Rijvartha 5: atha ekādaśo'dhyāyaḥ
Ṛjvarthā 5
- Language
- Sanskrit
atha ekādaśo'dhyāyaḥ
5.1
śyeno vyākhyātaḥ| tasyaiṣā bhavati
5.2
" ādāya̍ śye̱no a̍bharatsoma̍ṃ sa̱hasra̍ṃ sa̱vām̐ a̱yuta̍ṃ ca sā̱kam
atrā̱ pura̍ndhirajahādarā̍tī̱rmade̱ soma̍sya mū̱rā amū̍raḥ ||”
oṣadhiḥ somaḥ sunoteḥ| yadenamabhiṣuṇvanti | bahulamasya naighaṇṭukaṃ
vṛttam | āścaryamiva prādhānyena| tasya pāvamānīṣu nidarśanāyodāhariṣyāmaḥ
5.3
" yatte̍ soma di̱vi jyoti̍ḥ "
" svādi̍ṣṭhayā madi̍ṣṭhayā pava̍sva soma̱ dhāra̍yā
indrā̍ya pāta̍ve su̱taḥ || "
iti sā nigadavyākhyātā | athaiṣāparā bhavati candramaso vaitasya
vā
5.4
" soma̍ṃ manyate papi̱vānyatsaṃpi̍ṃṣantyoṣa̍dhim
soma̱ṃ yaṃ bra̱hmāṇo̍ vi̱durna tasyā̍śnāti̱ kaśca̱na ||"
somaṃ manyate papivān yatsaṃṣiṃṣantyoṣadhim | iti vṛthāsutamasomamāha | somaṃ yaṃ brahmāṇo viduriti na tasyāśnāti kaścanāyajvetyadhiyajñam
athādhidaivatam | somaṃ manyate papivān yat saṃṣiṃṣantyoṣadhimiti
5 yajuḥsutamasomamāha| somaṃ yaṃ brahmāṇo viduścandramasam | na tasyāśnāti kaścanādeva iti
athaiṣāparā bhavati candramaso vā | etasya vā
5.5
atha eṣā aparā bhavati candramaso vā etasya vā | sā kimartham
5.4-2
‘āścaryamiva prādhānyena’ ityuktam | tathā ceyam aparā anyā svārthaprādhānyā
stutirapyasti somasyetyupapradarśanārthamāha
5.6
“ya̱ttvā̍ deva̱ pra piba̍nti̱ tata̱ ā pyā̍yase̱ puna̍ḥ
vā̱yuḥ soma̍sya rakṣi̱tā samā̍nā̱ṃ māsa̱ ākṛ̍tiḥ ||”
5 iti vāyumasya rakṣitāramāha mantradṛk | sāhacaryāt rasaharaṇāt vā
"navo̍navo bhavati jāya̍māno'hnā̍ṃ ke̱turu̱ṣasā̍me̱tyagra̍m
bhā̱gaṃ de̱vebhyo̱ vi da̍dhātyāya̱n pra ca̱ndramā̍ṃstirate dī̱rghamāyu̍: ||"
mṛtyurmārayatīti sataḥ | mṛtaṃ cyāvayatīti vā śatabalākṣo
maudgalyaḥ | tasyaiṣā bhavati
5.6-2
"prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti"
iti | athavā | mṛtaṃ cyāvayati | ya evopakṣīṇāpurbhavati upakṣīṇakarmā tamevāsāvapagamanena pracyāvayati | śatavalākṣo maudgalyaḥ ācāryo manyate | bahubalāni
akṣāṇi indriyāṇi yasya sa śatabalākṣaḥ bahvindriyaḥ | mudgalasyāpatyaṃ maudgalyaḥ
tasya mṛtyoḥ eṣā bhavati
5.7
"para̱ṃ mṛtyo̱ anu̱ pare̍hi̱ panthā̱ṃ yaste̱ sva ita̍ro de̱vayānā̍t
cakṣu̍ṣmate śṛṇva̱te te̍ bravīmi̱ mā na̍ḥ pra̱jāṃ rī̍riṣo̱ mota vī̱rān ||"
( paraṃ mṛtyo, dhruvaṃ mṛtyo, dhruvaṃ parehi mṛtyo | kathitaṃ tena mṛtyo
mṛtaṃ cyāvayate bhavati mṛtyo | madervā mudervā | teṣāmeṣā bhavati
5.9
"tveṣa̱mitthā sa̍mara̱ṇaṃ śimī̍va̱torindrā̍viṣṇū su̱tupā vā̍muruṣyati
yā martyā̍ya pratidhīya̱māna̍mit kṛ̱śāno̱rastu̍rasa̱nāmu̍ruṣyathaḥ ||" )
iti sā nigadvyākhyātā
viśvānaro vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati 8
viśvānaraḥ (5) vyākhyātaḥ abhidhānato'bhidheyataśca | tasya eṣā
bhavati || 7, 8
"pra vo̍ ma̱he ma̱nda̍mānāyāndha̍so̱'rcā vi̱śvāna̍rāya vi̱śvābhu̍ve
indra̍sya̱ yasya̍ su̱makha̱ṃ saho̱ mahi̱ śravo̱ nṛmṇaṃ ca̱ roda̍sī sapa̱ryata̍ḥ ||"
prārcata yūyaṃ stutiṃ mahate, 'ndhaso'nnasya dātre, mandamānāya
modamānāya, stūyamānāya śabdāyamānāyeti vā, viśvānarāya sarva
vibhūtāya | indrasya yasya prītau sumahad balaṃ, mahacca śravaṇīyaṃ yaśo,
nṛmṇaṃ ca balaṃ nṛnatam | dyāvāpṛthivyau vaḥ paricarata iti | kamanyaṃ
madhyamāddevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati
5.9-2
samāmnātaḥ | asyāṃ tu parasyāṃ vyapadeśāduttamena jyotiṣā, viśvānarasyāsaṃśayaṃ madhyamatvamityevamudāhriyate
5.10
“udu̱ jyoti̍ra̱mṛta̍ṃ vi̱śvaja̍nyaṃ vi̱śvāna̍raḥ savi̱tā de̱vo a̍śret || ”
udaśiśriyajjyotiramṛtaṃ sarvajanyaṃ viśvānaraḥ savitā deva iti
5 dhātā sarvasya vidhātā | tasyaiṣā bhavati
5.10-2
dhātā (6) kasmāt | sa hi sarvasya vidhātā sraṣṭā | udakapūrvakatvāt
sarvavidhānasya madhyamaḥ | tasya eṣā bhavati
5.11
vidhātā dhātrā vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavati bahudevatāyāmṛci
5.11-2
vidhātā (7) dhātrā vyākhyātaḥ| dhātaiva vidhātā
tasya eṣa nipāto bhavati stutisādhāraṇyena bahudevatāyāmṛci
5.12
"soma̍sya̱ rājño̱ varu̍ṇasya̱ dharma̍ṇi̱ bṛha̱spate̱ranu̍matyā u̱ śarma̍ṇi
tatrā̱hama̱dya ma̍ghava̱nnupa̍stutau̱ dhātu̍rvidhā̱taḥ kala̱śām̐ a̍bhakṣayam||"
ityetābhirdevatābhirabhipresūtaḥ somakalaśānabhakṣayamiti | kalaśaḥ
kasmāt| kalā asmiñcherate mātrāḥ| kaliśca kalāśca kiratervikīrṇamātrāḥ
5.13
kalaśaḥ kasmāt | kalāḥ asmin śerate mātrāḥ | kalāḥ avayavāḥ
somasamudāyāt kecit pṛthakkṛtāḥ | te śerate āsate asmin | kalāśabdāt
pūrvapadaṃ, śīṅaḥ uttarapadam | atha kalāḥ kasmāt | ata āha kalānirvacanaprasaṅgena
kaliñca kalāśca kiratervikīrṇamātrāḥ
athāto madhyamasthānā devagaṇāḥ | teṣāṃ marutaḥ prathamāgāmino bhavanti
maruto mitarāviṇo vā mitarocino vā, mahad dravantīti vā | teṣāmeṣā bhavati
5.14
“ā vidyunma̍dbhirma̱ruta̱ḥ svarkai̱ rathe̍bhiryāta ṛ̱ṣṭima̱dbhiraśva̍parṇaiḥ
ā varṣi̍ṣṭhayā na̱ iṣā vayo̱ na pa̍ptatā sumāyāḥ ||”
vidyunmadbhirmarutaḥ svarkaiḥ | svaśvanairiti vā | svarcanairiti vā
svarcirbhiriti vā | rathairāyāta | ṛṣṭimadbhiraśvaparṇairaśvapatanaiḥ
varṣiṣṭhena ca no'nnena vaya ivāpatata | sumāyāḥ kalyāṇakarmāṇo vā
kalyāṇaprajñā vā
rudrā vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati
5.14-2
rudrāḥ (9) vyākhyātāḥ | teṣām eṣā bhavati
5.13-2
“ā ru̱drāsa̱ indra̍vantaḥ sa̱joṣa̍so̱ hira̍ṇyarathāḥ suvi̱tāya̍ gantana
i̱yaṃ vo̍ a̱smatprati̍ haryate ma̱tistṛ̱ṣṇaje̱ na di̱va utso̍ udanya̱ve ||”
atha marutaḥ (8) kasmāt | mitarāviṇo vā
mitarocinaḥ
amitarāviṇaḥ
amitarocinaḥ
mahad dravanti iti vā
teṣām eṣā bhavati
5.15
‘‘ā vi̱dyunma̍dbhirmaruta̱ḥ svakai̱ rathe̍bhiryāta ṛ̱ṣṭima̍dbhi̱raśva̍parṇaiḥ
ā varṣi̍ṣṭhayā na i̱ṣā vayo̱ na pa̍ptatā sumāyāḥ ||’’
āgacchata rudrā indreṇa sahajoṣaṇaḥ suvitāya karmaṇe | iyaṃ vo'smadapi pratikāmayate matistṛṣṇaja iva diva utso udanyave iti | tṛṣṇak
tṛṣyaterudanyurudanyateḥ
ṛbhava uru bhāntīti vartena bhāntīti vartena bhavantīti vā | teṣā5 meṣā bhavati
5.10-3
ṛbhavaḥ (10) kasmāt | u̱ru bhānti̱ iti vā | te hi bahu bhānti dīpyante
uruśabdātpūrvapadaṃ bhāteruttarapadam | ṛ̱tena bhānti̱ iti vā | yajñena satyena vā bhānti
tadevottarapadam | pūrvapade vikalpaḥ | ṛ̱tena bhavanti̱ iti vā bhavatervottarapadam
5.15-2
te hi ṛtena satyena vā bhavanti yajñena vā bhavanti | bhūtvā devatvena sarve yujyante
teṣāmeṣā bhavati
5.16
"vi̱ṣṭī śamī̍ taraṇi̱tvena̍ vā̱ghato̱ martā̍saḥ santo̍ amṛta̱tvamā̍na̱śuḥ
saudhanva̱nā ṛ̱bhava̍ḥ sūra̍cakṣasaḥ saṃvatsa̱re sama̍pṛcyanta dhī̱tibhi̍ḥ ||"
ṛbhurvibhvā vāja iti sudhanvana āṅgirasasya trayaḥ putrā babhūvuḥ
teṣāṃ prathamottamābhyāṃ bahuvannigamā bhavanti, na madhyamena | tadetaddaśeśca
bahuvacanena camasasya ca saṃstavena bahūni daśarāyīṣu sūktāni bhavanti
ādityaraśmayo'pyṛbhava ucyante
5 " ago̍hyasya̱ yadasa̍stanā̱ gṛhe tada̱dyeda̱mṛbhavo̱ nānu̍ gacchatha ||"
agohya ādityo'gūhanīyastasya yadasvapathā gṛhe | yāvattatra avatha
na tāvadiha bhavatheti
aṅgiraso vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati
5.17
ādityaraśmayo'pyṛbhava ucyante-iti | abhidheyavyabhicāramupapradarśayati
kva ca punaste ucyante | yataḥ paṭhati | ago̍hyasya̱ yadasa̍ṃstanā iti
yasya̱ yadasa̍stanā gṛ̱he yāvadasya maṇḍale suptā iva nigūḍhā bhavatha | tada̱dyedaṃ saṃbha̍vo
nānu̍gacchatha | he ṛbhavaḥ yāvat tatra nigūḍhā bhavatha rātrau na tāvadiha
bhavatha | tataśca yuṣmadvinābhāve nirāloko'yaṃ lokaḥ saṃpadyate | etad vo māhābhāgyamahamanukīrtayāmi | te yūyamidaṃ nāmāsmākaṃ kuruteti
“ virū̍pāsa̱ ida̱rṣaya̍sta̱ ida̍mbhīrave̍pasaḥ
te aṅgi̍rasaḥ sū̱nava̱ste a̱gneḥ pari̍ jajñire || ”
bahurūpā ṛṣayaḥ | te gambhīrakarmāṇo vā gambhīraprajñā vā | te'ṅgi10 rasaḥ putrāḥ | te'gneradhijajñire ityagnijanma
pitaraḥ (12) vyākhyātāḥ 'dyaurme pitā' - ityatra | teṣām eṣā
bhavati
5.18
“udī̍ratā̱mava̍ra̱ utparā̍sa̱ unma̍dhya̱māḥ pi̱tara̍ḥ so̱myāsa̍ḥ
asu̱ṃ ya ī̱yura̍vṛ̱kā ṛ̍ta̱jñāste no̍'vantu pi̱taro̱ have̍ṣu ||”
aṅgiraso vyākhyātāḥ | pitaro vyākhyātāḥ | bhṛgavo vyākhyātāḥ
atharvāṇo'thanavantaḥ | tharvatiścaratikarmā, tatpratiṣedhaḥ | teṣāmeṣā
sādhāraṇā bhavati
5.18-2
mādhyamiko yama ityāhuḥ nairūktāḥ | tasmāt pitṝn mādhyamikān
manyante sa hi teṣāṃ rājeti | ata uttare atharvāṇaḥ (13), bhṛgavaḥ (14) ityete
pade samāmnāte | na caitayoḥ samastayoḥ pratyekaṃ vā stutirasti | asti tu pitraṅgirobhṛgubhiḥ sādhāraṇastutiḥ | yatastāddaṅnirvacanāya prasaṅkṣyamāṇānāmabhipretyātharvaśabdanirvacanaprasaṅgāt bravīti | aṅgirasaḥ vyākhyātāḥ ye'syāmṛci vakṣyamāṇāḥ | pitaraḥ
vyākhyātāḥ | bhṛgavaḥ vyākhyātāḥ
atharvāṇaḥ kasmāt | te hyete athanavantaḥ | kimidamathanaṃ yena te tadvantaḥ
ata āha | tharvaniḥ caratikarmā gacchatyarthaḥ | tataḥ kim | tatpratiṣedhaḥ
purastādakāraḥ | na tharvanti iti atharvāṇaḥ | sthiraprakṛtayo hi te | teṣām eṣā
sādhāraṇā bhavati aṅgiraḥprabhṛtīnām
5.19
“ aṅgira̍so naḥ pi̱taro̱ nava̍gvā̱ atha̍rvāṇo̱ bhṛga̍vaḥ somyāsa̍ḥ
teṣā̍ṃ va̱yaṃ su̍ma̱tau ya̱jñiyā̍nā̱mapi̍ bha̱dre sau̍mana̱se syā̍ma ||”
aṅgiraso naḥ pitaro navagatayo, navanītagatayo vā | atharvāṇo
bhṛgavaḥ somyāḥ, somasaṃpādinaḥ | teṣāṃ vayaṃ sumatau kalyāṇyāṃ matau
yajñiyānām | api caiṣāṃ bhadre bhandanīye bhājanavati vā kalyāṇe manasi
syāmeti | mādhyamiko devagaṇa iti nairuktāḥ | pitara ityākhyānam
athāpyṛṣayaḥ stūyante
