Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 140

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 140

Language
Sanskrit

140.2

"barhaṇā ( 83 )"-ityanavagatam | "parivarhaṇā"-ityupasargādhyāhāreṇārthapratītiḥ | parivarhaṇā-parivṛddhiḥ, parihiṃmā vā || "arcā dive bṛ̱hate śūṣya̍ṃ 1 vaca̱ḥ svakṣa̍traṃ yasya̍ dhṛṣa̱to dhṛṣanmana̍ḥ | bṛha̱cchravā̍ asu̍ro barhaṇā̍ kṛtaḥ pu̱ro hari̍bhyā vṛṣa̱bhā ratho̱ hi ṣaḥ || ( ṛ0 sa0 1, 4, 17, 3 )"-iti || savyatvamāpannasyāsyendrasyārṣam | jagatī | aindrī | caturthe pāde "rathaḥ, hi saḥ"-iti padāni | he stotaḥ ! 'arca' proccāraya indrāya 'dive' dyotanavate 'bṛhate' ca mahate, 'śūṣyaṃ' dhanasaṃyuktaṃ balekṛtisaṃyuktaṃ vā vacaḥ | kilakṣaṇāthendrāya arca ? iti,-'svakṣatraṃ yasya' svameva kṣatra dhanaṃ balaṃ vā yasya, na kadācidapi yaḥ parakīyamākāṅkṣatītyabhiprāyaḥ | kiñca, yasya 'dhṛṣataḥ' dharṣayataḥ, śatrūn 'dhṛṣat' eva dhṛṣṭa 'manaḥ' bhavati, tadarthamarceti |
kiñca, yenendreṇa “bṛhacchravāḥ” bṛhaddīptaḥ, “asuraḥ” megho vā | “barhaṇā” parivṛddhyā parivṛddhena vadhena parihisayā vā 'puraḥ' arvāk 'haribhyāṃ' prāptenaiva tāvadaśvau harī rathe 'yuktau tamasura prāpnutaḥ | athendreṇa śīghrāstratvād dūrapātitvācca 'vṛṣabhaḥ' varṣitā “kṛtaḥ”| atha ca tāvat 'ratho hi saḥ' raṃhaṇo hi śīghriḥ saṃ meghaḥ | tathāhi, – yenendreṇa puraiva haribhyāṃ prāpteḥ prahārairjarjarīkṛtya varṣitā kṛto meghaḥ, tamabhyarca evamatra śabdasārūpyādasurasambandhācca “barhaṇā=paribarhaṇā”— ityupapadyate |
6 |
18 |

Linked texts (1)