<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 14.2

# Yāska's Nirukta 14.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.2

- **Language:** Sanskrit

### [14.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.2)

āha-kutaḥ punaridamāyātaṃ niruktaśāstraṃ pradhānamitarāṇi cāṅgāni iti ? ucyate-“sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo vabhūvuḥ” | sākṣāt kṛto yairdharmaḥ sākṣād dṛṣṭaḥ prativiśiṣṭena tapasā, ta ime sākṣātkṛtadharmāṇaḥ || ke punasta iti ? ucyate-ṛṣayaḥ | ṛṣanti amuṣmād karmmaṇa evamarthavatā mantreṇa saṃyuktādamunā prakāreṇaivaṃlakṣaṇaḥ phalavipariṇāmo bhava-  
tītyṛṣayaḥ | “ṛṣirdarśanāt (nai0 2a0 11kha0)”—iti vakṣyati | tadetat karmaṇaḥ phalavipariṇāmadarśanamaupacārikyā vṛttyoktam,–sākṣātkṛtadharmāṇa iti | na hi dharmasya darśanamasti, atyantāpūrvo hi dharmaḥ |  
āha–kiṃ teṣām iti ? ucyate–“te'varebhyo'sākṣātkṛtadharmabhya upadeśena mantrā nsamprāduḥ”| te ye sākṣātkṛtadharmāṇaste'varebhyo 'varakālīnebhyaḥ śaktihīnebhyaḥ śrutarṣibhyaḥ | teṣāṃ hiśrutvā tataḥ paścādṛṣitvamupajāyate,na yathā pūrveṣāṃ sākṣātkṛtadharmāṇāṃ śravaṇamantareṇaiva|| āha–kiṃ tebhyaḥ iti ? ucyate–te avarebhya upadeśena śiṣyopādhyāyikayā vṛttyā mantrān granthato'rthataśca samprāduḥ sampradattavantaḥ, te'pi copadeśenaiva jagṛhuḥ ||  
atha te'pi “upadeśāya glāyanto'vare bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ samāmnāsiṣurvedañca vedāṅgāni ca ”—iti | upadeśāya upadeśārtham | kathaṃ nāmopadiśyamānamarthamete śaknuyurgrahītumityetamadhikṛtya glāyantaḥ khidyamānāsteṣvagṛhṇatsu tadanukampayā teṣāmāyuṣaḥ saṅkocamavekṣya kālānurūpāñca grahaṇaśaktim | bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ gavādi devapatnyantaṃ samāmnāsiṣuḥ samāmnātavantaḥ | kimetameva ? netyucyata–vedaṃ ca vedāṅgāni ca itarāṇīti ||  
kathaṃ punaḥ samāmnāsiṣuḥ iti ? āha–śṛṇu | vedaṃ tāvadekaṃ santamatimahattvād duradhyeyamanekaśākhābhedena samāmnāsiṣuḥ, sukhagrahaṇāya vyāsena samāmnātavantaḥ | tadyathā– ekaviṃśatidhā bāhvṛcyam, ekaśatadhā ādhvaryavam, sahasradhā sāmavedam, navadhā ātharvaṇam| vedāṅgānyapi | tadyathā–vyākaraṇamaṣṭadhā, niruktaṃ caturdaśadhā–ityevamādi | evaṃ samāmnāsipurbhedena grahaṇārtham | kathaṃ nāma bhinnānyetāni śākhāntarāṇi laghūni sukhaṃ gṛhṇīyuṃrete śaktihīnā alpāyuṣo manuṣyāḥ,–ityevamarthaṃ samāmnāsipuriti ||  
bilmagrahaṇaṃ bhāṣyavākyaprasaktaṃ nirbravīti–yadetat “bilmam” ityuktam, etad “bhilmam” vedānāṃ bhedanam | bhedo vyāsa ityarthaḥ | “bhāsanamiti vā” atha vā bhāsanameva bilmaśabdenocyate | vedāṅgavijñānena bhāsate prakāśate vedārtha iti | ata idamuktaṃ bilmamiti | evaṃ bhiderbhāsatervā bilmaśabdaḥ| evamidṛmṛṣibhyo niruktaśāstramāyotamitarāṇi cāṅgānīti pariśodhita āgamaṃḥ |

- [Previous: 14.1.8](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.1.8)
- [Next: 14.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.3)
- [Up: 14](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14)

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.1.20) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.14.2) · Pramāṇa
