṇakaṃ tathā
gāyatryādividhānaṃ ca tataḥ stobhānusaṃhāraḥ
chandogapariśiṣṭaṃ tu gṛhyasaṃgraha aiva ca
śrāddhakalpaṃ tato vedyāsādhanaṃ gobhilīya kam

13.1.20

5 devatādhyāyabrāhmaṇa-Burnell દ્વારા ( Mangalore
1873) tathā vidyāsāgaradvārā ṣaḍviṃśa brāhmaṇanī sāthe prakāśita.
६ उपनिषद्ब्राह्मण-jenā pahelā be prapāṭhaka maṃtra brāhmaṇa che.
satyavrata sāmaśramī dvārā uṣāmāṃ prakāśita (1890), prathama
પ્રપાઠક K. Stenner (Halle a. s. 1901) તરફથી
paṇa prakāśita thayuṃ che. enā ja aṃtima 8 prapāṭhaka chāndogya
upaniṣad che, je upaniṣad Roer taraphathī Biblio Indica
māṃ prakāśita thayuṃ che.
૭ saṃhitopaniṣadbrāhmaṇa-Burnell (Mangalore 1877)
dvārā prakāśita.
૮ वंशब्राह्मण-Burnell (Mangalore 1873) તથા
satyavrata sāmaśramī dvārā prakāśita (uṣā 1892 māṃ).
atyārasudhīnī gaveṣaṇānā ādhāra upara kahī śakāya ke ā
brāhmaṇa kauthuma tathā rāṇāyanīya banne śākhāṃnā che.
( rū ) sūtra tathā anya karmakānḍātmaka graṃtha .
१ मशककल्पसूत्र-jenuṃ bījuṃ nāma ārṣeyakalpa paṇa che.
ā kevaḻa hastalikhita avasthāmāṃja prāpta che. je thoḍuṃ ghaṇuṃ
ā viṣayamāṃ amane jñāna che teno ādhāra Webber nuṃ kathana
che je amane teo dvārā prakāśita Berlin nā hastalikhita
saṃskṛta granthonī sūcimāṃ maḻe che. ā granthanī sūkṣma gaveṣaṇāthī
tathā enī lāṭyāyana-drāhyāyaṇa sūtro sāthe tulanā karavāthī
jaṇāya che ke ā kalpa ati prācīna hovuṃ joie, tathā ā
śrotrasūtrano nirmātā prasiddhine varela haśe. ā kalpathī brāhmaṇanuṃ pūrvavartitva hovuṃ siddha thāya che. ā kalpa niḥsaṃdeha kauthuma
yā rāṇāyanīya śākhāno che.+ jaiminīyano nathī. sāmonā nāmathīja ā siddha che. māro vicāra che ke sāmavedīya karmakāṃḍanā ā
mahatvapūrṇa granthanuṃ eka saṃskaraṇa huṃ prakāśita karūṃ.

13.1.21

2 क्षुद्रसूत्र—ā graṃthanuṃ to hajī sudhī phakta nāmaja jāṇyuṃ che.
juo—
tyāṃ sudhī ā granthanī gaveṣaṇā hajī sudhī thai nathī. ārṣeyakalpamāṃ varṇita karmakāṃḍa ūhagāna 20 sudhī tathā ūhyagāna 4-2-8
sudhī maḻe che. aṃtima be parva (prāyaścita tathā kṣudra)nā karmakāṃḍanuṃ varṇana tyāṃ nathī. āthī e anumāna thai śake che ke
kṣudrasūtra ārṣeyakalpanuṃ pariśiṣṭa che. ane India Office nī
eka hastalikhita pratinī gaveṣaṇāthī mārī khātrī thai che ke
ā anumāna kharūṃ che. kṣudrasūtramāṃ traṇa prapāṭhaka che ane
pratyeka prapāṭhakamāṃ be be bhāga che. āmāṃ koi viśeṣa
kāmanāthī karavāmāṃ āvatā ekāha, ahīna tathā satra, arthāt
dvārā madrāsamāṃ sane 1890 māṃ prakāśita.
ā cāre graṃtha ekaja śākhānā che, ema abhyaṃtara kāraṇothī spaṣṭa thāya che. hā, haju huṃ niścitarūpathī nathī kahī śakato
ke te rāṇāyanīya śākhānāja che.+ Webber (II p. 93)
kahe che ke karmapradīpanā ṭīkākāra āśārkanā mata anusāra
gobhilīya gṛhyasūtra rāṇāyanīya tathā kauthumīya baṃne śākhānā che.
ataḥ e asaṃbhava lāge che ke khādira gṛhyasūtra paṇa phakta
rāṇāyanīya śākhānuja hoya. hemādri paṇa ( śrāddhakalpa pṛ. 1460,
1468, juo pṛ. 1424) gobhilane rāṇāyanīya śākhānā sūtrakāra māna che. ā saṃbaṃdhamāṃ viśeṣa mahatvanī vāta to e che
ke eka khādira gṛhyasūtra śārdūla-sāmagonuṃ paṇa maḻe che. juo.
naṃbara upara, śārdūla-sāmagonuṃ eka khādira gṛhyasūtra āpyuṃ che.
keṭalāka pāṭhabhedone bāda karatāṃ, ā grantha Oldenberg dvārā
prakāśita khādiragṛhyasūtrane taddana maḻato che. hemādrinā śrāddhakalpathī

