Yāska's Nirukta 204
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 204
- Language
- Sanskrit
204.1
. “praite va̍dantu0 (ṛ0 saṃ0 8, 4, 29, 1 )”—iti | arbudasyeyamārṣam | yasmāt te “adrayaḥ” “ādaraṇīyāḥ” ādaraṇāḥ, “parvatāḥ” parvavantaḥ, “sākamāśavaḥ” sahabhūtāḥ somamaśāṃtha, abhipuṇutha | te taṃ cābhipuṇvantaḥ “indrāya” “ślokaṃ” śravaṇīyaṃ, hṛdyam, “ghoṣaṃ” śabdaṃ “bharatha” dhārayatha, nirvarttayatha | ye te yūyamamunā prakāreṇa yasmāt “sominaḥ” bhavatha | athavā- “sominaḥ” somena tadvato yajamānasya “gṛheṣu” evaṃ kurudhve, tasmāt yuṣmānadhikṛtya bravīmi- “praite vadantu” yuṣmadarthaṃ stutīḥ udgātāraḥ | “pravadāma” ca “vayam” hotāraḥ | adhvaryūnapi ca brūmahe, -ebhyaḥ ‘grāvabhyaḥ’ “vācaṃ vadadbhyaḥ” | “vadata” vācaṃ yā vaktavyaitān pratīti |
9 |
9 |
“ama̍ndān stomā̱n (ṛ0saṃ0 2, 1, 11, 1)”—iti || dānaparituṣṭaḥ kakṣīvān bravīti | “amandān” “abāliśān” “analpān” vā, abāliśayogyāna “prabhare” prahare uccāraye | “manīṣā” “stutyā, prajñayā vā” | kasya ? “bhāvyasya” “bhāvayavyasya” bhāvanenaivāsāvarjanenaiva sarvārthān yavayati miśrayati anuṣṭhāpayatīti bhāvayavyaḥ| sa “nivasataḥ”? “sindhau adhikṣiyataḥ”| yaḥ kimakarot ? “yo me” “sahasraṃ” bahūn “savān” yajñān “amimīta” “niramimīta” nirmitavān, bahūnāṃ yajñānāṃ yāgopakaraṇaṃ dattavān | “atūrttaḥ” “atūrṇaḥ” acapalaḥ, atvaramāṇaḥ | krameṇa yo niramimīta sahasraṃ “me” mama savān “śravaḥ” “praśaṃsām” “icchamānaḥ” “amandān” stomān, tasmai bhāvayavyāya rājñe prabhare ahmiti |
9 |
10 |
“yajñasaṃyogādrājā stutiṃ labheta”–iti,--evamādiṃ | tadetat pūrvaprakṛtasyaiva bhāvayavyasya stutilābhanimittameva mantragatamanūdyate | yasmāt sahasraṃ savān niramimīta, tasmāt prabhara iti kecit manyante || apare punaḥ yuddhopakaraṇānāmuttareṣāṃ sāmānya-
tū stutilābhanimittamiti varṇayanti | tat katham ? iti | aśvamedhe hi “jīmūtasyeva bhavati pratī̍kam”-ityanena sarvayuddhopakaraṇopetaṃ rathamadhirūḍhaḥ, sannaddhakavacaḥ, rājā stūyate | sa kasmādityupodvalyocyate,-“yajñasaṃyogād rājā stutiṃ labheta” tāvad yajñasaṃyogāt stutiṃ labhate || atha punaryuddhopakaraṇāni kimiti stutiṃ labhante ? iti,-“rājasaṃyogāt yuddhopakaraṇāni” | yuddhāya upakriyante iti yuddhopakaraṇāni, yuddhe vā upakurvantīti yuddhopakaraṇāni | sa eṣa hi vyāpī stutisaṅkramanyāya ācāryeṇopadarśitaḥ | tadyathā-yuddhopakaraṇāni rājasaṃyogāt stutiṃ labhante, tasya tāni aṅgānīti tatsambandhāt stūyante,so'pi yajñasaṃyogāt,-yajño'pi devatāsaṃbandhāt,-devatā apyātmasambandhāt, so'yamātmaivāṅgapratyaṅgabhāvenāvasthitaḥ sarvāvasthā̍tā stūyata ityātmastutireveyaṃ sarvā | taduktam“sthāne sthāne stutiḥ sarvā sthānādhipatibhāginī | ātmapratiṣṭhā boddhavyā tathopakaraṇastutiḥ ||” iti || eṣa stutisaṃkramanyāyaḥ sarvatropasandheyaḥ |
9 |
11 |
"vanaspate vīḍvaṅgaḥ0 ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 35, 1)"-iti | gagaṃsyārṣam | he "vanaspate" vānaspatya ! ratha ! tvamucyase,-"vīḍvaṅgaḥ" "dṛḍhāṅgaḥ" "bhūyāḥ" "bhava" | tataśca "asmatsakhā" asmanmitraḥ| "prataraṇaḥ"pratāraṇaḥ, saṃgrāmāṇāṃ pāraṃ netā | "suvīraḥ" "kalyāṇavīra " aviklavānavakhaṇḍitādhiṣṭhātā bhava | kiṃca, kṛtapratīkārastvamasmābhiḥ "gobhiḥ sannaddhaḥ asi" samantato naddho baddhaḥ gavyena carmaṇā śleṣmaṇā ca | sa tvaṃ kṛtapratīkāramātmāna matvā tena hetunā sutarāmātmānaṃ "vīḷayasva" saṃstambhuhi | saṃstabdhe ca tvayyavasthitaḥ "āsthātā te" adhiṣṭhātā tava yoddhā, yāni tena "jetvāni" "jetavyāni" ātmano'bhīpsitāni, tāni sarvāṇi "jayatu" |
9 |
12 |
204.2
"grāvāṇaḥ (5)" kasmāt ? "hanteḥ vā" tadarthopapatteḥ, varṇavyatyayupajanābhyām | "gṛṇāteḥ vā" stutyarthasya, stūyante hi te | "gṛhṇāteḥ vā" gṛhyante hi te |
9|
8|
"teṣām" "eṣā" stutiḥ "bhavati"-||
“nārāśaṃsaḥ ( 6 )” iti samāmnātaḥ | kaḥ punareṣa nārāśaṃsaḥ ? “yena narāḥ praśasyante, sa nārāśaṃso mantraḥ” || kimatra mantraḥ stūyate ? na, ityucyate lakṣaṇam, mantraiḥ narāḥ stūyante | evaṃ tarhi narāṇāmeva samāmnānaṃ prāptamāsīt ? na, teṣāṃ sāmānyastutyupapatteḥ | teṣāmapi ca sāmānyā stutirnāsti | asti tveko bhāvayavyaṃ lakṣaṇīkṛtya nārāśaṃso mantra udāhriyate |
9 |
9 |
‘tasya’ nārāśaṃsasya mantrasya udāharaṇam, “tasya” vā bhāvayavyasya prādhānyastutiḥ
“teṣāṃ rathaḥ prathamāgāmī bhavati” | kasmāt ? tadādhāratvāditareṣāṃ yuddhopakaraṇānām |
9 |
11 |
204.3
“rathaḥ(7)” kasmāt ? “raṃhateḥ gatikarmaṇaḥ” tasya hi tadarthaivotpattiḥ | “sthirateḥ vā syād viparītasya” sthiraḥ san ratha ityuktaḥ, tatra hi sthiraḥ supratiṣṭhito yoddhā bhavati, na tathā aśvādiṣu |
9 |
11 |
“tasya” “rājā” “bhavati” stutiḥ-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit