<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 253.2

# Yāska's Nirukta 253.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 253.2

- **Language:** Sanskrit

### [253.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253.2)

"induḥ (27)"- ityetat padam | sa kasmāt ? "indheḥ" dīptyarthasya, "utteḥ vā" kledanārthasya, ubhayamapīndau upapadyate candramasi |  
10 |  
41 |  
tasyaiṣā bhavati - ||  
prabravīmi tadbhravyāyendave havanāī iva ya iṣavānannavān kāmavān vā mananāni ca no rejayati rakṣohā ca balena rejayati svayaṃ so asmadabhininditām | 'vadhairejata durmatim' | avasravedughaśaṃsaḥ | tataścāvataraṃ kṣudramivāvasravet |  
1 ||  
‘“pra tadvoceyam0 (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)”—iti | aticchandāḥ pārucchepī | ṣaṣṭhe'hani marutvatīye śasyate | yadyadiṣṭaṃ tasyendoḥ tattadahaṃ prabravīmi, asmai ‘‘indave’’ prītyartham | kiṃlakṣaṇaḥ ? ‘‘yaḥ’’ induḥ ‘‘bhavyaḥ’’ bhavanāīḥ, ātmavān abhipretānāṃ pātrabhūta ityarthaḥ | bhavyo bhāvanāī iva, yo haviṣā bhāvanamarhati, na ca bhāvyate, ahavirbhāktvān | ‘‘havyo na’’ ‘‘havanāī iva’’ yo yajñena ca punarāhūyate, ahavirbhāktyādeva | ‘‘iṣarvāṇa’’ nityam ‘‘annavān’’ ‘‘kāmavān vā’’ kāmināṃ stotṝṇāṃ nityamabhimataphalasampradānonmukhaḥ | tatsampradānonmukhatayā ca nityamasmākaṃ ‘‘manma rejati’’ ‘‘mananāni’’ prajñānāni ‘‘rejayati’’ ākampayati, ākampitahṛdayānupakāritayā nityamasmān karoti | kathaṃ nāma etaṃ nitya stuyāmeti | api ca ‘‘rakṣohā’’ rakṣāṃsi ‘‘balena’’ ghnan sutarāmasmākaṃ manma rejati | kiñca, ‘‘svayaṃ so asmadānidaḥ’’ | svayam ādaravān bhūtvā saḥ induḥ asmadānidaḥ ‘‘asmadabhininditāram’’ ‘‘vadhaiḥ’’ vajraprahārairatiduḥsahaiḥ ‘‘ajeta’’ jayet, kṣipedvā ‘‘durmati’’ pāpamatiṃ yo'smān prati | tena vātibalavatendunā hanyamāno'smad-‘‘aghaśaṃsaḥ’’ asmākaṃ yaḥ pāpānāṃ śaṃsitā, kathayitā, svalpānāmapi sphītikarttā janapade | asau ‘‘avastravet’’ adhogatiḥ syāt | . ‘‘avataramavakṣudramiva stravet’’ yāvacca prathamaṃ srutaḥ adhogataḥ, tato'vataram, tato'vataramiti, tāvat sravet, kṣudramiva dravyaṃ kiñcit yāvadāmūlato naṣṭam-ityetadāśāsmahe || balakṛtermadhyama iti |  
10 |  
42 |  
1 ||  
ihābhyāsatrātulyaṃ dṛṣṭvā ‘rejati-rejati’, ‘sravet–sravet’-iti, pratisamādhatte-‘‘abhyāse bhūyāṃsam arthaṃ manyante’’-iti | śabdābhyāse yatrānyo viśeṣo nāsti, tatraivaṃ ॰viśeṣamācāryā mantrārthasatattvavido manyante-yadutārthabhūyastvamiti, na hyeṃkasmāt sa eva śabdaḥ punarabhyasyate | loke'pi caitad dṛṣṭam–śabdābhyāse'rthabhūyastvamiti,-‘‘yathā-aho darśanīya ! aho darśanīya ! iti’’ guṇātiśaye hi kriyāḥ śabdābhyāsaḥ, tasmānmantreṣvapi tadvadeveti nyāyyam |  
10 |  
42 |

- [Previous: 252.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.252.4)
- [Next: 253.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253.3)
- [Up: 253](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253)

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.10.42) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.253.2) · Pramāṇa
