Vaidikakosha (Madhusudana Mishra) 10
Vaidikakośa (Madhusūdana Miśra) 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.120 — 1 part
10.1
bṛhaddevatāvargaḥ 10
atha kecitpradarśyante śaunakoktā yathāyathama
devatāviṣayaślokā daivatajñānasiddhaye
10.2
bhavadbhūtaṃ bhaviṣyacca jaṅgamaṃ sthāvarañca yat
asyaike sūryyamevaikaṃ prabhavaṃ pralayaṃ viduḥ
10.3
asataśca sataścaiva yonireśā prajāpatiḥ
yadattarañca vācyañca yaccaitad brahma śāśvatam
10.4
kṛtvaiṣa hi tridhātmānameṣu lokeṣu tiṣṭhati
devān yathāyathaṃ sarvān niveśya sveṣu raśmiṣu
10.5
agnirasminnathendrastu madhyato vāyureva ca
sūryyo divīti vijñeyāstisra eveha devatāḥ
10.6
arcibhiḥ keśyayaṃ tvagnirvidyudbhiścaiva madhyamaḥ
asau tu raśmibhiḥ keśī tenainānāha keśinaḥ
10.7
na caiteṣāṃ matānervā vibhūtiḥ sthānajanma vā
nirvaktuṃ śakyametairhi kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagata
10.8
etāsāmeva māhātmyānnāmānyatvaṃ vidhīyate
tattatsthānavibhāgena tatra tatropalakṣayet
10.6-2
tāsāmiyaṃ vibhūtirhi nāmāni yadaneka̱śaḥ
āhustāsāṃ tu mantreṣu kavayo'nyonyayonitām
10.10
yathāsthānaṃ pradiṣṭastā nāmānyatvena devatāḥ
tadbhaktāstatpradhānāśca kecidevaṃ vadanti tāḥ
10.11
etadbhūteṣu lokeṣu agnibhūtaṃ sthitaṃ tridhā
tristhānaṃ cainamarcanti hotrāyāṃ vṛttabarhiṣaḥ
10.12
iheṣa pavamāno'gnirmadhyamo'gnistu pāvakaḥ
amuṣminneṣa vivaistu loke'gniḥ śucirucyate
10.13
ihāgnibhūtastvṛṣibhirloke stutibhirīḍitaḥ
jātavedāḥ stuto madhye stuto vaiśvānaro divi
10.14
vaiśvānaraṃ śrito hyagniragniṃ vaiśvānaraḥ śritaḥ
anayorjātavedāśca tathaitau jātavedasi
10.15
sālokyāccaikajātatvād vyāptimatvāttu tejasaḥ
yasya yasyeha devatvaṃ dṛśyate te pṛthak stutāḥ
10.16
satvānyamūrttānyapi ca devatāvanamaharṣayaḥ
tuṣṭuvuḥ praśaṃsuśca tāsu tāsu stutiṣviha
10.17
pṛthak purastād ye tūktā lokādipatayastrayaḥ
teṣāmātmaiva tatsarvaṃ yadyadbhaktiḥ prakīrtyate
10.18
tejastvevāyudhaṃ prāhurvāhanañcaiva tasya tat
( yadanyaccopakaraṇaṃ tatsarvaṃ tatra kalpitam )
10.19
sthānaṃ nāmāni bhaktīśca devatāyāḥ stutau stutau
sampādayannupekṣeta yāṃ kāñcidiha sampadam
10.20
agnibhaktistutān sarvānagnāveva samāpayet
yadindrabhakti taccendre sūryye sūryyānugañca yat
10.21
tatra yatpṛthivīsthānaṃ pārthivañcāgnimāśritam
tatsarvamānupūrvyeṇa kathyamānaṃ nibodhata
10.22
jātavedāḥ śrito hyagnimagniṃ vaiśvānaraḥ śritaḥ
draviṇodāstathedhmaśca śritaścāgniṃ tanūnapāt
10.23
narāśaṃsaiḥ śritaścainamenamevāśritastviḷaiḥ
barhidvāraśca devyo'gnimenameva tu saṃśritāḥ
10.24
naktoṣāsau ca devyau ca hotāraucaitadāśrayau
devyastisraḥ śritāścainaṃ tvaṃṣṭā caivaitadāśrayaḥ
10.25
śrito vanaspatiścainaṃ svāhākṛtaya āśriyaḥ
daivyau divyaprasūtau dvāvagnī madhyamapārthivau
10.26
yadi vā varuṇādityāvagnyāditsau pracetasau
tathāgnīvaruṇau vāpi kecidicchanti sūrayaḥ
10.27
iḍā sarasvatī devī bhāratī ca yathākramam
pṛthivyāmantarikṣe ca divi devya imā matāḥ
10.28
tanūnapātamāprīṣu paṭhanti na paṭhanti ca
aśvaśca śakuniścaiva maṇḍūkāścaitadāśrayāḥ
10.29
grāvāṇaścaivamakṣāśca narāśaṃsastathā rathaḥ
dundubhiśceṣudhiścaitaṃ hastaghno'bhīṣavo dhanuḥ
10.30
jyā caitadāśriteṣuṣva śritā aśvājanī ca yā
vṛṣabho dughaṇaścainamana piturulūkhalam
10.31
nadyaścaivenamāpaśca sarvāścauṣadhayastathā
rātryahnāmnāyyaraṇyānī śraddhā pṛthivī tathā
10.32
bhajete cainamevārthī dvandvabhūte ca rodasī
muṣalolūkhale cainaṃ havirddhāne ca ye smṛte
10.33
joṣrī corjāhutī cainaṃ śutudryā ca vipāṭ saha
yau ca devau śunāsīrau tau cāgnī caitadāśrayau
10.34
śaunakasya śunāsīrau vāyusūryyāvudāhṛtau
śākapūṇerindrasūryyāvindro yāskasya kevalama
10.35
loko'yaṃ, yacca vai prātaḥsavanaṃ kriyate makhe,
anuṣṭup ca trivṛtstomo, vasantaśaradāvṛtū
10.36
gāyatrī, caikaviṃśaśca, yacca sāma rathantarama
sādhyāḥ, sāma ca vairāja, māpsyāśca vasubhiḥ saha
10.37
indreṇa ca marudbhiśca somena varuṇena ca
parjnyenarttubhiścaiva viṣṇunā cāsya saṃstavaḥ
10.38
asyaivāgnestu pūṣṇā ca sāmrājyaṃ varuṇena ca |.
devatāvāhanañcaiva haviṣāṃ vahanaṃ tathā
10.36-2
karma dṛṣṭyā ca yatkiñcitsambaddhaṃ viṣaye sthitam
agnereva tu tatsarvvaṃ karmeti paribhāṣyate
ityukto'yaṃ gaṇaḥ sarvvaḥ pṛthivyagnyāśrayo mahān
10.40
indrabhaktayaḥ—
yaścendro madhyamasthāno gaṇaḥ so'yamataḥ paraḥ
vimānāni ca divyāni gandharvvāpsarasāṃ gaṇaḥ
10.41
indrāśrayastu parjjanyo rudro vāyurbṛhaspatiḥ
varuṇaḥ kaśca mṛtyuśca devaśca brahmaṇaspatiḥ
10.42
manyuśca viśvakarmā ca mitraḥ kṣetrapatiryamaḥ
tārkṣyo vāstoṣpatiścaiva sarasvāṃścaivamatra ha
10.43
apāṃ napād dadhikrāśca suparṇo'tha purūravāḥ
ṛto'sunītirvainaśca tasyai tasyāśraye'ditiḥ ✻
10.44
tvaṣṭā ca savitā caiva vāto vācaspatistathā
dhātā prajāpatiścaiva atharvāṇaśca ye smṛtāḥ
10.45
śyenaścaivaivamagniśca tathelā caiva yā smṛtā
vidhātendurahirbudhnyaḥ somo'hiratha candramāḥ
10.46
vaiśvānaraśca vai devo rudrāṇāṃ1 saṃstuto gaṇaḥ
maruto'ṅgirasaścaiva pitaraścarttubhiḥ2 saha
10.47
rākā vāk saramāpyāśca bhṛgavo'gnyā sarasvatī
yamyurvaśī sinīvālī pathyāsvastiruṣāḥ kuhūḥ
10.48
pṛthivyanumatirdhenuḥ sītā lākṣā3 tathaiva gauḥ
gaurī ca rodasī caiva indrāṇyāścaiva vai patiḥ
10.46-2
chandāṃsyiṣṭup ca paṅktiśca lokānāṃ madhyamaśca yaḥ
eteṣvevāśraye vidyātsavarna madhyamañca yat
10.50
ṛtū ca grīṣmahemantau yacca sāmocyate bṛhat
śakkarīṣu ca yadgītaṃ nāmnā tatsāma śākkaram
10.51
āha cāsyaiva tau stomāvāśrayau śākaṭāyanaḥ
yaśca pañcadaśo nāmnā saṃkhyayā triṇavaśca yaḥ
10.52
saṃstutaścaiṣa pūṣṇā ca viṣṇunā varuṇena ca
somavāyvagnikutsaiśca brahmaṇaspatinaiva ca
10.53
sa bṛhaspatinā caiva nāmnā yaścāpi parvataḥ
mitraśca stūyate devo varuṇena sahāsakṛt
10.54
rudreṇa somaḥ pūṣṇā ca punaḥ pūṣā ca vāyunā
vātenaiva tu parjanyo lakṣyate vai kvacitkvacit
10.55
rasādānaṃ tu karmāsya vṛtrasya ca nivarhaṇam
stuteḥ prabhutvaṃ sarvasya balasya nikhilā kṛtiḥ
10.56
ityaindro madhyamasthāno gaṇaḥ samyagudāhṛtaḥ
yaḥ parastu gaṇaḥ sauryo dyusthānastaṃ nibodhata
10.57
sūryyabhaktayaḥ—
tasya mukhyatamau devāvaśvinau sūryyamāśritau
vṛṣākapāyī sūryyoṣāḥ patnyastisro raverimāḥ
10.58
amuto'rvāṅ nivartante pratilomāstadāśrayāḥ
purodayāttāmuṣasaṃ sūryyāṃ madhyandine sthite
10.56-2
vṛṣākapāyīṃ sūryyāstakāla āhuḥ stutiṣvṛci
tasyāśraye saraṇyūśca bhagaḥ pūṣā vṛṣākapiḥ
10.60
yamo vaiśvānaro viṣṇurvaruṇaścaikapādajaḥ
pṛthivī ca samudrāśca devāḥ saptarṣayaśca ye
10.61
ādityāḥ keśinaḥsādhyāśca savitā vasubhirmanuḥ1
daṃdhyaṅṅatharvā viśve ca vājino devayoṣitaḥ
10.62
asau loka, stṛtīyañca savanaṃ, sāma raivatam
vairūpañcaiva, varṣāśca śiśiro'tha ṛtustathā
10.63
trayastriṃśaśca yaḥ stomaḥ klṛptyā saptadaśaśca yaḥ
chandaśca jagatīnāmnā tathānicchandasaśca yāḥ
10.64
pauruṣaṃ cāhurasyaitatsarvameva tu pauruṣam
etasyaiva tu vijñeyā devāḥ saṃstavikāstrayaḥ
10.65
candramāścaiva vāyuśca yañca saṃvatsaraṃ viduḥ
haraṇaṃ tu rasasyaitatkarmaṇā'mutra raśmibhiḥ
10.66
yena nātivijānanti sarvabhūtāni cakṣuṣā2
ityamagnīndrasūryāṇāṃ bhaktayaḥ samudāhṛtāḥ
10.67
agnīndramarutastvaṣṭā'śvinau devāvṛtāvadhau
draviṇodā imāḥ sapta bhavanti ṛtudevatāḥ
10.68
yo vāyurindravāyū yau yau mitrāvaruṇāvapi
yāvāśvinau ya indro ye viśvedevāḥ sarasvatī
10.66-2
prātaḥsavanike śastre prauge sapta devatāḥ
bhavanti tāḥ krameṇaitā anubandhānnirūpitāḥ
10.70
agnestu pañca nāmāni yāni sūryyasya vā nava
ṣaḍtriṃśatistathendrasya kramādvakṣyāmi tānyapi
10.71
jāto yadagre bhūtānāmagraṇīradhvare ca yat
aṅgaṃ saṃnayate tasmātstuto'gniriti sūribhiḥ
10.72
dhanaṃ balaṃ vā draviṇaṃ prāyacchadyena karmaṇā
tatkarma dṛṣṭvā kutsastu prāhainaṃ draviṇodasr
10.73
3 tanūnapātayaṃ tanūnapādagniḥ, asau hi tananāttunuḥ
tatastu madhyame jajñe sthāne'yaṃ madhyamāttataḥ
10.74
anantarāṃ prajāmāhurna pāditi kṛpaṇayavaḥ
napādamuṣya caivāyamagnistena tanūnapāt
10.75
4 narāśaṃsaḥpṛthaktvena samatvena yajñe yacchaṃsyate nṛbhiḥ
stuvantyāprīṣu tenemaṃ narāśaṃsaṃ tu kāravaḥ
10.76
5 pavamānaḥ-vaikhānasāḥ
punāti yadidaṃ viśvameṣo'gniḥ pārthivo'psu san
vaikhānasarṣibhistena pavamāna iti stutaḥ
10.77
indranāmāni ṣaḍviṃśatiḥ
1 jātavedāḥbhūtāni veda yajjāto, jātairvā'tha vidyate
yadvaiṣa jātavidyo'bhūd, vittaṃ jāto'dhivetti vā
10.78
vidyate sarvabhūteṣu, yadvā jātaḥ punaḥ punaḥ
tenaiṣa madhyabhāgindro jātavedā iti stutaḥ
10.79
2 vāyuḥśraṇiṣṭha eṣa yattu trīn vyāpyaiko vyomni tiṣṭhati
tenainamṛṣayo'rcantaḥ karmaṇā vāyumabruvan
10.80
3 varuṇaḥtrīṇīmānyāvṛṇotyeko mūrttena tu rasena yat
tatrainaṃ varuṇaṃ śaktyā stutiṣvāhuḥ kṛpaṇḍayaḥ
10.81
4 rudraḥarodīdantarikṣe yadvidyudvṛṣṭiṃ dadannṛṇām
caturbhirṛṣibhistena rudra ityabhisaṃstutaḥ
10.82
5 indraḥcaturvidhānāṃ bhūtānāṃ prāṇo bhūtvā vyavasthitaḥ
īṣṭe caivāsya sarvasya tenendra iti sa smṛtaḥ
10.83
irāṃ dṛṇāti yatkāle marudbhiḥ sahito'mbare
raveṇa mahatā yuktastenendramṛṣayo'bruvan
10.84
rasān raśmibhirādāya vāyunāyaṃ gataḥ saha
varṣatyeṣa ca yallokaṃ tenendra iti sa smṛtaḥ (sūryyaḥ)
10.85
6 parjanyaḥ-atriḥ, aurvaśaḥ
yadimāṃ prārjayatyeko rasenāmbarajena gām
kāle'triraurvaśaścarṣī tena parjanyamāhatuḥ
10.86
tarpayatyeṣa yallokān janyo janahitaṃśca yata
paro jetā janayitā yadvā''treyastato jagau
10.78-2
7 bṛhaspatiḥbṛhantau pāti yallokāveṣa dvau madhyamottamau
bṛhatā karmaṇā tena bṛhaspatiritīḍitaḥ
10.78-3
8 brahmaṇaspatiḥ-śaunahotraḥ
brahma vāk brahma satyañca brahma sarvvamidaṃ jagat
pātāraṃ brahmaṇastena śaunahotraḥ stuvañjagau
10.86-2
6 vācaspatiḥvācā vedā hyadhīyante vācā chandāṃsi tatra ha
hyatho vāk sarvvamevedaṃ tena vācaspatiḥ stutaḥ
10.60-2
10 vāstoṣpatiḥ-aurvaśaḥ
vāstu prayaccham̐llokasya madhyamasya tu pāti yat
tena vāstoṣpatiṃ prāha caturbhirimamaurvaśaḥ
10.61-2
11 kṣetrasya patiḥ-vāmadevaḥ
kṣemaṃ1 kṣitibhyo vidadhaddatuṣkāviśat kṣitau2
tenaitamāha kṣetrasya vāmadevaḥ stuvan patim
10.62-2
12 ṛtammanasemaṃ tu yaṃ dṛśyaṃ madhyamaṃ lokamāśritam
śaṃsat saptena satye vai sa eṣa stutavānṛtam
10.63-2
13 ṛtasya ślokaḥreceṇāntarasaiḥ kṣiptaiḥ sthito vyomnyeṣa māyayā
ṛtasya śloka ityeṣa punaścainaṃ tato'bravīt
10.64-2
14 aditiḥ-gautamaḥ
na kutaścaiṣa yaddīno vṛtvā tiṣṭhati madhyamaḥ
rāhūgaṇa ṛṣistena prāhainaṃ gautamo'ditim
10.65-2
15 kam—
prajābhyastveṣa yacchukta eṣa vīraḥ śivaḥ sukhaḥ
hiraṇyagarbhastenainamṛṣirarcannuvāca kam
10.66-3
16 yamaḥ—
iha prajāḥ prayacchan sa saṃgṛhītā prayāti ca
ṛṣirvivasvataḥ putraṃ tenāhainaṃ yamo yamam
10.67-2
17 mitraḥ— viśvāmitraḥ
mitrīkṛtya janā viśve yadimaṃ paryupāsate
mitra ityāha tenainaṃ viśvāmitraḥ stuvan svayam
10.68-2
18 viśvakarmā—
nidāghamāsātigame yadṛtenāvati kṣitima
viśvasya janayana karma viśvakarmaiṣa tena saḥ
10.66-4
16 sarasvan—
sarāṃsi ghṛtavantyasya santi lokeṣu yat triṣu
sarasvantamiti prāha vācaṃ prāhuḥ sarasvatīm
10.100
20 venaḥ—bhārgavaḥ
prāṇabhūtastu bhūteṣu yadvitatyeha tiṣṭhati
tenainaṃ venamaharṣirveno nāmeha bhārgava :
10.101
21 manyuḥ—
sasṛje māsi māsyenamabhimatya tato brajan
tenaina manyurityāha manyureva tu tāpasaḥ
10.102
22 asunītiḥ— śrutabandhuḥ
yadantakāle bhūtānāmeka eva nayatyasūna
tenāsunītirukto'yaṃ stuvatā śrutabandhunā
10.103
23 apāṃ naptā—gṛtsamadaḥ
nidāghamāsātigame janma madhye bhavatyapām
naptāramāha tenainamṛṣirgṛtsamadastvapām
10.104
24 dadhikrāḥ—
apāṃmambaragarbhīdyamādhattaso'ṣṭamāsikam
yatkrandatyasakṛnmadhye dadhikrāstena kathyate
10.105
25 dhātā—
māsena saṃbhṛtaṃ garbhaṃ navamenāṣṭamāsikam
svayaṃ krandan vadhātyurvyā dhātetyṛgbhiḥ sa gīyate
10.106
26 tārkṣyaḥ—
stīrṇe'ntarikṣe kṣiyati yadvā tūrṇaṃ kṣaratyasau
ariṣṭanemistārkṣyarṣistārkṣyaṃ tenainamuktavān
10.107
sūryyanāmāni nava
1 purūravāḥ—
ruvan vyomnyudayaṃ yāti kṛntan bhādrisṛjannapaḥ
purūravasamāhainaṃ svavākyenoruvāsinī
10.108
2 savitā—
saṃvarttayaṃstamaḥ sūryyādupasañca pravarttayan
divā caran prasautyekaḥ savitā tena karmaṇā
10.106-2
3 bhagaḥ—vasiṣṭhaḥ
udito'bhāsayallokānimāṃścaiṣa svaraśmibhiḥ
svayaṃ vasiṣṭhastenainamṛṣirāha stuvan bhagam
10.110
4 pūṣā—
udyan jagatpoṣayati praṇodan raśmibhistamaḥ
tenainamastautpūṣeti bharadvājastu pañcabhiḥ
10.111
5 viśvānaraḥ—
saṃpratyaikaikaśastvenaṃ yanmanyante pṛthaṅnarāḥ
viśve viśvānarastena karmaṇā stutiṣu stutaḥ
10.112
6 mṛtyuḥ—
yattu prācyāvayanneti ghoṣeṇa mahatā mṛtam ( mṛdhe)
tena mṛtyumimaṃ satraṃ stauti mṛtyuriti svayam
10.213
nāmnā saṃkūsuko nāma yamaputro jaghanyajaḥ
7 vṛṣākapiḥ—
vṛṣaiṣa kapilo bhūtvā yannākamadhirohati
10.114
vṛṣākapirasau tena viśvasmādindra uttaraḥ
raśmibhiḥ kampayanneti vṛṣā varṣiṣṭha eva saḥ
10.115
sāyāhnakāle bhūtāni svāpayannastameti yat
vṛṣākapirito vā syāditi mantreṣu dṛśyate
10.116
8 keśīkṛtvā sāyaṃ pṛthagyāti bhutebhyastamaso'kṣaye
prakāśaṃ kiraṇaiḥ kurvan tenainaṃ keśinaṃ viduḥ
10.117
6 trivikramaḥ—medhātithiḥ
trīṇi bhānti rajāṃsyasya yatpadāni tu tejasā
tena medhātithiḥ prāha viṣṇumenaṃ trivikramam
10.118
viṣṇuḥviṣṇāterviśatervā syādveveṣṭarvyāptikarmmaṇaḥ
viṣṇurnirucyate vātaḥ sarvaḥ sarvāntaraśca saḥ
10.119
pañca ṣaḍiṃvaśātistadbhava nāmāni yāni ca
itthamagnīndrasūryāṇāṃ tānyuktāni yathākramam
10.120
daivatopaparīkṣeyaṃ śaunakoktā pradarśitā
pramāṇaṃ tasya yāthārthye bhagavān vedapūruṣaḥ
10.120.p1
iti bṛhaddevatāvargaḥ 10