Pramāṇa · Search · About · API

Vaidikakosha (Madhusudana Mishra) 4

Vaidikakośa (Madhusūdana Miśra) 4

Language
Sanskrit

4.1

dharmavargaḥ 4
mahānmahiṣastavipastatraso rabhasaḥ kakuho mahad bṛhad brādhan
badhno'dbhutaṃ virapśī baṃhiṣṭho barhiṣad vihāyāśca

4.2

abhvo'mbhṛṇo gabhīro māhina ṛṣvo vivakṣase tuktaḥ
ukṣita uttarmuktā vavantyitho yah-ityamī mahati

4.3

kṣudraḥ—
kṣullako'lpa ṛhan hrasvaḥ pratiṣṭhā māyukaḥ kṛdhu
arbhako vabhrako dabhraṃ niṣpṛṣṭastṛṣabhaḥ samāḥ

4.4

bahuḥ—
uru puru śaśvad viśvaṃ parīṇāsā vyānaśiḥ kuvitsalilama
tuvi ca śataṃ ca sahasraṃ bhūri ca bahuvācakā ete

4.5

samīpaḥ—
āsāt syādastamīke ca turvaśe taḍidambarama
āke upāke arvāke avame upame'ntamam

4.6

antakārthā ime proktā atha dūrārthakāḥ pare
dūraḥ—
āre āke parāke ca parācaiśca parāvataḥ

4.7

purāṇaḥ—
prathayāḥ pradivo'hnāya pūrvyaṃ pratnaṃ sanemi ca
navīnaḥidānīṃ nūtanaṃ nūtnaṃ navaṃ navyamidā iti

4.8

antarhitaḥniṇyaṃ sastvarapīcyaṃ ca pratīcyaṃ sanutarhiruk
purāṇe ṣaṭ, navīne ṣaṭ, nirṇītāntarhitasya ṣaṭ

4.6-2

sundaraḥanavadyo'nabhiśastaḥ pāko'nedyo'pyanindya ukthyo'pi
vayunamanemā'sremā vāmasunīthau praśasyanāmāni

4.10

rūpama-peśaḥ piṣṭaṃ vapurapurvatrivrvapo'pratimmaruta
psaraḥ psurapsaḥ kṛśanamaruṣaṃ śilpamarjunam

4.11

aprastāmraṃ ca nirṇīka ca rūpanābhānyamūni hi
hastau-atha bāhū ca bhurijāvabhīśū ca vinaṅgūṭsau

4.12

kṣipastī ca gabhastī ca bharitre cāyatī ca tau
apratvānā cyavānā ca karasnau śakarī kare

4.13

aṅgulayaḥ-araṇyo'gruvo viśaḥ śaryyā raśanā dhītayo dhuraḥ
atharyyo'vanayaḥ kakṣyā yojanāni vipaḥ kṣipaḥ

4.14

smamāro'bhīśavaḥ śākhā jāmayaśca sanābhayaḥ
gabhastayo dīdhitayo yoktrāṇi haritastathā

4.16

karma-karttāḥ kartvaṃ karantī ṛtu-karuṇa-karaḥ kartave kartumapnaḥ
kṛtvī cakran korakrad vrata-karaṇa-śacī-śaktayaḥ karvaraṃ dhīḥ
viṣṭī veṣaśca vepo'pa-iti śimi-śamī-śakma śilpaṃ ca daṃso
nāmānyetāni vede kalayati kuśalaḥ karmmaṇi vyatyayācca
yajñaḥ-yajño veno'dhvaro medho vidathaḥ savanaṃ makhaḥ
iṣṭirhotrā devatāta viṣṇuurinduḥ prajāpatiḥ

4.17

gharmma nāryyaḥ pañcadaśa yajñanāmāni vakṣate
satyamsatye sasamṛtaṃ satrā śraditthāddhā vaditthamī

4.18

vākśloko ghoṣo gaṇo vāṇaḥ svanaḥ śabdaḥ svaraḥ saraḥ
dhārā gaurī gaurilā gīrgandharvī bhāratī gaṇā

4.19

gāthā gabhīrā gambhīrā mandrā mandrājanī nanā
vāśī vāṇī ca vāgīcī mūryyā svāhā sarasvatī

4.20

naurdhenurdhiṣaṇā ghenā menā meḍiḥ kaśā nivit
hotrā ṛg dhamaninīṃrḍīmmāyukākudupabdayaḥ

4.21

vāganuṣṭup śacī galdā valgurvagnurviṣā paviḥ
suparṇī vakruro jihvā mahī mā'ditiruttaram

4.22

etāni saptapañcāśadvaco nāmāni cakṣate
prajñāketuḥ ketaścetaścittaṃ māyā śacī kraturvayunam

4.23

dhīrasurevamabhikhyā prajñānāmāni kathyante
sukham---śambātā śantarā śarma śivaṃ śevaṃ ca śevṛdham

4.24

syonaṃ sumnaṃ śunaṃ śūrṣaṃ jalāṣaṃ bheṣajaṃ mayaḥ
sugmyaṃ śagmaṃ śātapantā syūmaktaṃ sudinaṃ tathā

