<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 2.4

# Yāska's Nirukta 2.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.4

- **Language:** Sanskrit

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.4)

āha-kaḥ punareteṣu viśeṣo yenaita eva jñāpayantīti ? || ucyate-yasmādete gavādyaḥ "chandobhyaḥ samāhṛtyasamāhṛtya samāmnātāḥ" || chandāṃsi mantrāḥ tebhya upalakṣitasāmarthyāḥ samāhṛtya granthīkṛtā ityarthaḥ || āha-'kasmātpunaretāvanta eva granthīkṛtāḥ' iti|| ucyateito yasmādetaireva chandasyavasthitairabhiniviṣṭadhiyāmapi medhāvināṃ tapasvināṃ lakṣaṇaviniyogārṣacchandodaivatanidānavidāmapi satāṃ mantrārthaparijñānāyodyamabhaṅgaḥ kriyate, duṣparijñānatvāt teṣām, eteṣu parijñāteṣu apratibandhena śakyate mantrārthaḥ parijñātumiti ata ucyate ta eva jñāpakā bhavantīti | ataścaita evonnītasāmarthyāḥ samāhṛtyasamāhṛtya samāmnātā iti samāmnānamātrameva darśayati | prakaraṇagatāśca nityā evaita iti gamyate |  
"te nigantava eva santo nigamanānnighaṇṭava ucyanta ityaupamanyavaḥ” | udāhṛtāḥ samāmnātāḥ nirvacanaprasaṅgato nirucyante | ya ete samāmnātā gavādyaḥ ta ete mantrārthanigamayitṛtvādubhaye'pi nigantavaḥ santo nigamanādvaitaunighaṇṭava ucyanta ityaupamanyavaḥ | ityevamarthanigamayitṛtvāmnigantava ete sampannāḥ santo'tiparokṣavṛttinā śabdena gakārasthāne ghakāraṃ kṛtvā takārasthāne ca ṭakāraṃ kṛtvā varṇavyāpattyādilakṣaṇam | athāpyādiviparyaya ityevamādi tadetatparokṣātiparokṣavṛttiṣu yathāsambhavaṃ draṣṭavyam || trividhā hi śabdavyavasthā-pratyakṣavṛttayaḥ, parokṣavṛttayaḥ, atiparokṣavṛttayaśca | tatroktakriyāḥ pratyakṣavṛttayaḥ, antarlīnakriyāḥ parokṣavṛttayaḥ, atiparokṣavṛttiṣu śabdeṣu nirvacanānyupāyaḥ | tasmātparokṣavṛttitāmāpādya pratyakṣavṛttinā śabdena nirvaktavyāḥ | tadyathā-nighaṇṭava ityatiparokṣavṛttiḥ nigantava iti parokṣavṛttiḥ, nigamayitāra iti pratyakṣavṛttiḥ | yasmānnigamayitāra ete nigantava iti nighaṇṭava ityucyante | uktañca-  
vakṣyati cāyamapi-varṇaviparyayavarṇavyāpattilakṣaṇam | ta ete nigantavaḥ santo nighaṇṭava ucyante ityevamatimarokṣavṛttayo nirvaktavyāḥ|| prāyeṇa coṇādiṣu parokṣavṛttayaḥ śabdāścintyante | tatra teṣāṃ lakṣaṇamṛgekṣitavyam | yeṣāmapi lakṣaṇaṃ nāsti, teṣāmapi tatra kalpyam | aparisamāptā guṇādaya iti lakṣaṇavidaḥ pratijānate | sarvathāpi lakṣaṇāsambhave pṛṣodarādipāṭhasiddhireva draṣṭavyā | tatra hi yathādhyayanameva śabdāḥ sādhīyāṃso bhavantyabhivyāhārānabhighātāyeti  
hi lakṣaṇavido manyante ityaupamanyavaḥ | evamaupamanyava ācāryo manyata iti vākyaśeṣaḥ | uparatamanyurupamanyustasyāpatyamaupamanyavaḥ | kīrttiprathanārthamaupamanyavagrahaṇam|

- [Previous: 2.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.3)
- [Next: 2.6](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.6)
- [Up: 2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.2.4) · Pramāṇa
