Vaidikakosha (Madhusudana Mishra) 7

Vaidikakośa (Madhusūdana Miśra) 7

Language: Sanskrit

7.143 — 1 part

7.1

aikapadikārthavargaḥ 8
eṣāṃ padānāṃ yānarthān bhāvayanti vipaścitaḥ
tānapīha pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

7.2

damūnā iṣyate dānte yasya vābhirucirgṛhe
yasya dānte manastasmiṃstathā dānamanasyapi

7.3

mehanā mahanīye'rthe dhanādāviṣayate'thavā
na gṛhe'sti mametyarthe chandogānāṃ padatrayam

7.4

mūṣastu mūṣikāyāṃ syuḥ śitāma gudamucyate
kecidvadantyapi śyāme bāhvorapi yakṛtyapi

7.5

jaṭharaṃ tūdare siddhaṃ jaghānārthe jahāpadam
īrmmāgtāḥ pṛthujaṅgatvatsūryyāśvāśveritāntakāḥ

7.6

yastu kāmayamānaḥ syātkāyamānaḥ sa ucyate
kāyamānaścāyamāna ityapyanye pracakṣate

7.7

drupadaṃ pādukāyāṃ syānnigaḍe vā drumaśraye
vidrudhaṃ tu bhayātasthe vyūḍhe vā vihvade'pi vā

7.8

nidhā pāśasamūhe syācchīro'gnāvadhuśāyini
tathaivāśanaśīle'pi śīraṃ kecitpracakṣate

7.6-2

bhavedabhinamantyarthe naṃsante ca nasanta ca
śipre hanū nāsike vā cālanyāṃ titauḥ smṛtaḥ

7.10

tugra tīrthaṃ nadīnāṃ syātsnātuṃ yatrāvatīryyate
madhyā madhye kurutanetyādiṣūpajano'sti naḥ

7.11

vyanto vīdhātunirvṛtto gatiprajananādiṣu
paśyatsu gantṛṣvakṣatsu vyanta ityapi cakṣate

7.12

paritakmyā'bhitogantyāṃ rātrau vā kecidūhire
adhmānaṃ tatra sadanādbhasat pākakāriṇī

7.13

rajastu jyotirablokāsṛgaharvācakaṃ matam
suvitaṃ tu prasūte vā prajāyāṃ vā'pi suṣṭhuge

7.14

da.nādānagatitrāṇahiṃsādāhavibhaktiṣu
dayate padamākhyātaṃ vāhaḥ some'pi kathyate

7.15

vāhaḥ stutau carmaṇi vā somābhiṣavaṇātmake
mandū madiṣṇū vikhyātāvathavāpi madiṣṇunā

7.16

āhanāḥ syātpraśanavān harastu rajasā samam
manastvapekṣtāpannamiṣiraṃ praṇidhīyate

7.17

iṣma dṛṣṭigatīcchāsu tadyogādiṣmaṇo matāḥ
krāṇā bhavanti kurvāṇā akrūpārastu kacchape

7.18

āditye ca samudre ca dāvā syādātṛdānayoḥ
lodhaṃ lubdhe'tha vāśī syādvāci cchedanasādhane

7.16-2

idānīmapi cetyarthe nū ca syānnūcidityapi
viṣuṇo viṣame'pi syānmandīti stutimatyapi

7.20

aditirdevamātā syātprakṛtirbhūrakhaṇḍitā
śiśīte tu śyatītyarthe sutukaḥ suprajāḥ sugaḥ

7.21

punarukte jāmiśabdo bhaginyādau ca bāliśe
pitā tu prabhurā janma jasuristāḍite tathā

7.22

baddhamukte ca nihatavegaśrānte bubhukṣite
erirre prerayāmāsuḥ śaṃyuḥ sukhayurucyate

7.23

bṛhaspatisute rogaśamane bhayanāśane
aprāyuvo'pramādyanto'pagacchanto'pi vā matāḥ

7.24

asyā asyeti ṣaṣṭhyantaṃ padadvandvamudāttavat
ādeśe'pyanudāttaṃ syādanvādeśe yadā bhavet