13.1.22

nakkī thāya che ke hemādrinā samayamāṃ śārdūlaśākhānī paraṃparā
jīvaṃtāvasthāmāṃ hatī. śrāddhakalpanā pṛ. 1078 para eka vedamaṃtra
āpavāmāṃ āvyo che je śrāddhamāṃ brāhmaṇabhojana samaye, kevaḻa
kauthuma ane rāṇāyanīya śākhāvalaṃbio dvārā nahi paṇa śārdūlaśākhāvalaṃbio dvārā paṇa uccārāvo joie.
3 aniścita śākhāonā grantha
nimnalikhita graṃtha kaī śākhānā che te jāṇavuṃ kaṭhina che.
૧ गौतमधर्मसूत्र-Stenzler દ્વારા London 1876 માં
āne sāmaveda sāthe saṃbaddha māne che.
2 (छान्दोग्य) परिशिष्ट—ānuṃ nāma mane eka hastalikhita graṃthathī jñāna thayuṃ. (Burnell a catatogue
number CL XXVIII) આની એક હસ્તલિખિત
prati Whish nā saṃgrahamāṃ paṇa maḻe che. (Winternitz,
३ छन्दोगगृह्यसूत्र—mārā paricita granthomāṃ sarvathī bhinna che.
enāṃ phakta uddharaṇaja maḻe che. (juo lekhakanuṃ Altind
4 निदानसूत्र—satyavrata sāmaśramī dvārā uṣāmāṃ prakāśita.
uparano naṃ. 2 no grantha, Burnell kahe che tema, कुल्लुक
dvārā manu (2–44) ṭīkāmāṃ uṣkṛta pariśiṣṭa nathī. ane te
gobhilasūtra yā khādirasūtrathī sākṣāt saṃbaddha pratīta nathī thato
kāraṇa emāṃ nimnalikhita āṭha vratano ullekha che.—उपनयन,
godāna, vrātika, ādityavrata, mahānāmnīka, aupaniṣada,
bhautika tathā brahmasāmavrata.
nidānasūtranuṃ eka lāṃbu vākya (juo Webber Ind
stud I. pp. 44–46) gautamapitṛmedha sūtrane akṣaraśaḥ maḻatuṃ
આવે છે.—nidā sū0 2–6. gautama pi0 sū0 1-7-1 -37
thī bilakula bhinna nathī. vākya lāṭyāyana (vii 8-17)nī
rāṇāyaṇīya śākhānā graṃtha
hajī sudhī pūrepūruṃ e niścita nathī thayuṃ ke kauthuma śākhānī

13.1.23

saṃhitā tathā gānagraṃtha rāṇāyanīyone paṇa upayukta che ke kema
snānavidhirupāka̱rma āgrayeṇa paro vidhiḥ
dvipañcāśadime graṃthā vṛṣotsargāntagāḥ smṛtāḥ
chanda ārṣika-padastomapada-veyagāna-chalākṣarāṇi,
ārcikalakṣaṇam; avagrahahitavādyam, avagrahavyākhyānam,
mātrā lakṣaṇama, gāyatrīvidhānasūtram, stobhānusaṃhāraḥ, sāmaprakāśakam, tṛtīyacaturthadhāryaḥ, upanidānasūtram, sāmasvara
nirṇayaḥ
4 jaiminīya śākhānā grantha
kauthumīyādi śākhāyī saṃbaddha upara jaṇāvela graṃthothī
atirikta eka bījī sāmavedīya śākhānuṃ sāhitya che. te
śākhānuṃ nāma ‘jaiminīya’ śākhā che. e vāta prasiddha
che ke sāmaveda-sāhityanī sahuthī mahatvanī sevā karanāra
A. C. Burnell, atyaṃta mahatvapūrṇa jaiminīya brāhmaṇanī hastalikhita pratīo yuropamāṃ lāvyā che. ā pūrve ā brāhmaṇano
eka bahu nāno bhāga–arthāt talavakāra yā kenopaniṣad-jñāta.
hato. ā vistṛta brāhmaṇamāṃthī, jenuṃ saṃpūrṇa saṃskaraṇa Prof.
Oertel taiyāra karī rahyā che, Oertel dvārā pūrā upaniṣadnuṃ
XVI) thayuṃ che. samaye samaye ā graṃthanā keṭalāka bhāga
vidvānoe prakāśita karyā che, jemake Burnell (A legend
O. S. XXVI, P. 58-65) ā uparāṃta jaiminīyaśākhāno ārṣeya brāhmaṇa paṇa prakāśita thayo che (e paṇa
Burnell dvārā Mangalore 1878) tyārathī ā sāmaveda
śākhā upara ghaṇī gaveṣaṇā thaī che. Burnell nā Catal. of
e vāta jñāta che ke jaiminīyaśākhānā grāmageyagāna tathā āraṇyakagāna gaveṣaṇārtha prāpya che. jaiminīya gṛhyasūtra, subodhinī ṭīkāmāṃthī
līdhelā keṭalāṃka uddharaṇo sāthe meṃ prakāśita karyuṃ che. (Die.

