Yāska's Nirukta 239
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 239
- Language
- Sanskrit
239.1
"amīvahā vāstoṣpate0 (ṛ0 saṃ0 5, 4, 22, 1 )"-iti | vasiṣṭhasyārṣam | gṛhakārikāsthālīpāke yāyāvaryapratipattau ca vāstoṣpatīyahome viniyogaḥ | he bhagavan ! "vāstoṣpate !" tvam asmākam "amīvahā" bhava | amīvā rogaḥ, tasya hantā | katham ? "viśvā" "sarvāṇi" "rūpāṇi" "āviśan" | yasya asmadduḥkhahetorthaḥ pratipakṣaḥ, sarpādernakulādiḥ, tasya tasya rūpamāviśan taṃ tamasmākamamīvānaṃ jahi | amunā prakāreṇa "naḥ" asmadupadravān, "sakhā" mitram. "suśevaḥ" suṣṭhusukhaḥ "bhava" | "śeva iti sukhanāma" | tat kasmāt ? "śiṣyateḥ vakāro nāmakaraṇaḥ" śipirdhātuḥ, vakāraḥ pratyayaḥ | śip ityasya sa punaḥ "antasthāntaropaliṅgī" ante tiṣṭhati dhāntoryo varṇaḥ so'ntasthaḥ, na sañjñā-yathā 'antasthā yaralavāḥ'| kaśca punarasau ? pakāraḥ | tasyāntaramavakāśasthānam upaliṅgayati upagacchati yaḥ sa bhavatyantasthāntaropaliṅgī | kaśca punarasau ? vakāraḥ | sa pakārasya sthānamupagacchati | tato guṇe kṛte śeva iti bhavati | sa ca punareṣa dhātuḥ "vibhāṣitaguṇaḥ" iti | "śivama iti api asya bhavati" aguṇapakṣe || "sarvāṇi rūpāṇyāviśan"-ityataḥ prasaktamucyate, śaknoti punarvāstoṣpatiḥ sarvāṇi rūpāṇyāveṣṭumityucyate-"yad yad rūpaṃ kāmayate tattaddevatā bhavati" | asyaitadaiśvaryaṃ devatāyāḥ yadyadicchati rūpaṃ tattat karoti || nigamo'pi hi bhavatyaiśvaryaprakhyāpakaḥ"rūpaṃ rūpaṃ ma̱ghavā̍ bobhavīti mā̱yāḥ kṛ̍ṇvā nasta̱nva̍ṃ pari̱ svām | trirya̱ddiva̱ḥ pari̍ mu̱hūrta̱māgā̍t svaimantrai̱ranṛ̍tupā ṛtāvā̍ || (ṛ0 saṃ03, 3, 27, 3 )" - iti | viśvāmitrasyārṣam | yāvanti kānicidrūpāṇi "maghavā" indro bhavitumicchati, tāni sarvāṇyapratibandhena "bobhavīti" punaḥ punarbhavatīti | katham ? 'māyāḥ kṛṇvānaḥ' idaṃ bhavāmīdaṃ bhavāmītyevam "tanvaṃ pari svāṃ" svāṃ tanuṃ tattadākṛtyānekavidhāṃ vikurvāṇaḥ |
"triryaddivaḥ pari muhūrtamāgāt” | divaḥ pari divaḥ adhi dyulokāt, muhūrtaṃ muhūrttakālaṃ prati yat yaḥ triḥ āgāt āgacchati | 'svairmantraiḥ' hūyamāno vā stūyamāno vā yugapadyajamānānāṃ yajñeṣu | 'anatapāḥ' aniyatasomapānakālaḥ, sarvadā yāgotpatteḥ | 'ṛtāvā' kṛtavān yajñavān | yenāsāvevamātmānaṃ vikarotyevaṃ ca divo muhūrtte trirāgacchati | tenāsāvacintyaprabhāvatvācchaknoti tattadrūpamāveṣṭum || evaṃ ca suṣṭhu yadetaducyate-sarvāṇi rūpāṇyāviśannamīvahā bhavāsmākaṃ tvamiti 10|
17|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit