Yāska's Nirukta 250
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 250
- Language
- Sanskrit
250.1
"devastvaṣṭā0 (ṛ0 saṃ0 3, 3, 31, 4)"-iti | vaiśvāmitrasya prajāpaterārṣam | vaiśvadeve viniyogaḥ | "tvaṣṭā" "devaḥ" madhyamaḥ, "savitā" sarvasya bhūtagrāmasya prasavitā utpādiyatā udakasampradānadvāreṇa | kimutpādayitā eva ? na-iti ucyate"pupoṣa prajāḥ" puṣṇāti cāsāvutpādya | na kevalaṃ puṣṇāti, kiṃ tarhi ? "purudho jajāna" iti, "bahudhā cainoḥ janayati" varddhayati | kena punarasau janayati, puṣṇāti, varddhayati ca ? gata āha- "imā ca viśvā bhuvanānyasya" | imāni viśvāni bhuvanāni "udakāni" asya yataḥ svatāyāṃ varttante, tasmāt janayati puṣṇāti varddhayati ca | ataśca sarvamidaṃ śaktaḥ kartum, yataḥ- "mahaddevānāmasuratvamekam" | mahat asuratvam "prajñāvattvam" "asuriti prajñānāma" tayā tadvattvam | tayā mahatyā prajñayā udakena sādhanena sarvamidaṃ janayati, puṣṇāti, varddhayati ca, aprajño hi sādhanasampattāvapi kiṃ kuryāt | athavā-"anavattvam" asuḥ=prāṇaḥ, tena tadvattvam | etamapi sati prāṇenaiva śakyate etat sarvaṃ kartum, aprāṇo hi kiṃ kuryāt | "annavattvam"-iti kecit | neṣamantrahetunodakena tadvattvam, tathāpi yojyam |
10 |
34 |
“vāta̱ āvā̍tu bheṣa̱jam0 (ṛ0 saṃ0 8, 8, 44, 1 | mā0 saṃ0 cha0 ā0 2, 2, 4, 10)”-iti | ulbasya vātāyanasyārṣam | “vātaḥ” asmān ābhimukhyena “bheṣajam” yadyat pathyam asmākam, tattat gṛhītvā “āvātu” | tacca asmākaṃ “śambhu” astu | ‘śam’-iti sukhanāma, tadbhāvakamastu | tadātve ca āyatau pariṇāme “mayobhu” astu | “mayaḥ”-iti sukhanāma, hṛdayāya sukhamastu | stūyamānaḥ pratyakṣībhūta iva manasi, yataḥ pratyakṣamucyate-“praṇa āyūṃṣi tāriṣat” | he bhagavan ! vāyo ! pravarddhaya tvamasmākamāyūṃṣi saputrapautrādivargāṇām, bhaiṣajya ca tvamasmākaṃ nityamāvaha-ityetadāśāsmahe |
10 |
35 |
250.2
"tvaṣṭā (21)"-iti vaktavyam | saḥ"vyākhyātaḥ" ( 8|
14|1 )|
10|
33|
"tasya eṣā bhavati"-||
"asuriti prajñānāma" | tat kasmāt ? "asyati anarthān" prajñaiva hi prajñāvato'syati kṣipatyanarthān, nāśayati | "astāśca asyām arthāḥ" na hi tadasti vyakteryat sarvaṃ prajñāvatāṃ prajñāyāṃ nāsti, etāvāṃstu viśeṣo'bhivyaktamiti |
10|
34|
250.3
athavā-yadetad "asuratvaṃ" vasumatāṃ bhāvaḥ vasuratvam, etat, ro matvarthe vakāralopaśca, vasunā udakena tadvān asau tvaṣṭā |
10 |
34 |
250.4
“vātaḥ (22)” kasmāt ? “vātīti sataḥ”| “vā gatigandhanayoḥ (adā0 pa0)”-ityasya| sata iti dhātukārakāvadhāraṇam | vāyuśabdo hi trayāṇāṃ dhātūnāṃ vikalpena, ayaṃ tu vātereveti viśeṣaḥ |
10 |
34 |
“tasya eṣā bhavati-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit