<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.112 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 112

# Yāska's Nirukta 112

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 112

- **Language:** Sanskrit

### [112.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.112.1)

“pravāvṛje suprayā barhireṣā 0-niyutvān || (ṛ0 saṃ 5, 4, 6, 2)”-iti || vasiṣṭhasyārṣam | triṣṭup | “pravāvṛje” “pravṛjyate” “barhiḥ” prastīryata ityarthaḥ | “suprayāḥ” “suprāyaṇaṃ” supragamanaṃ, yat sukhamabhigacchanti devatāḥ prāstīrṇe tasmin | ‘āviśvapatīva bīriṭa iyāte”| ā iyāte viśvapatī sarvasya jagataḥ “pātārau vā pālayitārau vā” dhātvanyatvamarthaikatvam | iva pādapūraṇaḥ, evetyetasyārthe vā | kva punaravasthitau eyāte ? iti, ucyate-bīrīṭe antarikṣe ityarthaḥ | “api vā” ayamivaśabdaḥ “upamārthe” eva “syāt” viśvapatī iveti sarvapatī iveti, “sarvapatī iva rājānau bīriṭe gaṇe” avasthitau | āha-kasya punaḥ eyāte ? kasminkāla eyāte ? kau vā eyāte ? kaṃ vā arthaṃ puraskṛtya eyāte ? iti, ucyate-“eṣāṃ” “viśāṃ” “manuṣyāṇāṃ” tāsutāsu kriyāsu āhūyamānau “aktoḥ” “rātryāḥ” apagame sati, “uṣasaḥ” ca āgamanakāle “pūrvahūtau” “pūrvasyām” eva “abhihūtau” prathame evāhvānakāle| “vāyuḥ” “ca” “niyutvān” “pūṣā” “ca” “svastaye” “svastyayanāya” svastyayanārtham, “eyāte” yajamānasya || antarikṣeṇaiva hi devatā āgacchantīti “bīrīṭam-antarikṣam”-ityupapadyate | yasminnapi pakṣe, gaṇo bīrīṭaśabdenocyate, tasminnapi pakṣe, viśvapatī rājānau sarvadā gaṇamadhyagatāveva āgacchata ityupapadyata eva ||  
āha-“niyutvān” kasmāt ? iti, ucyate,-“niyuto'syāśvāḥ” | atha “niyutāḥ” kasmāt ? ucyate-“niyamanāt” | naucairhi te niyamyante | “niyojanādvā” niyojyante hi rathe | “niyuto vāyoḥ”-ityetasmāt kāraṇāt viprakṛṣṭo'pi niyutvacchabdo vāyuśabdenaiva saṃyojito bhāṣyakāreṇa, na hi pūṣṇo niyudbhiḥ sambandho'sti |

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.5.28) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.112](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.112) · Pramāṇa
