Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 237

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 237

Language
Sanskrit

237.1

"aśnāpinaddham0 (ṛ0 saṃ0 1, 2, 18, 2)"-iti | ayāsyasyāṅgirasasyārṣam | "aśnā" "aśanavatā" vyāpa blockvatā "meghena" "apinaddham" ātmano madhyamatinīya naddhaṃ baddhaṃ vivṛtaṃ vyavahitamadṛśyamanyaiḥ, "bṛhaspatiḥ" "madhu" udakam "paryapaśyat" sarvato'paśyat | katham ? "matsyaṃ na dīna udani kṣiyantam" | "matsyam" "na" "iva" "dīne" "udani" "udake" upakṣīyamāṇaprāye "kṣiyantaṃ" "nivasantam" yathā matsyabandho'lpa udake jighṛkṣurmatsyaṃ paripaśyecchakto grahītumayamiti, evaṃ paryapaśyat | "niṣṭhajjabhāra camasaṃ na vṛkṣāt" | tacca madhu dṛṣṭvā "nirjabhāra" "nirjahāra" nirhṛtavān, katham ? "camasaṃ na vṛkṣāt" yathā kaścit kuśalaḥ śilpī vṛkṣamadhyāt camasaṃ yajñapātraṃ nirharet niṣpādayet, evaṃ nirjahāra bṛhaspatiḥ | ata evodakanirharaṇāt madhyamaḥ | kathamasau nirjahāra ? "viraveṇa vikṛtya" bhīṣaṇena atimahatā raveṇa "śabdena" saṅkṣobhya megham, srastasarvāṅgasandhivandhanaṃ kṛtvā viklavam, tata evaṃ vihalībhūtaṃ vikṛtya samantato viśakalīkṛtya | evaṃ nirjahāra madhu yo bṛhaspatiḥ, so'smākamapīdaṃ karotviti |
10 |
12 |
“aśmāsyamavatam0 ( ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 4 )"-iti | gṛtsamadasyārṣam | aśmaśabdāt “aśanavantam”-iti, āsyaśabdāt “āsyandanavantam”-iti bhāṣyakāraścakāra, tathā sāmarthyamapekṣya | kimuktaṃ bhavati ? udakavyāpanakriyayā tadvantam, āsyandanakriyayā codakaprakṣaraṇakriyayā tadvantam | "aśmāsyam” megham “madhudhāram” udakaṃ dhārayitāraṃ “yam” “ojasā” “balena” “abhyatṛṇat” abhyahanat “brahmaṇaspatiḥ” “tam” “avatam” “avātitam” avāṅnataṃ bhūmim udakabhāvena gatam, punarādānakālamudakasya prāpya “tam eva” “viśve” “sarve” “papire” “pibanti” tadudakamādadate | ke punaste ? "svardṛśaḥ" sūryasya “raśmayaḥ” svariva ye dṛśyante, te sūryasamānadarśanāḥ, svabhīvena vā sūryabhāvena ye maṇḍalībhūtā dṛśyante, te pibanti, punaśca prāpya tadutsargakālaṃ “bahusākam” bahu tat udakam, sākam sahabhūtāḥ maṇḍalāt avāñcaiḥ āvṛtya ‘enam’ antarikṣe, “utsaṃ” megham “udriṇam” “udakavantam” kurvantaḥ "siñcanti”| te ca punarevaṃ meghaṃ yo brahmaṇaspatiḥ lokānugrahāya pratisaṃvatsaraṃ tṛṇeḍhi, so'smākamidaṃ nāma karotviti |
10 |
13 |

237.2

“bṛhaspatiḥ ( 6 )” kasmāt ? “bṛhataḥ pātāḥ vā pālayitā vā” bṛhataḥ mahato'sya jagataḥ udakasya vā pātā rakṣitā, pālayitā api rakṣitaiva, dhātvantyalyamathaikatvam |
10 |
11 |
“tasya eṣā bhavati"--||
"camasaḥ kasmāt ?" camerbhakṣaṇārthasya, tatra hi somaścamyate |
10 |
12 |

237.3

"brahmaṇaspatiḥ( 7)" kasmāt ? "brahmaṇaḥ pātā vā pālayitā vā" brahma = annam, ṛgādi vā, tasyobhayasyāpyasau varṣeṇauṣadhīrabhiniṣpādayan pātā sampadyate, varṣābhāve hyetadubhayamutsīdati |
10 |
12 |
"tasyai eṣā bhavati"-||

Linked texts (1)