Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 235

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 235

Language
Sanskrit

235.1

“adarda̍rutsama0 (ṛ0 sa0 4, 1, 32, 1 | sā0 saṃ0 cha0 ā0 4, 1, 3, 3 )”–iti | gātorātreyasyārṣam | “utsaḥ” meghaḥ | saḥ kasmāt ? “utsadanād vā” utpūrvvasya sadeḥ, ūrddhamasau sanna ityutsaḥ || “utsyandanād vā” utpūrvvasya vā syandateḥ, uparyyasāvavasthitaḥ syandatītyutsaḥ || “unatteḥ vā” “undī kledane ( ru0 pa0 )”—ityasya, kledayatyasau | tam “utsam” meghaṃ he bhagavan ! ‘indra’ ! tvam “adardaḥ” dāritavānasi tvam| dārayitvā ca jarjarīkṛtya tasya utsasya “asṛjaḥ” “vikhāni” bilāni vivṛtāni tvamakaroḥ | udakanirgamanadvārāṇi sa tvamamunā prakāreṇa “arṇavān” “arṇasvataḥ” arṇasā udakena tadvataḥ, “etān mādhyamikān” “saṃstyāyān” meghasaṅghātān, udakabhāreṇātiguruṇā “bādhyamānān” yathākālam “aramṇāḥ” visṛṣṭavānasi || “ramyatirdhātuḥ” “saṃyamanakarmā” anyatra, tadyathā– “savitā yantraiḥ pṛthivīmaramṇāt ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 7, 1 )”—ityatra, iha punarmeghavidāraṇasambandhāt “visarjanakarmā” | kiṃca, “mahāntam” indra ! yo'pyatimahān parvato meghaḥ, kenacidapyanyenāśakyo vivṛtadvāraḥ karttam, tamapi “vi yad vaḥ” “yad vyavṛṇoḥ” vivṛtam apāvṛtodakanirgamanadvāramakaroḥ | vivṛtya ca “sṛjaḥ vidhāsaḥ” “vyasṛjaḥ dhārāḥ” tvam udakadhārāḥ punaḥpunaḥ “avahan” avaghnan “dānavam” udakadātāraṃ megham | ya etadakārṣīḥ tvaṃ sa idaṃ nāsmākaṃ kuruṣveti |
10 |
9 |
“tasya eṣā aparā bhavati”-[ sā punaḥ kimartham ? uktaṃ hi “athāsya karmarasānupradānaṃ, vṛtravadhaḥ, yā ca kā ca balakṛtiḥ” iti, tadetadiha rasānupradānaṃ vṛtravadhaśca darśitam, balakṛtyupradarśanārthamapara udāhriyate ]-||
"yo jāta eva prathamaḥ 0 ( ṛ0 saṃ0 2, 6, 7, 1 )" - iti | gṛtsamadasyārṣam | indrāya manasvate puroḍāśaḥ, tasya yājyā | gṛtsamadamindravarapradānādaindraṃ rūpaṃ bibhratamindro'yamiti manyamānā jighāṃsavo'surāḥ kila marudgaṇaiḥ vinākṛto'yamidānīmekaḥ śakyo hantumiti parivavrire, sa kila bhīto'nena sūktenendraṃ tuṣṭāva, - ātmānaṃ ca brāhmaṇaṃ parebhyaḥ prativedayāñcakāra"yaḥ" "jāta: eva" jātamātra eva "prathamaḥ" mukhyaḥ sarvabhūtānāṃ pratimukhyatvāṃ sampade | "manasvī" ca medhāvī, anye hi kālena mukhyāḥ sampadyante medhāvinaśca | "devo devān kratunā paryabhūṣat" | satyapi devatvaviśeṣe itarān devān kratunā "karmaṇā" "paryabhūṣat" "paryagṛhṇāt" parigṛhītavān svāmitvena, "paryarakṣadvā" mukhyatvāt, "atyakrāmat vā" prabhāveṇa | "yasya" ca "śuṣmāt" śarīrāt "balāt" "rodasī" "dyāvāpṛthivyau api" "abhyasetām" "abibhītām" | "nṛmṇasya mahnā" "balasya" senālakṣaṇasya "mahattvena" atimahadasahāyamasya balam, vaśyamayamāvāṃ sādayiṣyatītyevamatimahatyāvete dyāvāpṛthivyāvabibhītāṃ yasya śuṣmāt | "janāsaḥ !" he asurajanāḥ ! "saḥ indraḥ" nāhamindraḥ, brāhmaṇo'ham, tatprasādādevātadrūpa iti |
10 |
10 |

235.2

"ṛṣeḥ dṛṣṭārthasya" anubhūtendramaitrasyaindravayasyasya gṛtsamadasya indraṃ prati "prītiḥ"
tuṣṭiḥ "bhavati" "ākhyānasaṃyuktā" ākhyānasambandhāt | ataśca darśayati mantrāṇāmaitihāsiko'pyartha upekṣitavyo'sāvapi teṣāṃ viṣaya iti | athavā-“dṛṣṭārthasya"iti devatārtham, satattvato dṛṣṭavato bhāvitāntaḥkaraṇasya "prīteḥ" atiharṣāt "ākhyāna" anyebhyaḥ kathanasaṃyuktaityarthaḥ |
10 |
10 |

235.3

"parjanyaḥ (5)" "tṛperādyantaviparītasya" | "tṝpa tṛptau (di0 pa0)"ityasya dhātoḥ | sa kathaṃ bhavati ? ādyantaviparyayeṇa | aṃtastamādyantaviparyayaṃ svayameva darśayati,-"tarpayitā" sa eva bhavati | kim aikadeśikaḥ | na ityucyate,-"janyaḥ” sarvajanapadatarpayitā |
10 |
10 |

235.4

athavaivamanyathā syāt, -"paro jetā vā" paraḥ prakṛṣṭo jetā parjanyaḥ, paraśabdāt pūrvapadam, jayateruttarapadam |
10 |
10 |

235.5

"paro janayitā vā" prakṛṣṭo janayitā, tadeva pūrvapadam, janayateruttarapadam |
10 |
10 |

235.6

"prārjayitā vā” kasya ? "rasānām" prapūrvasyārjayateḥ parjanyaḥ, sa hi rasān prakaṭīkaroti |
10 |
10 |
"tasya eṣā bhavati"-||

Linked texts (1)