Vedasandesha 4
Vedasandeśa 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.21 — 3 parts
4.1
atha0 4|23
4.20
'agni' padakā tātparyārtha hai, aneka nāmoṃkī ora atispaṣṭa saṃketa
karatā hai, eka prasiddha mantra dvārā saṃketa karake ājakā kathana
samāpta karūgā| āpa sabakā dhairya praśaṃsāke yogya hai
sadā0-mahārāja, āpakī dayā hai| mujhe pahilese sūcanā
mānya hai, vahāṃ āpakā vacana-rasa isake svābhāvika gauravako cāra
cāṃda lagā rahā hai
mahā0-suniye| āpako kadācit smaraṇa hī hogā
(10) indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuratho divyaḥ sa suparṇo
garutmān | ekaṃ sadviprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ
4.46
ṛ0 1|164
4.21.1
viśeṣa kakṣā-bheda hai | jahāṃ unake pāṭhake paścāt artha-saṃgati,
viśeṣaṇa-saṃgati, prakaraṇa-saṃgati tathā tātparya-saṃgati arthāt
samanvaya dvārā agnike śakyārthako chor̤akara usake ādhidaivika
satya0—bhagavan, vaha cāra koṭiyāṃ phira samajhā deṃ
bhāvako gauṇa karake yajña-sādhanatākā divya bhāva jor̤ā jātā hai
vibhakta ādhidaivika tattvake grahaṇake sātha dūsarī koṭi tathā anya
vibhakta ādhidaivika tattvoṃse samatāke grahaṇake sātha tīsarī koṭikā
ādhidaivika jyotiyāṃ eka parama, mūla jyotimeṃ līna hojātī haiṃ
akhaṇḍerūpase virājamāna eka mahāprabhukī pratīti hone lagatī hai
spaṣṭa samajhanā saṃbhava hogā
mahā0--bahuta ṭhīka, suniye| yahāṃ pahilī vicāraṇīya bāta
pichale mantrameṃ 'jise nānā prakārase pradīpta karate haiṃ' mūlataḥ prathama
daivika vibhāgoṃko ekarūpa, avibhakta, mūla tattvameṃ līna karate hue,
praśāsanameṃ sūryādi loka, lokāntara apanī 2 maryādāoṃkā pālana
kararahe haiṃ| ye saba nāma usī eka, sadrūpa, anāmake haiṃ | vijñānī
puruṣa agnise lekara saba padārthoṃ meṃ usīko dekhatā huā, antarātmāmeṃ ‘vaha hai' kevala itanā hī anubhava prāpta karake tara jātā hai
usakā isa sattātmaka anubhavase bhinna yā bar̤hakara koī dūsarā
varṇana honā asaṃbhava hai| veda jisa 'agni'ke ye saba nāma batātā
koṭi taka calā jātā hai
sadā0-mahārāja, isa mantrakā sādhāraṇa anuvāda to aise
jātā hai'| yadi aisā māneṃ, to āpakī batāyī huī, parama tattvase
arthameṃ koī āpatti hai kyā ?
mahā0- 'sat' śabda napuṃsakakā rūpa hai| agni puṃlliṅga pada hai
4.21.2
sadā0-para mahārāja, vedake andara to vyākaraṇake itane kar̤e
samāna haiṃ| jahāṃ prakaraṇase artha spaṣṭa horahā ho, vahāṃ padoṃkā rūpa
gauṇa hojātā hai| para sādhāraṇa niyamoṃkā haraeka jagaha tyāga na
karanā cāhiye | napuṃsakameṃ 'sat' śabdakā prayoga mūla tattvako
pragaṭa karanekeliye vedase lekara āja taka āryāvarttameṃ calā āyā
kā nirādara na karanā cāhiye
isa saṃśayakā praveśa hī na hosakatā ho ?
mahā0—hāṃ, kahiye
sadā0—jaise kisī rājākī stuti karate hue loga kaha dete
haiṃ, 'āpa sākṣāt maryādā puruṣottama, rāmacandra ho; āpa dharmaputra
yudhiṣṭhira ho; āpa dānavīra karṇa ho' ityādi, vaise hī yahāṃpara
bhī agnikī aupacārika stuti kyoṃ na samajhī jāve ! vāyuko
mahā0—maiṃ āpake vicārako sunakara bahuta prasanna huā hūm̐
vāstavameṃ dūsarī tathā tīsarī koṭiyoṃkī niyāmaka cauthī koṭi hai
yadi yaha hamāre manameṃ mata sthira hojāve ki veda ina nāmoṃ dvārā
parama, eka, satkā pratipādana karasakatā hai, to phira hama usake
tathā kevala bhautika tathā vibhakta ādhidaivikake bīcameṃ kaccābandhana
na akharanevālī rītise kara sakeṃge| ataḥ, isa praśnakā uttara
āpakī pahilī śaṃkāke sampūrṇa samādhānake sātha jur̤ā huā hai
hai, varan yathārtha ekatākī sthāpanā hai, niścaya ho jāvegā| ataḥ maiṃ
āja yahāṃ hī isa prasaṃgako chor̤a detā hūm̐| āgeke varṇanase pūrvaṃkahe
bhāvoṃkī pūrī puṣṭi hojānepara, antameṃ phira āpake ina saṃdehoṃkī
antima paryālocanā karūm̐gā| śanaiḥ 2 bar̤hanā cāhiye
sadā0—bahuta ṭhīka mahārāja
ṣaṣṭhakhaṇḍa
mahāprabhu savitākī mahimā
4.21.3
satya0—mahārāja, āpane 'agni'–mahāprabhu kā nidarśana samasādhanake taura para upayogī honese vaidika bhaktine agniko hī apane
prauḍha vikāsakeliye uttama sopāna samajhā
mahā0—hām̐, beṭā, yathārtha hai | vedameṃ agnike sūkta sabase
dinako sūryakā prakhara prakāśa kise nahīṃ tapātā ? rātriko candrakā
madhura vilāsa kise nahīṃ bhātā ? tārāgaṇakā niśītha samayakā
camaka aura kar̤aka aura chamāchama dhārāoṃkā barasanā nidāgha-dagdha
mahā0–beṭā, kyā tumheṃ patā nahīṃ, vedane ādhidaivika prakriyākā
vistāra pracaṇḍa vibhūtiyoṃ taka hī saṃkucita na rakhakara, tīnoṃ
lokoṃke padārtha-sarvasva taka phailā diyā hai | kaunasā aisā padārtha hai
viśeṣa vibhūtiyoṃke prabhāvase prabhāvita ho par̤atī hai| isī hetuse
satya0- to mahārāja jaise 'agni' kā nidarśana āpane karāyā
viṣayako kholanekī kṛpā kareṃ
vastu0-hāṃ, mahārāja, yahī ṭhīka hogā
mahā0-maine pahilese hī, ājake liye 'savitā' kā nidarśana
soca rakhā hai| 'savitā' dyulokakā prakāśātmaka, preraṇātmaka
usī prakriyākā paricaya pāveṃge| arthāt bhautika svarūpakā citraṇa
līna hotā huā, sarvatra vyāpaka, sarvajyoti, sarvādhāra, parabrahmameṃ
samāpta hogā| acchā, to aba ārambha karatā hūṃ
(1) yuñjate mana uta yuñjate dhiyo viprā viprasya
bṛhato vipaścitaḥ | vi hotrā dadhe vayunāvideka inmahī devasya
savituḥ pariṣṭutiḥ