7.25

bhuvyadhvani gatau gātustūtāvavavṛdhe samau
daṃsayo dāsakarmāṇi santi suprāyaṇāḥ sugāḥ

7.26

tāstu yajñagṛhadvāra iti yāsko'bhimanyate
arciṣaḥ śākapūṇestu mate suprāyaṇā iti

7.27

raśmau sūrye balīvarde dhenau bhuvi ca vāci ca
vajre'mbuni śare svarge lomni gauriti paṭhyate

7.28

cyavano vā cyavāno vā bhārgave stotari smṛtaḥ
jarate stauti viyute pṛthagbhāve ṛdhak pṛthak

7.26-2

cayase nāśayanyarthe juhure juhire yathā
dviṣaṣṭipadajātānāmevamarthā nirūpitāḥ

7.30

sasnirmeghe'pi saṃsnāte'pyandho'nnādṛktamaḥ svapi
atha kāmayamāne syādrāvaśaRoot[o]'bhivaktari

7.31

vāryyaṃ tu varaṇīyaṃ syādyadatyantaṃ varaṃ bhavet
dūto vṛttavahe siddhaḥ, krodhe ghāte vanuṣyati

7.32

mandanā tu stutau, krūravākyādāhantarāhanaḥ
āśiṣṭāttaiṣamattāridityarthe'ttā itīṣyate

7.33

kṣmātraṃ dhane ca kṣipre ca taruṣyati jighāṃsati
japatyadhyetari ṛṣau nada ūtistu tarpaṇe

7.34

raktāyāṃ hāsamānantu sparddhamāne ca hṛṣyati
sasaṃ mādhyamikaṃ jyotirucyate'nityadarśanāt

7.35

sparśanairbādhanaiḥ pānaiḥ pādaiḥ paṅ‌bhirdvitā dvidhā
pavirvajre vāci yajñe rathacakrapradhāvapi

7.36

vāhiṣṭho'tyadhikaṃ voḍhā''hvātā vā'tyadhikaṃ ca yaḥ
vrā vrātyā varitāraśca keṣāṃciduṣaso mate

7.37

varāho'bbhre ca bhūdāre varāhā aṅgirogaṇāḥ
ye ca mādhyamikā devagaṇāste tu varāhavaḥ

7.38

prajāpatiḥ purā vāyurbhūtvā'ptsu vicaram̐stataḥ
ujjahāra sa emūṣo varāhaḥ pṛthavīmimām

7.36-2

vṛtte cānne ca mantre ca deve cārkaḥ pratiṣṭhitaḥ
antarikṣe tu dhanva syāddhanvā syānmarudeśake

7.40

bhujayorantaraṃ vakṣaḥ pakṣasī ye dvidiṣṭute
sacā saha sinaṃ tvannaṃ mahāvegaḥ pṛthujrayāḥ

7.41

asaścantī na sajyete na vyudasyata eva vā
antareṇa samānenānyonyamāśrita eva ye

7.42

iṣavo'ṅgulayaḥ śaryyā ityā tvitthamubhau samau
yā somakrayaṇī gauḥ syāt tatra nāmaiva citpadam

7.43

pūjopamāvakutsādāvanudāttaṃ tu citpadam
āghṛṇistvāgatakrodhe tathaivāgatadīptike

7.44

dyumnaṃ dhanayaśo'nneṣu pavitraṃ tvapsu raśmiṣu
mantre'pyagnau ca vāyau ca some sūryye maghona ca

7.45

aṅgūṣaḥ stoma eveṣṭaḥ, kāṇukā kāmuko'thavā
hṛtapānābhilāṣo vā kāṇukā kaṇaśaḥ kṛtam

7.46

śipiviṣṭapadenāsau viṣṇuḥ prāyo viśeṣyate
arvāgarthe tūpamārthe cārye'dhyarthe'pi ā iti

7.47

todastudo gṛhasthaḥ syāt kūpo bhūbilameva vā
svañcāḥ sugamano yo'rtho nāḍī kulyā nadī śmaśā

7.48

āditye dvādaśe viṣṇuryajñe vā vyāpake'pi vā
urvvaśyapsarasi prajñākāntyostu vayunaṃ bhavet

