<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 24

# Yāska's Nirukta 24

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 24

- **Language:** Sanskrit

### [24.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24.1)

"kāṣṭhā ityetadanekasyāpi sattvasya bhavati ( 2 a0 15 khaṃ0 )"—ityata ārabhya diṅnāmaprasaktānuprasaktamuktam | prakṛtamidānīmucyate,— "rātrināmānyuttarāṇi trayoviṃśatiḥ |” rātrernāmāni “rātrināmāni” | 'uttarāṇi' iti prakṛtebhyo diṅnāmabhyaḥ, tamaḥsaṃtatyā hi rātriḥ, tasya ca tamaso dikṣvevātmalābho bhavati, ato diṅnāmabhya uttarāṇi rātrināmāni || kiyanti punastāni ? trayoviṃśatiḥ | trīṇi ca viṃśatiśca trayoviṃśatiḥ 23 || katamāni punastāni ? “śyāvī, kṣapā, śarvarī"- ityevamādīni | śyāvavarṇā hi rātririti śyāvī | svaiḥsvaiḥ karmabhiḥ ahani kṣīṇān prāṇinaḥ iyaṃ svāpena pātīti kṣapā, asyāṃ hi suptāḥ punarnavā iva prāṇinaḥ prataruttiṣṭhanti | śaraṇamasyāṃ svāpārthaṃ śriyata iti śarvarī | ityevamādi sarvatra yojyam |

### [24.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24.2)

āha— “rātriḥ kasmāt ?” iti | ucyate- iya hyāgacchantī “prakarṣeṇa ramayati”|| kāni ? “bhūtāni naktañcārīṇi” piśācādīni, tāni hi vigate'hani rātryāmupasthitāyāṃ prāpto'ya vihārasamaya iti prakarṣeṇa ramante || “uparamayatītarāṇi dhruvīkaroti” itarāṇyapi divācārīṇi saivoparamayati, tasyāṃ hyupasthitāyāṃ divācarāṇi bhūtāni manuṣyādīni itikarttavyatābhya uparamanti, uparamya ca sthirībhavanti nivāsāya || “rātervā syāt dānakarmaṇaḥ” dānārthasya | āha—kimasyāṃ pradīyate ? ucyate"pradīyante'syāmavaśyāyāḥ” avaśyamāyantītyavaśyāyāḥ, tuṣārā ityarthaḥ, te hi rātrau nipatanti |  
( athoṣonāmāni )

### [24.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24.3)

"uṣonāmānyuttarāṇi ṣoḍaśa" uṣaso nāmāni | rātrereva hyaparaḥ kālaḥ uṣa ākyo bhavatīti rātrināmabhya uttarāṇi uṣonāmāni || kiyanti punastāni ? ṣoḍaśa ṣaṭ ca daśa ca ṣoḍaśa 16 || katamāni punastāni ? vibhāvarī, sūnarī"ityevamādīni | vividhāṃ bhiyaṃ bhāsaṃ vṛṇotīti vibhāvarī | śomanaṃ narāṇāmasyāmutthānaṃ bhavatīti sūnarī | ityevamādi nirvacanaṃ yojyam |

### [24.18](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24.18)

āha-"uṣāḥ kasmāt ?" iti | ucyate-"ucchatīti satyāḥ" | 'ucchī vivāse (bhū0 pa0 )' vivāsayati hīyaṃ tamāṃsi tasmāhucchatītyevamasyā etasmin karmaṇi satyāḥ karttari kārake uṣā ityetadabhidhānaṃ bhavati || āha-kā punariyamuṣā iti ? ucyate"rātrerparaḥ kālaḥ" sa uṣā ityucyate |  
āha-kathametadgamyate rātrerparaḥ kāla uṣā iti ? ucyate-“tasyāḥ” uṣasaḥ rātryaparakālatve "eṣā" nirvācikā ṛg "bhavati"-

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.2.18) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.24) · Pramāṇa
