Yāska's Nirukta 243
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 243
- Language
- Sanskrit
243.1
"mitro janā̍n yātayati bruvāṇaḥ0 ( ṛ0 saṃ0 3, 4, 5, 1 )"-iti | viśvāmitrasyārṣam | avavṛṣṭahome prāyaścittam | agnihotre pūrvasyāmāhutau viniyogaḥ | “mitro janānyātayati bruvāṇaḥ” | āyātayati • kṛṣyādiṣu pravartayati, tatkarmapūrvakatvāt kṛṣyādikarmaṇām, na hyavṛṣṭau kṛṣyādīni āyātyante | āyātanamārambhaḥ | tadyathābhojanamāyā titamaneneti | kathamāyātayati ? “prabruvāṇaḥ” stanayitnu "śabdaṃ kurvan” | evaṃ pravarttayan karmasu oṣadhīrutpādayan yajñadvāreṇa | sa eva "mitraḥ” "dādhāra"
“dhārayati” “pṛthivīm” pṛthivīlokanivāsinaḥ sarvān | “uta” “dyāṃ” dhārayati, amunā prakāreṇa anugṛhṇan | saḥ “mitraḥ” “kṛṣṭīḥ” manuṣyān “animiṣābhicaṣṭe” “animiṣannabhivipaśyati” upakāradvāreṇa, yo hi yaismā upakaroti, sa tena samyag dṛṣṭo bhavati | yo'yamevamupakārapravṛttaḥ kṛtsnasya lokasya, tasmai “mitrāya” “havyam” “ghṛtavat” ghṛtonmiśram “juhota” juhuta he manuṣyāḥ ! || “kṛṣṭayaḥ-iti manuṣyanāma” | tat kasmāt ? nityaṃ hi te karmavanto bhavanti, ārambhaśīlatvāt | “vikṛṣṭadehāḥ vā” saṃsṛṣṭadehāḥ anye paśavaḥ, gavādayaḥ, te hi na kāmakārato'ṅgāni prasārayituṃ śaknuvanti, sa teṣāṃ saṅkarṣaḥ, manuṣyāstu kāmataḥ prasārayantyaṅgāni, sa teṣāṃ vikarṣo dehasya |
10 |
22 |
243.2
"mitraḥ ( 13 )" kasmāt ? sa hi "pramīteḥ trāyate" | pramītiḥ pramaraṇam, tataḥ sarvalokaṃ trāyate varṣadvāreṇa |
10 |
21 |
243.3
"saṃminvāno dravati iti vā" samantato minvānaḥ udakena dravati antarikṣaloke |
10 |
21 |
243.4
"medyateḥ vā" snehnārthasya, sarvaṃ hyasāvudakena snehayati |
10 |
21 |
"tasya eṣā bhavati"-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit