Yāska's Nirukta 213
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 213
- Language
- Sanskrit
213.1
"imaṃ taṃ paśya vṛṣabhasya 0 ( ṛ0 saṃ0 8, 5, 21, 4 )"- iti | jitāyāmājī avasitā''bharaṇamājyanta evāpaviddhaṃ mudraro muddalaḥ kenacit pṛṣṭaḥ, -kena saha yuktaḥ vṛṣabheṇemaṃ rājānamajaiṣīriti ? sa tamupadiśanneva drughaṇamājyante tasminnapaviddhamasāvajñamiva
kutsayan rājānamanayarcā tasmai pratyācacakṣe, - imaṃ taṃ paśya yenājaiṣamiti | “vṛṣabhasya” “yuñjam” “sahayujam” | ka varttamānam ? “kāṣṭhāyāḥ” ājyantasya “madhye”; “drughaṇaṃ” “śayānam” apaviddham | “yena jigāya śatavatsasahasram”iti vyākhyātam || “pṛtanājyam-iti saṃgrāmanāma” | tat kasmāt ? “pṛtanānām ajanāḍā” pṛtanāḥ manuṣyāḥ, te yasminnajanti gacchanti, pṛtanāśabdāt pūrvapadam, ajateruttarapadam | “jayanādvā” tatrottarapade vikalpayanti, te hi tatra jayanti | “mudgalaḥ=mudgavān” | lo matvarthe | atha “vā” “mudgagilaḥ” mudgabhojanaprāyaḥ, mudgaśabdāt pūrvapadam, gilaśabdāt uttarapadam | “madanaṃ gilati iti vā” madanaḥ kāmaḥ, tamaso gilati vaśīkaroti, jitendriya ityarthaḥ | madanaśabdāt pūrvapadam, gilatiśabdāt uttarapadam | “madaṅgilaḥ vā” mada udrekaḥ, tamaso gilati, upaśānta ityarthaḥ | “mudaṃgilaḥ vā” harṣamasau gilati, nivṛtta ityarthaḥ || “bhārmyaśvaḥ=bhṛmyaśvasya putraḥ” | “bhṛmyaśvaḥ” punaḥ “bhūmayo'syāśvāḥ” anavasthādhinaḥ | “aśvabharaṇāt vā” bibhartti vāsāvadhān |
9 |
24 |
213.2
“drughaṇaḥ (18)” ityetat padam | sa punareṣaḥ "drumamayo ghanaḥ” | drumakṛtiḥ,
tatprakṛtavacane mayaṭ, druśabdāt pūrvapadam, ghanaśabdāduttarapadam, mudgaro'bhidheyaḥ |
9 |
23 |
213.3
"tatretihāsamācakṣate"- iti | stutilābhanimittamubhayorapyekameva vṛṣabhadrughaṇayoḥ"mudgalo bhārmyaśvaṛṣiḥ” ityevamādi | sa kila dvitīyasya gorabhāvāt rājñā saha pratisparddhamānaḥ aiśvaryādanvādiśya "drughaṇaṃ" vṛṣabheṇa saha "yuktvā" rājñā sahājiṃ sasarpa, sa ca taṃ “jigāya” jitavān |
9 |
23 |
yathā caitadevam, "tadabhivādinī” tasyārthasya abhivādinī "eṣā ṛg bhavati'-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit