Vaidikakosha (Madhusudana Mishra) 8
Vaidikakośa (Madhusūdana Miśra) 8
- Language
- Sanskrit
8.1
stṛbhirṛkṣā ca nakṣatre, tathā'lpe dabhramarbhakam
menā gnāḥ strīṣvathā enā'nvakṣānirdeśakarmmaṇi
8.2
abhigve ca prapitve cāsanne, prāpte tiraḥ sataḥ
syātāmāvapane śabdāvūrddaraṃ kṛdaraṃ tathā
8.3
rambhaḥ pinākaṃ daṇḍe syād, vamrībhirupajilhikā
sīmikāsu, prajanane śepaḥ syād vaitaso'pi ca
8.4
arddhe tvanemau, sacate siṣaktu ca niṣevaṇe
bhayavepanayoḥ syātāṃ bhayasate rejate'pi ca
8.1-2
iti dvipadaikārthasaṃgrahaḥ 8
svargauḥ pṛśnina̍bho nāko viṣṭap ceti padāni ṣaṭ
samāni divi cāditye sādharmyāt paricakṣate
8.2-2
khedā tu kiraṇā gāvo raśmayo'bhīśavastathā
ādityaraśmivat proktā ete paścāśvaraśmiṣu
8.3-2
adrirgotro girirgrāvā parvato'śmā brajo balaḥ
rauhiṇo raivato'pyaśno varāhaḥ śambaruścaruḥ
8.4-2
parśanaḥ purubhojāśca phaligaścoparopalau
śaile'pi meghavat proktāḥ śabdā ekonaviṃśatiḥ
8.1-3
a
athāditye samudre cākūpāraḥ kacchape'pi ca
akṣaraṃ vāci tu klīve'kṣaye triṣu tathodake
yajñe'dhvaro'dhvaraṃ vyomanyapastūdakakarmmaṇoḥ
8.2-3
aprastu padanāma syādrūpe'patye ca karmmaṇi
abhro mahati puṃsi syādabhraṃ tūdakameghayoḥ
8.3-3
amatiḥ padanāma syādrūpe'pyamatirucyate
ambaraṃ tvantakavyomnorurvī vajrānnayoḥ padam
8.4-3
hrasve'rbhako'rbhakaṃ tu syāduttarāṇi padānyadhi
pṛthivyāmavanirnadyaṅguḷiṣvavanayaḥ pṛthak
8.5
aśvaḥ padaṃ ca meghe ca padamaghnyā tathā gavi
nadīṣu ca jale cārṇāḥ dvirāgniḥ padanāmasu
8.6
ajiraṃ cājirāśceti kramāt kṣiprre nadīṣvapi
aditiḥ padanāma dviḥ pṛthivyāṃ gavi vāci ca
8.7
dyāvābhūmyorekayoktyā'pyaditī iti cakṣate
ahiḥ padaṃ jale meghe dyāvābhūmyostu gavyahī
8.8
abhīke iti saṅgrāme cottarāṇi padānyadhi
abhīśavaḥ padaṃ raśmyaṅṅguliṣu dvitvato bhuje
8.6-2
nadyaṅṅguliṣvagruvasyurmahattyadbhutamadbhutaḥ
puṃsi klīve codake'mbtvarjunaṃ rūpe'rjunītyuṣāḥ
8.10
aśve'ruṣo'ruṣaṃ rūpe uṣāsi tvaruṣī bhavet
uṣasyeva tvaruṣī syāddhiraṇye codake'mṛtam
8.11
ā
āpastu padanāma syādantāṃratte tathodake
āśuraśve triṣu kṣipra āke antikadūrayoḥ
8.12
i
vāgannapṛthivīgoṣu syādilā padanāma ca
itthā padaṃ ca satye cenduryyajñodakayoḥ padam
8.13
ī-u
īṃ jale ca padaṃ ca syāt, padanāma dvirurvaśī
ditsūparāḥ pumān meghe, gavyusrosrāstu raśmayaḥ
8.14
uṣāḥ padaṃ dvirūpau tu dyāvābhūmyostathā bhuvi
ṛ
ṛtaḥ padamṛtaṃ satye dhane syādudake'pi ca
8.15
o-ka
udake'pi bale'pyoja udake'pi sukhe'pi kam
kṣma ityanna eva syāt kṣma syādudakānnayoḥ
8.16
udake'pi dhane kṣatraṃ kaśā vācyudake kaśaḥ
kṣapā jala kṣapā rātrau kṣitirbhūḥ kṣitayo narāḥ
8.17
vajre padaṃ ca kuliśaḥ kṛttirgehe padaṃ tathā
kudaraṃ tuttarapadaṃ kudaraḥ syādgṛhārthakaḥ
8.18
ga-gha
bāhvorgabhastī bhūmni syādraśmiṣvapyaṅguliṣvapi
bhāramudake klīve gaṃbhīrā mahita triṣu
8.16-2
gaṃbhīrā vāci gaṃbhīre dyāvābhūmyorgabhīravat
gayo gṛhadhanāpatye gāturbhūbhau padaṃ tathā
8.20
gotro megho mahī gotrā gauḥ padaṃ dvirudīritam
gauḥ stotā vākpṛthivyorgauḥ gauḥ sādhāraṇanāma ca
8.21
gaurī vāci padaṃ ca syād gharmmayajñe dine pumān
ghṛṇirdine ghṛṇiḥ krodhe jvaladvastu tathā ghṛṇiḥ
8.22
ca-ja
carṣaṇiḥ padanāma syādbhūmni carṣaṇīyo janāḥ
punarukte jāmiśabdo bhaginyādau ca bāliśe
8.23
mukhe jale jalāṣaṃ syājjūrṇiḥ krodhe ca satvare
jūrṇiḥ padaṃ satvare tu jūrṇīrityapi dṛśyate
8.24
tvaṣṭā padaṃ triruddiṣṭaṃ tārkṣyo'śvaḥ padanāma ca
yajñākāśavariṣṭhānnavācakastugra iṣyate
8.25
tuñjaḥ padaṃ ca vajre ca turvaśasturvaśe'ntike
turvaśāstu manuṣyāḥ syustūrya kṣipre tathodake
8.26
tejo jale jvalatyarthe toyaṃ kṣipre tathodake
da
aśvanāma dadhikreti dadhikrāḥ padanāma ca
8.27
dabhraṃ parapadaṃ hrasve draviṇaṃ tu dhane bale
didhītayo dīdhitayo'pyaṅguliṣvapi raśmiṣu
8.28
dyumnaṃ padaṃ dhane'pi syād dūto dviḥ padamucyate
dha-na-pa
antarikṣe padaṃ dhanva dhīḥ prajñāyāṃ ca karmmaṇi
8.29
dhenuḥ padaṃ vācyāṃpa syānnadaḥ stotari vā padam
nadyaḥ padaṃ ca nadyāṃ ca nabhaḥ sādhāraṇaṃ jale
8.30
vajrānnayornamaḥśabdo naro'śve ca manuṣyake
narāśaṃsaḥ padaṃ dviḥ syānnṛmṇaṃ tu syāddhane bale
8.31
nemaḥ parapadaṃ cānne, payo'nnajalarātriṣu
payo 'nnaladġstvapi syātpadaṃ yajñaḥ prajāpatiḥ
8.32
paviḥ padaṃ vajravācoḥ syādannodakayoḥ payaḥ
jale padaṃ pavitraṃ syātpājastvanne bale'pi ca
8.33
dyāvābhūmī purandhī syātpurandhiḥ padanāma ca
pūṣā padaṃ pṛthivyāṃ ca pṛtanā mānuṣe raṇe
8.34
antarikṣe tu pṛthivī padanāma ca tāṃstridhā
dyāvābhūmī ca bhūḥ pṛthvī peśo rūpahiraṇyayoḥ
8.35
ba
aśve mahati ca braghno brahma tvanne dhane jale
udake cāntarikṣe ca barhiḥ syātpadanāma ca
8.36
bha-ma-ya
bhagaḥ padaṃ dhana'āpa syāddrarbhumau cāntarikṣaka
sukhe jale bheṣajaṃ syānmanyuḥ krodhe padaṃ tathā
8.37
medhāviṣu manuṣyāḥ syurmanuṣyā manujeṣvapi
maruddhiraṇye rūpe ca ṛtvikṣu marutaḥ padam
8.38
mahomahimau śabdau mahatyapyudake'pi ca
gotrāgūdharitrīṣu mahī dyāvābhūmī tathā mahī
8.36-2
yajñamedhāvinormedho medhā tu dhanamucyate
paraṃ padaṃ vāk ca menā dviruddiṣṭaṃ padaṃ yamaḥ
8.40
yaśo dhanodakānneṣu yoniḥ syādudake gṛhe
ra
rajaḥ padaṃ rajo rātrī rayistu syāddhane jale
8.41
rāmo vāgudakānneṣu rujānāstu padaṃ nadī
rudraḥ padaṃ stotari ca dyubhuvau rodasī padam
8.42
rohito'gne rohitaścāṅguliṣvāpi nadīṣvāpi
nabho bale ca vajre ca vanaṃ raśmiṣu codake
8.43
vayunaṃ padanāma syāt praśasyaprajñayorapi
varāhastu padaṃ meghe varuṇo dviḥ padaṃ matam
8.44
vasavo raśmiṣu padaṃ vasu rātrau dhane'pi ca
vākpadaṃ vāk ca bhāṣāyāṃ medhāvyṛtvikṣu vāghataḥ
8.45
vājyaśve samare vāje vājastvanne bale'pi ca
vāśī vāci padaṃ ca syād vibhātā paṇḍite padam
8.46
vipo viduṣvaṅguliṣu dvistu viśvānaraḥ padam
viṣṇuryajñe dviḥ padañca, stene vajre padaṃ vṛkaḥ
8.47
vṛtro meghe dhane vṛtraṃ, veno vidvadyajñayoḥ padam
vyomāntarikṣe'pyudake vyomā tu diśi dṛśyate
8.48
śa
śacī prajñākarmmavāttu śarma tu syātsukhe gṛhe
meghe tu śambaraḥ puṃsi śambaraṃ tūdake bale
8.49
śaryyāpadaṃ cāṅguliṣu śravastvanne dhane'pi ca
śavo dhane bale'pi syāt śvātraṃ tu syāddhane padam
8.50
śipre dviḥ padanāma syāt, śilpaṃ rūpe ca karmmaṇi
śūṣaṃ bale sukhe'pi syāt śyenāmo'śve padaṃ tvapi
8.51
sa-ha
sadmodake sadma gṛhe sadma syātsamare'pi ca
padaṃ tu sapta ṛṣayo raśmiṣvapi tathocyate
8.52
antarikṣe samudraḥ syātsamudraḥ padanāma ca
saro vācyudake'pyevaṃ padaṃ vāk ca sarasvatī
8.53
salilaṃ bahu nāma syātsaliṃlaṃ jalanāma ca
svaḥ sādhāraṇanāma syāttathā svarudake'pi ca
8.54
yajñāhaḥsūryyadevāṃnāṃ vācakaṃ svaḥpadaṃ matam
savitā padamuktaṃ dviḥ svadhā tvanne tathodake
8.55
svatre dyāvāpṛthivyau staḥ svamarāṇi gṛhe'hani
svataṃrāṇi padaṃ ca syātsamamanne padaṃ tathā
8.56
saho bale jale'pi syātsādhyā raśmiṣu vā padam
sinamanne padaṃ ca syātsuparṇāḥ padamucyate
8.57
suparṇā vāk suparṇāḥ syuraśveṣvapi ca raśmiṣu
sūryā vāci padaṃ krodhajvalatostu haraḥpadam
8.58
prāhuḥ pare haraḥśabdaṃ jyotirlokodakeṣu ca
hīrato'ṅgujayo nadyo diśaścādityavāhanam
8.56-2
haviḥpadaṃ jale'pi syād hemodakahiraṇyayoḥ
hiraṇyodakayorhemā hotā yajñe ca vāci ca
8.60
anekārthā ime śabdāḥ pūrvamatra pradarśitāḥ
prāguktā eva nānārthe dṛśyante ke'pi dhātavaḥ