13.1.24

deel vi nr 2, 1985 ) anuvāda, kārikā tatha padasūcī
sahita śrautasūtra frl. Dr. Gaastra dvārā prakāśita thayuṃ che.
Brill 1906 ), ā samaye Burnell dvārā lāvelā ane
India Office māṃ rākhelāṃ hastalikhita graṃthomāṃthī mane saṃhitā
paṇa maḻī gai che. ā viṣayamāṃ eka lekha “ Versl en
meṃ lakhyo che. jaiminīya śākhānā nimnalikhita graṃtho amane
maḻe che—
1 saṃhitā; 2 grāmageyagāna tathā āraṇyagāna; 3 brāhmaṇa;
4 upaniṣad; 5 śrautasūtra; 6 gṛhyasūtra.
ā sūcīmāṃ kevaḻa ūha tathā ūhyagāna upalabdha nathī; saṃbhava
che ke haju paṇa te dakṣiṇa bhāratamāṃ upalabdha hoya. prathama huṃ
jaiminīya śākhānā gānagraṃthonuṃ varṇana karīśa.
jaiminīya śākhānā gānagraṃtha
prathama be gānagraṃtha ( grāmageyagāna tathā āraṇyagāna ) pūre
pūrā mane traṇa hastalikhita pratomāṃ maḻyā che. Burnell nī
hasta likhita pratimāṃ, je hajī sudhī sūcīpatramāṃ sāmela nathī
thaī, ane je hajī sudhī bilakula aparicita hatī, baṃne gānagraṃtha che. e nīla kāgaḻa upara lakhāī che ane graṃthākṣara lipimāṃ
tricanāpallīthī maḻī che. enā prāraṃbhamāṃ eka bījo graṃtha che jenuṃ
નામ sabhāpativiracita dhāraṇālakṣaṇa છે અને તે લાલ શાહીથી
śuddha karelo che. dhāraṇālakṣaṇa jaiminīya śākhānā sāhityanī dṛṣṭithī
anya vastuothī atirikta che. ā pratamāṃ sāmavedanī ā śākhānā
samasta sāmonuṃ varṇana kareluṃ che. tadanantara baṃne ārcikonā
bhinna bhinna maṃtronī saṃkhyā, temanā chanda ane saṃpūrṇa ārṣeya
brāhmaṇa emāṃ āpavāmāṃ āvela che. aṃtamāṃ ā pratimāṃ

13.1.25

सामलक्षण nāmano eka graṃtha che jemāṃ bhinna bhinna svarasamūhonuṃ viśadīkaraṇa saṃskṛta tathā tāmilamāṃ āpyuṃ che. emāṃ
pratyeka sāmanā ucita akṣaro para svanirdeśa paṇa karelo che.
Burnell nī baṃne gānagraṃthonī bījī hastalikhita pratio che
numbers 61 and 62) te utkṛṣṭa paraṃparānī jaṇāya che.
emāṃ pratyeka parvanī ( sāmono eka bhāga ) anaṃtara, e parva
sāthe saṃbaddha svara kramasara āpelā che. Burnell nī hastalikhita
pratio naṃ. 497, je naṃ. 61 tathā 62 thī nirdiṣṭa che, te
svaranirdeśanī dṛṣṭithī eka bījīthī atyaṃta bhinna che ane ā
samasyā samajavānuṃ hamaṇāṃ mārī pāse koi sādhana nathī, tethī
tene mudrita karavāno vicāra māre hamaṇāṃ choḍavo paḍe che.
grāmageya gānano vibhāga, Burnell dvārā prakāśita ārṣeya
brāhmaṇa sāthe taddana maḻeto che. āgneya parvanā 12 bhāga che;
aindra parvamāṃ 12 bhāga gāyatranā, 8 bārhatanā ane 6 ānuṣṭubhanā che. ā Burnell dvārā prakāśita ārṣeya brāhmaṇanā
anusāra ja che. kintu amārī pāse hastalikhita pratimāṃ avaśiṣṭa aindra parva eka vargamāṃ che, jenā 10 vibhāga che. ā
dvādaśāhasya vai sāma hyabhyūhasya+ tataḥ param
ekatriṃśa ( ' ) śirassāma śatamekāhasaṃjñinaḥ
navātyuttarapañcāśacchataṃ sāma viniścitam
ahīnasya ca catvāriṃśacchiraskacatuśśatam
āhṛtyohasya sāmāni dvyadhikāṣṭaśatottaram
sahasramiti nirṇītaṃ prasaṃkhyāya yathāmati
rahasyasya tu ṣaṭpañcāśacchiraskaśatatrayam
prakṛtyūharahasyānāṃ sāmānyāhṛtya saṃkhyayā
ekāśītyuttarodvāśī padcatādhikamiṣyate
trisahasraṃjaiminīyaśākhāyāṃ vedavittamaiḥ

13.1.26

ā prakāre jaiminīyaśākhānā gānagraṃtha ati vistṛta che.
ane kauthumaśākhānā gānagraṃthanī apekṣā adhika suṃdara avasthāmāṃ
upasaṃkrānta thaelā jaṇāya che. kauthumaśākhānā ārṣeya brāhmaṇa
(Burnell nuṃ saṃskaraṇa pṛ. 32) anusāra, pūrvārcika naṃ. 258māṃ
(bṛhadindrāya gāyata) cāra sāma che. kintu grāmageya gānamāṃ
(graṃthalipinā saṃskaraṇamāṃ paṇa) phakta be ja sāma āpelā che.
ane lāṭyā0 8. 8. 10-13 māṃ paṇa cāra sāma darśāvyā che.
jaiminīyaśākhānā gānagraṃthamāṃ barābara cāra sāma maḻe che. jyāre
kauthumaśākhāmāṃ be rahī jāya che sāmavidhāna brāhmaṇa 1. 3. 10
P. 10 )māṃ paṇa cāra sāma maḻe che.
grāmageyagānanuṃ saṃskaraṇa huṃ nathī kāḍhī śakato, eṭale e
viṣayamāṃ kaṃīka thoḍuṃ varṇana karavuṃ huṃ māruṃ kartavya samajuṃ chuṃ.
prathama vāta to e ke Burnell nā ārṣeya brāhmaṇanuṃ saṃskaraṇa
barābara śuddha nathī. enī jāṇa amane hastalikhita gānagraṃthomāṃ
ucita sthānopara āpelā sāmanā nāmothī maḻe che talavakāra
brāhmaṇanā sāmonā nāmanī eka ghaṇī moṭī sūcī āpavī paḍī
che, to sahuthī pahelī āvaśyakatā e sūcīne śuddha karī levānī che.
eṭale huṃ ahīṃ ārṣeya brāhmaṇanā (Burnell nā saṃskaraṇanā)
pāṭhabheda tathā saṃśodhita pāṭhonī sūcī āpīśa. Burnell dvārā
prakāśita ārṣeyabrāhmaṇanī sahāyathī dareka vyakti sāmonī yoni
svarūpa ṛcāonī jāṇa meḻavī śake che. kintu āraṇyagānanī vāta
taddana bhinna che. āraṇyagānanā sāmonī yonionuṃ jñāna paṇa
amuka amuka daśāmāṃ ghaṇuṃ mahatvanuṃ thāya che. eṭale kauthumagāna
sāthe tulanā karatāṃ karatāṃ huṃ āraṇyagāna upara dṛṣṭipāta karīśa.

13.1.27

enuṃ pariṇāma e āvyuṃ che ke ārṣeyabrāhmaṇanā ādhāra upara
૧ bārhaspatyam 2
6 saṃvargavārdhane ( આજ શુદ્ધ છે ) ૧
૧૭ bhārgave ca ( nāṅge નહિં જોઇએ ) ૧
33 sauryavarcasya ( આજ શુદ્ધ છે ) ૩
34 gaura 2
36, 37, 41, 79, 108, 122, bharadva0 ( bhāradva ના
sthāne )
35 śruṣṭīgavam 3,
47 gādhinaśa 2
60 kārṇa0, kārṣṇa, kāṣṇa.
62 vāghrasya
72 iti dyātam ( tan )-આ નહિં જોઇએ. ૨
78-79 ghṛtācerāṅgirasasya sāmanī dve
80 bharadvājasya prāsāham
83, 82 kaulmadam | બીજો પાઠ. ૧
90 sayona