4.25

śilguḥ śaṃ kamime śabdāḥ sukhārthā ekaviṃśatiḥ
balam-ojaḥ pājaḥ śavaḥ śarddhastṛtnaṃ tvakṣastanastaraḥ

4.26

śūṣaṃ śuṣṇaṃ vīḍu śuṣmaṃ nṛmṇaṃ cyautnaṃ yahaḥ sahaḥ
datto vargo vadho bādho bṛjinaṃ vṛk ca śambaram

4.27

syandrāso draviṇaṃ pauṃsyaṃ dharṇīsistaviṣī tathā
majmanā balanāmāni padārthajñāḥ pracakṣate

4.28

krodhaḥ--haro haro hṛṇirjūrṇireho heḍo vyathistyajaḥ
bhāmo manyuśca tapuṣī krodhanāmāni mānaya

4.26-2

vajram--menirnemirnamaḥ kutsaḥ kuliśaḥ sāyakastujaḥ
sṛko vṛko vadho vajraḥ svadhitiḥ paraśuḥ paviḥ

4.30

hetirvidyuttigmamarko vajranāmāni bhāvaya
yuddham—
vivāg vikhādo nadatuḥ pradhane ca mahādhane

4.31

pṛtanāḥ pṛtanājyaṃ ca pṛtte pṛtvasu khale khaje
spṛdho mṛdho bhare mīḍhve pauṃsya ākranda āhave

4.32

ājāvāṇau vājasātau śūrasātau ca saṅga ca
vṛtratūrye samaryye ca samohe ca samatsu ca

4.33

samīthe saṅkathe saṅge saṅgame saṃyuge'jya ca
samitiḥ samanaṃ saṅgāḥ saṃkhye saṃyacca saṃvataḥ

4.34

samanīke samīke cābhīke samaraṇe raṇaḥ
mamasatyaṃ nemadhitā vāje saṅgrāmavācakāḥ

4.35

dhanam--rekṇo rikthaṃ maghaṃ vedo varivo bandhurindriyam
dhvātraṃ kṣatraṃ rayī ratnaṃ bhago mīḍhuṃ gayastanā

4.36

rāyo rādho yaśo medhā bhojanaṃ draviṇaṃ vasu
dyumnaṃ nṛmṇaṃ vṛtaṃ vṛtraṃ śravo brahma dhanārthakāḥ

4.37

gauḥ—
adhryyosriyesrā jagatī śakkarīlāditirmmahī
ahīti nava nāmāni gavāmityavadhāraya

4.36-2

annam—
vājo'ndhaḥ kṣu sutaḥ sinaṃ pituratro brahma svadhā sūnṛtā
ttannārkaḥ sasamāyururgiṣamirā nemo namaḥ kṣudrayaḥ
pṛkto dhāsirilā yaśo rasapayovarcaḥprayāṃsi śravaḥ
kīlālaṃ kṣumadeva sīnamiti vā pājo'pi vā'nnārthakāḥ 38
gṛham—
astaṃ pastyaṃ nīḍaṃ, kṛttiḥ kṛdaro gayo gartaḥ
duryyāḥ sadma duroṇe, śaraṇaṃ svasarāṇi yoniramā

4.40

chāyā charddiścchādirapi, varmma ca harmyaṃ varūthaṃ ca
ajma ca śarma dame gṛhanāmāni trīṇi viṃśatiśceti

4.41

kūpaḥ-kūpe karnaḥ kātuḥ khātaḥ kāṭo'vaṭo'vato vatraḥ
kevaṭa utsaḥ kārotaraḥ kriviḥ sūda ṛśyadaḥ kuśayaḥ

4.42

prajvalanam-jvalato nāmadheyāni śṛṅgaṃ syāt kalmalīkinam
jañjagābhavadityevaṃ malamalābhavadityapi

4.43

arciḥ śocistapastejo haro hariṇavṛṇī jamat
śīghraḥ-kṣiprārthe tujyamānāmastūtukāno nu tūtuliḥ

4.44

bhuraṇayurajiraṃ jīrā tūrṇostūrṇiḥ śu sācivit
āśu prāthuḥ śībhamoṣaṃ makṣu śūrtā tṛṣu dravatū

4.45

vātaraṃhāḥ śūdhanāmastūryaṃ tājad dyugad yugatū
añjāstaraṇirityete--dharmmavargo'yamīritaḥ