7.49

vṛkastu candra ādityaḥ śvā vajro'tha vṛkī śivā
ā̱pāntamanyuḥ some syādindre vā manyuyogataḥ

7.50

tṛrṇāśaṃ śīghrasaṃvyāpi śīghrabhakṣyathavodakam
gāḍhamaṅgaiḥ pariṣvaktā gadhitā parikīrttitā

7.51

gadhyaṃ tu grahaṇīye'rthe some bhūyaḥ prayujyate
stomaṃ prati gato yajñaṃ prati vā gata āritaḥ

7.52

vājapastyo vājagandhyaḥ some hyannaviśeṣite
joṣavākamavispaṣṭavacanaṃ śravyavāgapi

7.53

nicumpuṇapadenāsau somaḥ prāyo viśeṣyate
nicumpuṇaḥ samudro'pi varuṇo'vabhṛtho'pi ca

7.54

kṛtapātre kaurayāṇastaurayāṇastu śīghrage
kṣumpaṃ tvahicchatrakaṃ syāt kṣubhyate yadayatnataḥ

7.55

pāduḥ pādatalāsaktacarmmakāṣṭhādike game
padiḥ pattī, parītyetat sarvvatobhāva iṣyate

7.56

bhāgavīpsālakṣaṇetthaṃbhūtākhyāneṣu varjane
harayāṇo nityakālamabhiprasthitayānake

7.57

prāṇaiśvaryādiharaṇaprayāṇe vāpi gadyate
ahrayāṇo vadānyatvādalajjitagatirmataḥ

7.58

niṣṣapī strīrato yasya śepo nityoddhataḥ striyai
tūtumākṛṣa ityetattūrṇṇamākuruṣe'pi vā

7.59

tvarayā kuruṣe vāpi kākudaṃ tālu kathyate
kepayaṃstu kapūyāḥ syurye hi duṣkarma kurvate

7.60

aṃsatraṃ kavacaṃ vā syāddhanurvā'pyatha vīriṇe
śūnyasthāne'ntarite vā samavāye'pi vā nṛṇām

7.61

carṣaṇistu jano dṛṣṭā sṛṇirdātre'ṅkuśe'pi ca
śambo vajre'tha nirdeśe'pīdamarthe'pi vemiti

7.62

sīm syāt sīmāna ityarthe vyarthaṃ vā padapūraṇam
enāmenaṃ dvitīyāntaṃ padadvandvamudāttavat

7.63

ādeśe'pyanudāttaṃ syādanvādeśe yadā bhavet
samaḥ sarve'cchaśabdasyābhimukhye vṛttiriṣyate

7.64

athavā prāptumityartho manyate śākapūṇinā
kuṭaḥ kṛte'tharyuuriti bahau gamanaśālini

7.65

atheryyavo bāhavaḥ syuratharyyo'ṅgulayaḥ striyaḥ
adhigustvagnirindraśca yasyāpratihatā gatiḥ

7.66

mantro'pyadhiguddiṣṭaḥ kṛttirannaṃ yaśo'pi ca
kṛttiścarmamayaṃ vastraṃ kanthā sūtramayī tathā

7.67

śvaghnī syāt kitavo'hāni svasarāṇi bhavanti hi
brandī tu mṛdulo vā syānmārḍavāpādako'pi vā

7.68

ityarthāścaturāśītipadānāmuhitā budhaiḥ
āśuśukṣāṇiragniḥ syādāśāstūpadiśo diśaḥ
salalūkaṃ tutadūrantaḥ saṃlubdhaṃ pāpakaṃ ca yat

7.69

saṃmūḍhaṃ pracyutaṃ sthānādathavāḍapyapasāri yat
alamārddano yo'rthaḥ sa meghaḥ syādalātṛṇaḥ

7.70

alātṛṇaḥ kuṇāruśca kiyedhāśca śirimbiṭhaḥ
ilīviśaḥ katpayaṃ ca ṣaḍbhirmegho viśiṣyate

7.71

kuṇāruḥ kkāṇanastadvat katpayaḥ syāt sukhodakaḥ
nakṣadābhamabhiṣyāpya hantāraṃ viddhi vajriṇam

7.72

kāśirmuṣṭiḥ sabīmeti syādanujñārthakaṃ padam
mṛdūdarastu yaḥ somaḥ sa eva syāddadūdaraḥ

7.73

arddanātpālakau bāhū ṛdūṣe bhavato'thavā
ṛduśabdo marmavācī bāhū sto marmapālakau

7.74

kiḥ kartā, yastu dīrghāyuḥ so'skradhoyuḥ kradhurlaghuḥ
hantū asaṃkhādantau cet kathayete asinvatī

7.75

prasiddhadīptimattvā tu bhākrūjīko'gnirucyate
pulukāmastu bahuccho rujānā nadya īritāḥ

7.76

jūrṇirhetiścabhūḥ krodha śromanā tvatranena vā
upalaprakṣiṇī dhānyabharjanī saktukārikā

7.77

pātho'ntarikṣamāpo'nnaṃ saprathāḥ sarvataḥ pṛthuḥ
kapanāḥ kṛmayo, devācyā kṛpeti pade yujau

7.78

devān pratyaktayā tadvat kalpayetyarthamāhatuḥ
vṛvaduktho mahokthaḥ syādyasmai vokthaṃ prayujyate

7.79

vaṇik prakalavid yo hi gaṇitaṃ vetti tattvataḥ
oṣadhayo vīrudho'thāpaḥ śurudho'nnaṃ canaḥ smṛtam

7.80

śaśamānaḥ śaṃsamānaḥ śāśadānastu yo muhuḥ
atyantaṃ vā śātayati śrāyantastu samāśritāḥ

7.81

samāśrayantaḥ śrāyantaḥ, pakastu pacatā samau
agriyā tu bhavedagryā ''gragatyāpyagra eva vā

7.82

vijñānāni ca yajñāśca vidathāni pracakṣate
vijāmātāna yatrāsti jāmātuḥ sarvalakṣaṇam

7.83

ītte tatheśiṣe tulyau kṣoṇo nivasitā bhavet
kṣoṇaṃ nivāsasthānaṃ syād bhavantyāpastu visruhaḥ

7.84

abhyardvayajjvrā pūṣā smānmarudbhyo'bhyarthayan rasān
mūnaॉni vābhimukhyena vṛddhyā yojayatīha saḥ

7.85

duritaṃ durgatiṃkaraṃ stiyāṃ āpo'tisaṃhṛtāḥ
śīghraṃ sambhājako yo'rthaḥ sa turvāśirudāhṛtaḥ

7.86

stitapā agnirrhimāt pāti kūpo vā pātyupasthitān
śruṣṭī kṣipraṃ sukhaṃ dhānyaśalākāpyabhidhīyate

7.87

somānamabhiṣotāramomāso rakṣakāstathā
tarpakāstarpaṇīyāśca so'mino yo hyahiṃsitaḥ

7.88

amino'minamātraścānantakālo'pi vāminaḥ
amūra ityamūḍhaḥ syāt kimīdī piśuno mataḥ

7.86-2

sṛpraḥ sarpo'tha sarpirvā tailaṃ vā sarpaṇād bhavet
śipre hanū nāsike vā suśipro yasya te śubhe

7.60-2

akraḥ prākāra ityukto yadākrāmati so'mbaram
mūrte suvistṛte vyomanyamūrte vāyuvistṛte

7.61-2

yastvapratyāgato yuddhe'nyenāpratigato'pi vā
yo'pratiskhalitaḥ pūrvamanyāpratihato'pi vā

7.62-2

parāṅmukhaḥ kṛto no yaḥ sa ca syādapratiṣkṛtaḥ
suvidatraḥ suvidyaḥ syāt sudatrastu sudātari

7.63-2

amyak tvasamyageva syādakṣṇorhrirvābhigatā ripūn
sahabhūtāpi vā sā syādi ramaṇīyeṣu raṃsviti

7.64-2

girvaṇaḥ stutisaṃbhaktāḥ śakro gīrvāṇa eva vā
sūryyasyeva svato bhūtaḥ prakāśo'matirucyate

7.65-2

āśīḥ sāntā śubhāśāsti rāntā tvāśiramāha ca
āśiraṃ dadhi manyante dadhyarthaṃ paya eva vā