5.20
mādhyamiko devagaṇaḥ iti nairuktāḥ | ṛbhavaḥ aṅgirasaḥ bhṛgavaḥ atharvāṇaḥ
pitara ityākhyānam | ko viśeṣaḥ | agnyādidevatāviparyayastaddharmadevatāprakāra
“sūrya̍syeva va̱kṣatho̱ jyoti̍reṣāṃ samu̱drasye̍va mahi̱mā gaṃbhī̱raḥ
vāta̍syeva praja̱vo nā̱nyena̱ stomo̍ vasiṣṭhā anve̍tave vaḥ ||”
iti yathā
15 āptyā āpnoteḥ | teṣāmeṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci
5.20-2
āptyāḥ (15) apīndrasahacāriṇa ṛṣayaḥ ekatadvitatritāḥ
“ te indreṇa saha ceruḥ ”
teṣām eṣaḥ nipātaḥ bhavati aindryām ṛci | indro yasyāṃ stūyate
tasyāmṛci
5.21
“ stu̱ṣeyya̍ṃ puru̱varpa̍samṛ̱bhva̍mina̱tama̍mā̱ptyamā̱ptyānā̍m
ā da̍rṣa̱te śava̍sā sa̱pta dānūn pra sāṃkṣa̍te prati̱mānā̍ni̱ bhūri̍ || ”
stotavyaṃ bahurūpamurubhūtamiśvaratamamāptavyamāptavyānām | ādṛṣṇāti
yaḥ śavasā balena sapta dātṝniti vā | sapta dānavāniti vā | prasākṣate
pratimānāni bahūni | sākṣatirāpnotikarmā
5.22
athāto madhyasthānāḥ striyaḥ| tāsāmaditiḥ prathamāgāminī bhavati
15 aditirvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.22-2
atha ataḥ madhyasthānāḥ striyaḥ| bahuvacanaviśiṣṭasya madhyamasya gaṇaśo'vasthitasya vibhavo vyākhyātaḥ| liṅgaviśiṣṭasyedānīṃ yathāsamāmnāyameva vyākhyātavyaḥ
tadarthaṃ punaviśeṣato'dhikāravacanam athātaḥ iti| madhyamāsāṃ sthānamiti madhyasthānāḥ iti| kāḥ punaḥ tāḥ| striyaḥ iti| vakṣyante iti śeṣaḥ| tāsām
aditiḥ (16) prathamāgāminī bhavati| sā kasmāt| uktaṃ hi 'adīnā
devamātā' iti| tasyā eṣā bhavati
5.23
"da̱kṣasya̍ vādi̱te janma̍ni vra̱te rājā̍nā mi̱trāvaru̍ṇā viṃvāsasi
atūrta̍panthāḥ pururatho̍ arya̱mā sa̱ptaho̍tā viṣu̍rūpeṣu̱ janma̍su||"
ādityo dakṣa ityāhurādityamadhye ca stutaḥ| aditirdākṣāyaṇī
" adi̍te̱rdakṣo̍ ajāyata̱ dakṣā̱dvadi̍tiḥ pari̍"
iti ca| tatkathamupapadyeta samānajanmānau syātāmiti| api vā
devadharmeṇetaretarajanmānau syātāmitaretaraprakṛtī| agnirapyaditirucyate| tasyaiṣā bhavati
5.24
“yo a̱gniṃ de̱vavī̍taye ha̱viṣmā̍m̐ ā vi̍vāṃsati
tasmai̍ pāvaka mṛḍaya ||”
“tu̱vi̱jā̱to varu̍ṇo̱ dakṣo̍ a̱ṃśaḥ”
"adi̍te̱rdakṣo̍ ajāyata̱ dakṣā̱dvadi̍tiḥ pari̍
bhūrjajña uttā̱napa̍do̱ bhuva̱ āśā̍ ajāyanta"
"yasmai̱ tvaṃ su̍draviṇo̱ dadā̍śo'nāgā̱stvama̍dite sa̱rvatā̍tā
yaṃ bha̱dreṇa̱ śava̍sā co̱dayā̍si pra̱jāva̍ṃtā̱ rādha̍sā̱ te syāma ||"
karmatatiṣu | āga āṅpūrvādgameḥ | ena eteḥ | kilviṣaṃ kilbhidaṃ,
sukṛtakarmaṇo bhayam | kīrttimasya bhinattīti vā | yaṃ bhadreṇa śavasā
balena codayasi, prajāvatā ca rādhasā dhanena, te vayamiha syāmeti
saramā saraṇāt | tasyā eṣā bhavati
5.25
“kimicchantī̍ sara̱mā predamāna̍ḍ dū̱re hyadhvā̱ jagu̍riḥ parā̱caiḥ
kāsmehi̍tiḥ kā pari̍takmyāsīt katha̍ṃ rasā̱yā ata̍ra̱ḥ payā̍ṃsi ||”
10 kimicchantī-iti | devapaṇayaḥ kilāsurāḥ devagavīrapajahruḥ | tataḥ kilendrastadanveṣaṇāya tadālayaṃ saramāṃ prāhiṇot | te ca devapaṇayaḥ tāṃ dṛṣṭvā papracchuranayarcā kimikimasmāsvarthābhidhānamāsīt pūrvaṃ tava he sarame yenāgamaḥ | kiṃ vā na jātaṃ yenāpunarāgamaḥ
api ca | ciraproṣitāyāstava kiṃ paritakanamāsīt | antarikṣanadyā api mahatyā
rasāyāḥ kathamataraḥ payāṃsi | kathamatibahūnya udakāni saṃkṣobhyātmānaṃ pratilabdhavatyasi
iti vā
"vāgvai saramā"
-iti hi vijñāyate
sarasvatī (18) vyākhyātā 'nadīvat' iti | 'tadyaddevatāvat' ityuktamidaṃ
tat | tasyā eṣā bhavati
5.26
"pāva̱kā na̱ḥ sara̍svatī vāje̍bhirvā̱jinī̍vatī
ya̱jñaṃ va̍ṣṭu dhi̱yāva̍suḥ ||"
pāvakā naḥ sarasvatī | annairannavatī | yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasuḥ karmavasuḥ
tasyā eṣāparā bhavati
5.26-2
devān prati vahatu | vakṣyati hi 'tāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti' iti | dhiyāvasuḥkarmadhanā | tasyā eṣā aparā bhavati sphuṭatarodakaliṅgā
5.27
"ma̱ho arṇa̱ḥ sara̍svatī̱ pra ce̍tayati ke̱tunā̍
dhiyo̱ viśvā̱ vi rā̍jati ||"
mahadarṇaḥ sarasvatī pracetayati prajñāpayati ketunā karmaṇā prajñayā
vā | imāni ca sarvāṇi prajñānānyabhivirājati | vāgartheṣu vidhīyate,
tasmānmādhyamikāṃ vācaṃ manyante
vāgvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.27-2
vāg (19) vaktavyā | sā punaḥ vyākhyātā vaceḥ iti | tasyā eṣā
bhavati
5.28
5 yad vāg vadantyavicetanānyavijñātāni rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda
mandrā madanā catasro'nu diśa ūrjaṃ duduhe payāṃsi | kva svidastyāḥ
paramaṃ jagāmeti | yat pṛthivīṃ gacchatīti vā, yadādityaraśmayo
harantīti vā | tasyā eṣāparā bhavati
5.28-2
tasyā eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham | iyameva vāk sarvaprāṇyantargatā
mādhyamikī sarvārthābhivādinī bhavatīti vibhūtyupapradarśanārtham
5.29
“devī᳭ vāca̍majanayanta de̱vāstāṃ vi̱śvarū̍pāḥ pa̱śavo̍ vadanti
sā no̍ ma̱ndreṣa̱mūrja̱ṃ duhā̍nā dhe̱nurvāga̱smānupa̱ suṣṭutaitu̍ ||”
devīṃ vācamajanayanta devāḥ | tāṃ sarvarūpāḥ paśavo vadanti | vyaktavācaścāvyaktavācaśca | sā no madanānnaṃ ca rasaṃ ca duhānā dhenurvāgasmānupaitu suṣṭutā
anumatī rāketi devapatnyaviti nairuktāḥ | paurṇamāsyāviti
yājñikāḥ
“yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā |”
-iti vijñāyate
anumatiranumanāt | tasyā eṣā bhavati
5.29-2
anumatiḥ rākā iti devapatnyau iti nairuktāḥ | sahapadayorupanyāsastulyo'nayorabhidheyavicāra iti | madhyasthāne devapatnẏāviti nirjñāte tadabhidhāne iti
nairuktāḥ | paurṇamāsyau iti yājñikāḥ | te ca brāhmaṇamudāharanti “yā pūrvā
paurṇamāsī”-ityevamādi | kālādhidaivate candrasahacāriṇyāviti madhyasthāne | paurṇamāsyamāvāsyayornakṣatreṭakāmadhya upadhānānnakṣatratvam | ataśca darśanāt sarvaṃ evāyaṃ jyotirgaṇo
grahanakṣatratārakārūpo rasaprāyo mūrtimāpnuvanmadhyasthāna eveti lakṣyate
anumatiḥ (20) anumananāt | anumatā kileyamṛṣibhirdevaiśca caturdaśake pakṣe
astviyaṃ paurṇamāsīti | tasyā eṣā bhavati
5.30
“ anvida̍numate̱ tvaṃ manyā̍sai̱ śaṃ ca̍ naskṛdhi
kratve̱ dakṣāya̍ no hinu̱ pra ṇa̱ āyū̍m̐ṣi tāriṣaḥ || ”
anumanyasvānumate tvam | sukhaṃ ca naḥ kurvannaṃ ca no'patyāya dhehi,
pravardhaya ca na āyuḥ
rākā rāterdānakarmaṇaḥ | tasyā eṣā bhavati
5.31
“ rā̱kāma̱haṃ su̱havā̍ṃ su̱ṣṭutī hu̍ve śṛ̱ṇotu̍ naḥ su̱bhagā̱ bodha̍tu̱ tmanā̍
sīvya̱tvapa̍ḥ sū̱cyācchi̍dyamānayā̱ dadā̍tu vī̱raṃ śa̱tadā̍yamu̱kthya̍m ||”
sinīvālī kuhūriti devapatnayāviti nairuktāḥ | amāvāsye iti
yājñikāḥ
" yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī, yottarā sā kuhūḥ|"
-iti vijñāyate
sinīvālī | sinamannaṃ bhavati, sināti bhūtāni | vālaṃ parva vṛṇotestasminnannavatī | vālinī vā | vālenevāsyāmaṇutvāccandramāḥ sevi5 tavyo bhavatīti vā | tasyā eṣā bhavati
5.31-2
sinīvālī (21) kasmāt | sinamannaṃ bhavati | tat kasmāt | sinātibadhnāti bhūtāni rasādibhiḥ dhātubhiḥ | vālaṃ kimucyate | parva | tatkasmāt
vṛṇoteḥ | vṛṇvanti devāstatra havīṃṣi | tasmin parvaṇi asau sininī annavatī
iti sinīvālī | athavottarapade vikalpaḥ | vālinī vālastadvatī | sininī ca sā
vālinī ceti sinīvālī | aupamikaṃ vā | katham iti | vālenevāsyāmaṇutvā- 5
ccandramāḥ sevitavyaḥ-boddhavyo bhavati | evamaṇurasau candramā bhavatyasyāṃ yena jñāyate
vālenāpyayaṃ sīyeta bodhyeteti || tasyā eṣā bhavati
5.32
sinīvāli pṛthujaghane | stutaḥ styāyateḥ, saṃghātaḥ | pṛthukeśastuke, 10
pṛthuṣṭute vā | yā tvaṃ de̱vānā̱masi̱ svasā̍ | svasā su asā | sveṣu
sīdatīti vā | juṣasva havyamadanam | prajāṃ ca devi diśa naḥ
kuhūgūhateḥ | krābhūditi vā | kva satī hūyata iti vā | kkāhutaṃ havirjuhotīti vā | tasyā eṣā bhavati
5.33
5 ca prajāṃ devi didiḍḍi naḥ prajāmasmākaṃ diśa-atisṛja dehi ityāśāsmahe
"kuhūma̱haṃ su̱vṛta̍ṃ vi̱dmanā̍pa̱sama̱smin ya̱jñe su̱havā̍ṃ johavīmi
sā no̍ dadātu śrava̍ṇaṃ pi̱tṝṇā̱ṃ tasyai̍ te devi ha̱viṣā̍ vidhema ||"
yamī (24) vyākhyātā yamena | liṅgamātraviśeṣaḥ | tasyā eṣā
bhavati
5.10-4
"anyamū ṣu tvaṃ ya̍myanya u tvāṃ pari̍ ṣvajāte̱ libu̍jeva vṛ̱kṣam
5.35
tasya̍ vā̱ tvaṃ mana̍ i̱cchā sa vā̱ tavādhā̍ kṛṇuṣva sa̱ṃvidaṃ subha̍drām ||"
urvaśī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.35-2
tasyā eṣā bhavati
5.36
"vidyunna yā pata̍ntī davidyodbhara̍ntī me apyā kāmyā̍ni
ja̍niṣṭo a̱po narya̍ḥ sujā̍taḥ prorvaśī̍ṃ tirata dī̱rghamāyu̍ḥ ||”
pṛthivī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.36-2
pṛthivī (26) vyākhyātā | ‘atha vai darśanena pṛthuḥ’ ityatra | iha tu
mādhyamikā | tasyā eṣā bhavati
5.37
“baḷitthā parvatānāṃ khidraṃ bibharṣi pṛthivi
pra yā bhūmiṃ pravatvati mahā jinoṣi mahini ||”
indrāṇīndrasya patnī | tasyā eṣā bhavati
5.38
“indrā̱ṇīmā̱su nāri̍ṣu su̱bhagā̍ma̱hama̍śravam
na̱hya̍syā aparaṃ ca̱na ja̱rasā̱ mara̍te̱ pati̱rviśva̍smā̱dindra̱ utta̍raḥ ||”
indrāṇīmāsu nāriṣu subhagāmahamaśrṛṇavam | na hyasyā aparāñcana
samāṃ jarayā mriyate patiḥ | sarvasmād indra ya uttarastametad brūmaḥ
tasyā eṣāparā bhavati
5.39
" nāhami̍ndrāṇi rā̱raṇa̱ sakhyu̍rvṛ̱ṣāka̍peṛ̱te
15 yasye̱dama̱pya̍ṃ ha̱viḥ pri̱yaṃ de̱veṣu̱ gaccha̍ti̱ viśva̍smā̱dindra̱ utta̍raḥ || "
madbhiḥ saṃskṛtamiti vā priyaṃ deveṣu nigacchati | sarvasmād ya indra
uttarastametad brūmaḥ
gaurī rocaterjvalatikarmaṇaḥ | ayamapītaro gauro varṇa etasmādeva
praśasyo bhavati | tasyā eṣā bhavati
5.15-3
"gaurīrbhimāya salilāni takṣatyeka̍padī dvi̱padī̱ sā catu̍ṣpadī
5.40
a̱ṣṭāpa̍dī̱ nava̍padī babhūvuṣī̍ sa̱hasrā̍kṣarā pa̱ra̱me vyo̍man ||”
gaurīrnirmimāya salilāni takṣatī kurvatyekapadī madhyamena, dvipadī
madhyamena cādityena ca, catuṣpadī digbhiraṣṭāpadī digbhiścāvāntaradigbhiśca, navapadī digbhiścāvāntaradigbhiścādityena ca | sahasrākṣarā
bahūdakā, parame vyomane | tasyā eṣāparā bhavati
5.41
15 "tasyā̍ṃ sa̱mudrā adhi̱ vi kṣa̍ranti̱ tena̍ jīvanti pra̱diśa̱ścata̍sraḥ
tata̍ḥ kṣaratya̱kṣara̱ṃ tadviśva̱mupa̍ jīvati ||"
digāśrayāṇi bhūtāni| tataḥ kṣaratyakṣaramudakam| tatsarvāṇi bhūtānyupajīvanti
gaurvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.41-2
gauḥ (29) vyākhyātā | tasyāḥ eṣā bhavati
5.42
“gaura̍mīmedanu̍ va̱tsaṃ mi̱ṣanta̍ṃ mū̱rdhāna̍ṃ hiṅṅa̍kṛṇo̱nmāta̱vā u̍
sṛ̱kvāṇa̍ṃ gha̱rmama̱bhi vā̍vaśā̱nā mimā̍ti mā̱yuṃ paya̍te̱ payo̍bhiḥ ||”
mimāti māyuṃ, prapyāyate payobhiḥ | māyumivādityamiti vā | vāgeṣā
mādhyamikā | gharmadhugiti yājñikāḥ
dhenurdhayatervā dhinotervā | tasyā eṣā bhavati
5.42-2
"upa̍ hvaye su̱dughā̍ṃ dhe̱nume̱tāṃ su̱hasto̍ go̱dhugu̱ta doha̍denām
śreṣṭha̍ṃ sa̱vaṃ sa̍vi̱tā sāṃviṣanno̱'bhī̍ddho gha̱rmastadu̱ ṣu pra vo̍cam ||"
aghnyā'hantavyā bhavati | aghaghnīti vā | tasyā eṣā bhavati
5.43
aghnyā (31) kasmāt | sā hi sarvasyaiva ahantavyā bhavati | aghaghnīti
15 vā | sā hi pāpaṃ hanti | yadi vāg yadi gauḥ | tasyāḥ eṣā bhavati
5.44
" sū̱yava̱sādbhaga̍vatī̱ hi bhū̱yā atho̍ va̱yaṃ bhaga̍vantaḥ syāma
addhi tṛṇa̍maghnye vi̱śvadā̍nī̱ṃ piba̍ śu̱ddhamu̍da̱kamāca̍rantī ||"
sūyavasādinī bhagavatī hi bhava | athedāṃnīṃ vayaṃ bhagavantaḥ syāma
addhi tṛṇamaghnye, sarvadā piva ca śuddhamudakamācarantī | tasyā eṣāparā
bhavati
5.45
" hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnāṃ vatsamicchantī mana̍sābhyāgā̍t
duhāma̱śvibhyā̱ṃ payo̍ a̱ghnyeyaṃ sā vardhatāṃ ma̱hate saubha̍gāya ||"
iti sā nigadavyākhyātā
pathyā svastiḥ | panthā antarikṣaṃ tannivāsāt | tasyā eṣā
bhavati
5.46
“ pathyāṃ svastiṃ pūrvī yajati ”
“ sva̱stiriddhi prapa̍the̱ śreṣṭhā̱ rekṇa̍svatya̱bhi yā vā̱mameti̍
sā no̍ amā̱ so ara̍ṇe̱ ni pā̍tu svāve̱śā bha̍vatu de̱vago̍pā || ”
svastireva hi prapathe śreṣṭhā rekṇasvatī dhanavatyabhyeti yā vasūni
vananīyāni | sā no'mā gṛhe sā niramaṇe sā nirgamane pātu | svāveśā
bhavatu | devī goptrī devān gopāyatviti | devā enāṃ gopāyantviti vā
uṣā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.42-3
“ apoṣo̱ ana̍sa̱ḥ sara̱tsaṃpi̍ṣṭādaha̱ bibhyuṣī̍
ni yatsī̍ śiśnathadbṛ̱ṣāṃ ||”
mimāti māyuṃ, prapyāyate payobhiḥ | māyumivādityamiti vā | vāgeṣā
mādhyamikā | gharmadhugiti yājñikāḥ
dhenurdhayatervā dhinotervā | tasyā eṣā bhavati
5.42-4
dhenuḥ (30) dhayateḥ vā | dhayate'sau vatseneti | dhinoteḥ vā | tarpayatyasau
udakena payasā vā | tasyāḥ eṣā bhavati
5.43-2
“ upa̍ hvaye su̱dughā̍ṃ dhe̱nume̱tāṃ su̱hasto̍ go̱dhugu̱ta do̍hade̱nām
śreṣṭha̍ṃ sa̱vaṃ sa̍vi̱tā sā̍vi̱ṣanno̱'bhī̍ddho gha̱rmastadu̱ ṣu pra vo̍cam || ”
aghnyā'hantavyā bhavati | aghaghnīti vā | tasyā eṣā bhavati
5.44-2
"sū̱yava̍sā̱dbhaga̍vatī hi bhū̱yā atho̍ va̱yaṃ bhaga̍vantaḥ syāma
a̱ddhi tṛṇa̱maghnye̱ viśvadā̍nīṃ piba̍ śu̱ddhamu̍da̱kamāca̍rantī ||"