4.7-2

loṭhate kasati loṭate'yate syandate syamati vartate'vati
sraṃsati sravati sarpatīṣati dhvaṃsati dhrajati mārṣṭi vañcati
kālayatyatati gāti sacrati śrotati bhramati pelayatyapi
kaṇṭati svarati sarttate sisaktyārcyati jayati haryatīṅkate
nakṣati tiyati sattatīṣati myakṣati tsarati jehate'rdati
marddati dhrapati hanti jinvati dhrāti vāti pavate bhuraṇyati
drāti yāti patatīnvati dramatyejati dravati veti venati
psāti sedhati jigāti rejati dūlāte dhrati śṛṇoti ṛrāvati
rīyate'ruṣāte sīyate dhavatyeti dhāvati turīyatīti ca
ṛcchati vrajati ḍīyate'niti kṣodati plavati yudhyatīti ca
iyartti īrttaṃ yatate ratharyati viṣiṣṭe yoṣiṣṭariṇāti dīyati
iyakṣati kṣumpatiraṃhatittiṇotyṛṇotijaṅghantijagantigantica
pisyati visyati misyati dahyati dadhnoti dhanvati dhruvati
plavate pluvate cyavate kavate gavate ca navate ca

4.6-3

catati ca casati ca śavati ca hanati ca vahate mināti dhamatīti
rajani ca lajati ca takati śvātrati nasate minoti phaṇatīti
javati ca jasati ca jamasi ca gamasi jagāyādganna jagan
rayathuḥ ṣtvaḥkati hantād hayasi hayantādadyāganīganti

4.10-2

massasi simrusi hammasi hamyasi dabhnoti kaṇasi nakhyasi ca
ṛḍhati rāsi jagāsi drummatyādyā gatikriyā bodhyāḥ

4.11-2

vyāptiḥ—
ānaḍākṣāṇa apāno'pyānaśe naśadaśnute
nattatīnvasaśacāṣṭa daśa vyāptikriyā imāḥ

4.12-2

īśanam—
aiśvaryārthā rājatī rajyati kṣayati pasate
adhyeṣṇā—
parisrava pavasvābhyarṣāśiṣo'dhyeṣṇākriyāḥ

4.13-2

arcā—
arcati gāyati rebhati nadati pṛpṛkṣā gṛṇāti gūrddhayati
valguyati śaśamāno jarate rakṣayati manyate madati

4.14-2

śaṃsati rasati panasyati panāyate bhanati vernāti stauti
nauti ca yauti ca rauti ca rajayati vājayati pūjayati

4.16-2

svadati svarati stobhati pṛcchati jalpati ca kalpate dhamati
paṇate rihati paṇāyati sapati kṛpāyati kṛpaṇayati hvayate
mantrayate mandrayate chandati ca cchadayate ca mahayati ca
ete'tha vandate cātha bhandate cātha mandate'rccaryāḥ

4.18-2

paricaryyā—
paricaraṇe tu irajyati sapati vivāsati ṛṇāddhi ṛdhnoti
ṛcchati kiñca saparthyati vidhati namasyati duvasyati ca
yācanā—
yantāraḥ pīparat pūrddhi maṃdemahi manāmahe
manmahe māyate yāmi yandhīṣudhyati cemahe

4.16-3

mimikṣūḍhi ca mimīhīti rirīhīti ririṅkaḍhi ca
daddhi śagdhītyamī śabdāḥ śrūyante yācanakriyāḥ

4.20-2

īkṣaṇam-caṣṭe vicaṣṭe cikkyacca cākanaccāvacākaśata़
viśvacarṣaṇirācakṣma vicarṣaṇiritīkṣaṇe

4.21-2

icchāvaṣṭi veti vanoti venāti kānipat kanatīti ca
cchantasaduśmāsi vaśmi veśati manyate juṣate'pi ca
cākanaccakamāna ācaka eva haryyati vāñchati
vyāharanti hi kāntikarmmaṇi kovidā uśigityapi

4.23-2

dānam -tuñjīta śikṣati dāśati dāti ca dāsati ca rāti rāmati ca
api ca pṛṇakti pṛṇāti ca maṃhata ete hi dānakarmmāṇaḥ 22
bhojanambabdhāṃ babhastyāvayati bhasatho veti bharvati
haratyāviṣyan veveṣṭi vapsatītyāttikarmmaṇi

4.24-2

prajvalanam-bhrāji-bhrāśī bhrāśyatiśca mandi-bhāndi-dyuti-jyuti
ruka śobhatī dīdayati dyumajjvalatikarmmakāḥ

4.25-2

krodhanam-roḍe-heḍī kampi-bhojī bhāmirbheṣati dodhati
hṛṇīyate ca śrīṇāti vanuṣyati krudhikriyāḥ

4.26-3

hananam-dabhnoti dhūrvvati vṛṇakti taḍicchṛṇāti
drūṇāti tāḍhi nabhate dhamati stṛṇāti
ramṇāti kṛṇvati mināti minoti śamnātyākhaṇḍalāīyati yātayatī viyātaḥ

4.27-2

stanayati tṛṇeḍhi vṛścati
nivapantu śvasiti kṛntati dhvarati
snehayati varhayatyavatirati snehati nitośate śvasati

4.28-2

śnathati śrathati sphurati
sphulati ca nivahyati jūrvati ca
ātirardati mardati
vadhakarmmāṇo budhairuditāḥ

4.26-4

dvau tu svapitikarmmāṇau sasti ca svapitīti ca
ityevaṃ pañcadaśabhiḥ kriyāvargo'yamīritaḥ