7.66-2

asmadaḥ sarvaliṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu
vacaneṣu ca sarveṣu vṛttamasme idaṃ padam

7.67-2

jārayāyīti cākhyātamajanītyartha iṣyate
tamījarāyitā gantā cosraḥ syājjārāyi vā

7.68-2

yādṛsmin yādṛśe'thānupūrvyamevānuṣak smṛtam
uparyuparisaṃlagnamanuṣaktaṃ tadānuṣak

7.66-3

sumata svayaṃmatho tuñjaḥ kathito dānavajrayoḥ
amīvā garbhavidhvaṃsī kṛmirvā roga eva vā

7.100

amātyavān yatnavān vā rogabhūto'pi vā'mavān
aptvā vyādhirbhayaṃ vāpi meghastu syādilīviśaḥ

7.101

tatanuṣṭistu viṣayopabhogaikakriyāparaḥ
aṃhūraṇo'ndhakūpaḥ syādaṃhasvānayavāṃharaḥ

7.102

bakuro bhāskaro dīpto jyotirhetirbhayaṃkaraḥ
sa bhāsvadviviṇo vāpi ruśaddaryāstu rocanaḥ

7.103

asakrā tvanapāyā syādyathāsādhāraṇī ca sā
ulvaṃ jarāyorapyantargarbhaveṣṭanamucyate

7.104

yenāśayanti hiṃsantaṃ te kathyante riśādasaḥ
aviślathamaviśrāntaṃ śīghraṃ vāpi haranti ye

7.105

te'śvāniśṛmbhāḥ kathyante'navāyam̐ tvaviyojanam
niḥśeṣaṃ cānavāyam̐ syāt kiyedhā indrameghayoḥ

7.106

prāptau dhānā ṛjīṣaṃ ca tāvindrāśvau pratadvasū
syādāgaldāpi galdāpi nāḍī galitadhāriṇī

7.107

jahruve'gnivihīnaḥ syādasamāptamasābhi ca
kīkaṭā asadācārāstaddeśāḥ kṛpaṇā api

7.108

ṛṣiḥ kṛpiḥ parābhūtikartendraśca parāśaraḥ
śirimbiṭhastu meghaḥ syād bhāradvājaḥ śirimbiṭhaḥ

7.106-2

vekanāṭā vārdhuṣikā vṛndaṃ janasamūhake
iṣubu̍ndo'śanirbundo hinota hinutetivat

7.110

yastvapratihatāṅgaḥ syāt kathyate so'navabravaḥ
urāṇo bahu kurvāṇa upasthe tūpasīti ca

7.111

diviṣṭayo divyagatiprasādhinyaḥ kriyā matāḥ
abhidhetanaśabdasya bhāṣāyāmabhidhāvata

7.121

jinvanti prīṇayantīti kuliśaṃ vajramucyate
ajīgarīta cāgārī ratma gṛhṇāsi vā tathā

7.121-2

anaślīlapradātā yo'narśarātiḥ sa ucyate
anaślīlapradānaṃ vānarśarātirudāhṛtā

7.114

krivirdatī śataghnī syāt turīpamudakaṃ matam
rāspinaḥ śabdavannīraṃ tadvānmegho'pi rāspinaḥ

7.115

uccāryamāṇastotreṇa stotā vā rāspinaḥ smṛtaḥ
amatro'parimāṇaḥ syāt sa ca yo'nabhihiṃsitaḥ

7.116

ṛjunītī tvavakrādhvanetārau sādhusaṃvidau
yathecchastūyamānārthaguṇaśālī tvacīṣamaḥ

7.117

dvibarhā varddhamāno yo dvayorapi divoḥ samam
hiṃsā vṛddhiḥ parivṛḍho barhaṇā parivarhaṇā

7.118

cāyan kāmayamāno vā cākan kāmayate'pi vā
stotraṃ jarūthaṃ dūtastu vṛttavāhyatha ṛñjatiḥ

7.119

ātmasātkaraṇe dhātuḥ sa samīkaraṇe'pi ca
javāru maṇḍalaṃ bhānoranarvā'nyasamāśritaḥ

7.120

coṣkūyamāṇastu bhṛśaṃ vyudasyan vā bhṛśaṃ dadat
coṣkūyate bhṛśaṃ datte vyudasyatyathavā bhṛśam

7.121-3

bhramitā vā bhramayitā bhūmiragnirviśeṣyate
batastu durbalo'rthaḥ sya d bata khedānukampayoḥ

7.122

bahukarmā bahuprajñaḥ purandhiḥ syāt purandaraḥ
varuṇo'pi purandhiḥ syād vātāpyaṃ varṣaṇodakam

7.123

rathaṃ vā raṃhaṇaṃ vāpi yadicchati ratharyati
kṛttadantatayā devaḥ pūṣā proktaḥ karūradatī

7.124

syādalakṣmīḥ sadānveti durbhikṣasyāpi devatā
jajjhatīrīdṛśaṃ śabdaṃ kurvāṇā āpa eva ca

7.125

idaṃ kāmayamāno yaḥ sa iṃdaṃyurudāhṛtaḥ
vasūyurviprayuḥ śaṃyuḥ kiyurityādayastathā

7.126

śarāruḥ saṃśiśariṣuviddhi dānaparān danaḥ
ākampanastvodhavaḥ syād viprāmatvāttu biṣitaḥ

7.127

itaścetaśca vistīrṇo viprāma iti kathyate
avīsaṃ pṛthivīmāhurnaigamātharviśāradāḥ

7.128

itītthamarthā ākhyātā yāskavyākhyānusārataḥ
dvātriṃśaśatasaṃkhyānāṃ padānāmapi pūrvavat

7.126-2

śabdasārūpyasambandhādarthabodhāvirodhataḥ
prācīnairuhitā arthāḥ sarva evātra darśitāḥ

7.130

śraddheyā naiva te sarve prādeśikatayā kṛtāḥ
anaikantyāt pradeśasya maṇḍalīmaṇḍapādiṣu

7.131

padajātyā'bhidheyena saṃskāreṇa svareṇa vā
guṇena vā vibhāgena vikṣepeṇa krameṇa vā

7.132

adhyāhāreṇa vā tadvad vyavadhānādito'pi vā
yāni yāni padānyatra nirdhāryyante na tattvataḥ

7.133

yāni vā paridṛṣṭāni bahuṣvartheṣu kānicit
teṣāṃ kṛto vimarśāya padānāmeṣa saṃgrahaḥ

7.134

sveti nāma nipāto vā padaṃ jātyā na niścitam
śitāmeti gudaṃ śākapūṇyoryyāskasya doḥ paśoḥ

7.135

taiṭikestu yakṛcchaśyāmaṃ tasmādvācyaṃ na niścitam
īrmmāntāsa ṛvīsaṃ ca saṃskāre nāvadhāryate

7.136

“vane na vāyo”– ityatra svarātrāvagataṃ padam
pradeśato'nāvagataṃ “karuṅatyādikaṃ padam”

7.137

mehenetyatra na jñāto vibhāgo'sti virodhataḥ
tatraikapadyaṃ śākalyo mene gārgyaḥ padatrayam

7.138

dyāvā naḥ pṛthivītyetadvittepānavadhāritam
kramastūparamadhvaṃ ma-ityādau nāvagamyate

7.136-2

kā kriyā "dānamanaso no manuṣyān" iti sthale
vāyurniyutvān - ityetad vyavadhānānna niścitam

7.140

itthaṃ daśānavagamāḥ śabdā ete pradarśitāḥ
tato'nyathāpi bahudhā dṛśyate saṅkarakramaḥ

7.141

tatra tatra prakaraṇe yādṛgartho'vabhāsate
tathā tathārthaṃ kalpante matibhedāt pṛthak pṛthak

7.142

itthameveti nādyāpi te'rthāḥ śakyāḥ prakalpitum
anyo'pyartho bhavedeṣāṃ prajñayā saṃpradhāritaḥ

7.143

kānicittu padānyatra bahvarthāni bhavanti hi
rajauharaḥsahasrāṇi teṣāṃ pāṭhaḥ prasaṅgataḥ

7.143.p1

iti aikapadikāryavargaḥ | 8

Vaidikakosha (Madhusudana Mishra) 7

Contents