sūyavasādinī bhagavatī hi bhava | athedānoṃ vayaṃ bhagavantaḥ syāma
addhi tṛṇamaghnye, sarvadā piva ca śuddhamudakamācarantī | tasyā eṣāparā
bhavati
5.45-2
" hi̱iṅkṛṇvatī̱ vasu̍patnī̱ vasū̍nāṃ va̱tsami̱cchantī̱ mana̍sā̱bhyāgā̍t
duhā̍ma̱śvibhyā̱ṃ payo̍ a̱ghnyeyaṃ sā va̍rdhatāṃ ma̱hate̱ saubha̍gāya ||"
iti sā nigadavyākhyātā
paṃthyā svastiḥ | panthā antarikṣaṃ tannivāsāt | tasyā eṣā
bhavati
5.45-3
paṃthyā (32), svastiḥ (33)-iti vaktavyam | atra pūrvapadaṃ panthāḥ-antarikṣaṃ tannivāsāt panthā | svastiḥ ityuktaṃ nirvacanam | yathā prāyaṇīyāyāṃ
yajatiprayogo dṛṣṭaḥ tathā samāmnātaḥ
“pathyāṃ sva̍stiṃ pūrvā̍ yajati ”
-iti | tasyāḥ eṣā bhavati
5.46-2
“sva̱stiriddhi prapa̍the̱ śreṣṭhā̍ re̱kṇa̍svatya̱bhi yā vā̱mameti̍
sā no̍ a̱mā so ara̍ṇe̱ ni pā̍tu svāve̱śā bha̍vatu de̱vago̍pā ||”
svastireva hi prapathe śreṣṭhā rekṇasvatī dhanavatyabhyeti yā vasūni
vananīyāni| sā no'mā gṛhe sā niramaṇe sā nirgamane pātu| svāveśā
bhavatu| devī goptrī devān gopāyatviti| devā enāṃ gopāyanviti vā
uṣā vyākhyātā| tasyā eṣā bhavati
5.47
“apo̍ṣā ana̍saḥ sara̱tsa̍ṃpi̱ṣṭādaha̱ bibhyuṣī̍ṃ
ni yatsī̍ṃ śiśnatha̱dvṛṣā̍ ||”
apāsa̍radu̱ṣā a̍nasa̱ḥ saṃpi̍ṣṭānme̱ghād bi̍bhyu̱ṣī | ano vāyuraniteḥ
api vopamārthe syādanasa iva śakaṭādiva | anaḥ śakaṭamānaṅgamasmiñchrīvaram | anitervā syājjīvanakarmaṇaḥ | upajīvantyenent
megho'pyana etasmādeva | yanniraśikṣathavṛthā varṣitā madhyamaḥ | tasyā
5 eṣāparā bhavati
5.48
"e̱tada̍syā ana̍ḥ śaye susa̍ṃpiṣṭa̱ṃ vipā̍śyā
sa̱sāra̍ sīṃ parā̱vata̍ḥ ||"
iḷā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati
5.49
"a̱bhi na iḷā̍ yū̱thasya̍ mā̱tā smanna̱dībhi̍ru̱rvaśī̍ vā gṛṇātu
u̱rvaśī̍ vā bṛ̱haddi̍vā gṛṇā̱nābhyū̍rṇvā̱nā pra̍bhṛ̱thasyāyo̍ḥ |"
"siṣa̍ktu na ū̱rjavya̍sya pu̱ṣṭeḥ ||"
rodasī rudrasya patnī | tasyā eṣā bhavati
5.49-2
rodasī (36) rudrasya patnī rudrasya vibhūtiḥ | tasyāḥ eṣā bhavati
5.11-3
“ratha̍ṃ nu māruta̍ṃ va̱yaṃ śrava̍syumā hu̍vāmahe
ā yasmi̍n ta̱sthau suraṇā̍ni bibhra̍tī sacā̍ ma̱rutsu̍ roda̍sī ||”
śyena 1 ādāya 2 svādiṣṭhayā 3 somaṃ 4 yattvā 5 navonavo 6 paraṃ 7 mṛtyo tveṣamitthā 8 pra 9 vo maha 10 udu 11 jyotirdhātā 12 somasyāthāto 13 madhyasthānā devagaṇā
ā 14 vidyunmadbhiro 15 rudrāsa 16 viddhī 17 śamī 18 virūpāsa 19 udīratāmaṅgirasaḥ
sūryasyeva 20 stuṣeyyamathāto 21 22 madhyasthānāḥ 23 striyo dakṣasya 24 vā yasmai tvaṃ
kimicchantī 25 pāvakā 26 no maho 27 arṇo 28 yadvāgvadantī 29 devīṃ 30 vācamanvidannumate 31 rākāmahaṃ 32 sinīvāli 33 kuhūmahamanyamūrdhvaśī 34 35 vidyunna 36 valistvendrāṇīṃ 37 38
nāhamindrāṇi 39 gaurimimāya 40 tasyā 41 gauramīmedupahvaye 42 sūyavasādbhidvṛṇvatī 43 44 45
svastiriddhadyapoṣo 46 47 48 etadasyā abhi 49 no 50 rathaṃ nu mārutamiti pañcāśat
iti nirukte (uttaraṣaṭke) ekādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ
Linked texts (4)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit
- Śākala — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- Āśvalāyanasaṃhitā — Sanskrit