Yāska's Nirukta 226
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 226
- Language
- Sanskrit
226.1
“athāto'ṣṭau dvandvāni”- iti || aśvādeḥ pūrvasmād vargāt vilakṣaṇo'yamaparo dvandvavarga iti pṛthagadhikāravacanam || athātaḥśabdāvuktārthau || aṣṭāvityanirdeśato'pi siddhe'ṣṭatvaniyamārthamaṣṭagrahaṇam || “upāsānaktā” “daivyāhotārā”-iti dvandvadarśanāt ayuktamiti cet ? na, tayorāprītvasāmānyena tatra prathamaṃ samāmnātatvāt | iha ca punaḥ samāmnāne dviruktatādoṣaprasaṅgaḥ || mitrāvaruṇādīnāmapi dvandvasāmānyādiha prasaṅga iti cet ? na, teṣāṃ pṛthagapi stutyupapatteḥ || evaṃ sati ulūkhalamusalayoḥ dyāvāpṛthivyośceha samāmnānasyāprasaṅgaḥ, kevalayoḥ stutyupapatteḥ ? na, musalasya divaśca pṛthakstutyabhāvāt | mitrāvaruṇādīnāṃ tu sarveṣāṃ pṛthak stutayaḥ santi, tasmādasamāmrānam || aśvinoriha dvandvasāmānyāt samāmnānaṃ prāptamiti cet ? na, uṣaḥprabhṛtīnāmṛpasaḥ kālamadhye teṣāṃ ca samāmnānenehātisaṅkaraprasaṅgāt | śunāsīrayoḥ sthānānyatvāt ihāsamāmnānam iti cet ? na, dvandvasāmānyāt, pṛthivyarthatvācca, sambhogābhiprāyeṇa ca tatstuteḥ-“tainèmāmupa̍siñca- .. tam” iti || dyāvāpṛthivyoḥ prathamaṃ rāmāmnānaṃ devatābhāvādiha prāptamiti cet ? na, divaḥ pṛthivyāyatanatvābhāvāt || dvandvaprasaṅgena ceha divaḥ samāmnānāt | “dyāvāpṛthivyau 31” “śunāsīrau 34”-iti devatāmapekṣya dvandvamadhye prathamāgāmitvasyoktattvane ulūkhalamusalayordravyatvāt prathamaṃ samāmnānam, tayoḥ pṛthivyāyatanatvasya nirupacāraprasiddheḥ, pracuratvācca dvandvayoḥ |
9 |
35 |
"āya̱jī vāja̍sātaṃmā0 ( ṛ0 sa0 1, 2, 26, 2 )" - iti | ābhimukhyena maryādayā vā "yaṣṭavye" pūjye, "vājasātame" "annānāṃ sambhaktatame" "uccā vijarbhṛtaḥ" "uccairvihriyete" ulūkhalamucchrīyate ca, avahanāya musalamudyamyate, etaduccairviharaṇam | te ete nityam asmākaṃ gṛhe 'harī'': aśvau "iva" | nityamavicchedena | "andhāṃsi" "annāni" "bapsata" "bhuñjāne" saṃskārakatvena syātāmityetadāśāsmahe ||
"āyaṣṭavye annānāṃ sambhaktatamaṃ te hyuccairvihriyete harī ivānnāni bhuñjāne" gatārthametat |
9 |
36 |
226.2
tayoḥ "ulūkhalaṃ (29) vyākhyātam" "urukaram (9|
20|1)" -ityevamādinā || "musalaṃ ( 29 ) = muhuḥ saram" | musalaṃ kasmāt ? taddhi muhurmuhuḥ sarati vrīhyādiṣu |
9 |
35 |
"tayoḥ eṣā bhavati" stutiḥ -||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit