Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 268

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 268

Language
Sanskrit

268.1

ata uttare “atharvāṇaḥ (13)” “bhṛgavaḥ (14)”-ityete pade samāmnāte | na caitayoḥ samastayoḥ pratyekaṃ vā stutirasti | asti tu pitraṅgirobhṛgubhiḥ sādhāraṇā stutiḥ | atastadaunirvacanāya prasaṅgyamāṇānabhipretyātharvaśabdānirvacanaprasaṅgāt bravīti-‘aṅgirasaḥ’ “vyākhyātāḥ” (3 |
17 | 1 ), ye'syāmṛci vakṣyamāṇāyām,-“pitaraḥ” “vyākhyātāḥ” (4 |
21 | 1 ),-“bhṛgavaḥ” “vyākhyātāḥ” (3° |
17 | 1 )|| “atharvāṇaḥ (13)” kasmāt ? te hote “athanavantaḥ” kimidamathanam, yena te tadvantaḥ ? ata āha-“tharvatiḥ caratikarmā” gacchatyarthaḥ | tataḥ kim ? “tatpratiṣedhaḥ” purastādakāraḥ,-na tharvanti-iti atharvāṇaḥ, sthiraprakṛtayo hi te |
11 |
19 |
“teṣām eṣā sādhāraṇā bhavati”-aṅgiraḥprabhṛtīnām-||
•'sūryasyeva vakṣatha0 (ṛ0 saṃ0 5,3,23,3)'–iti | indrasyārṣam || "sūryasyeva jyotiḥ" yathā sūryasya dīptiravabhāsikārthānām, evam "eṣām" vasiṣṭhānāṃ "vakṣathaḥ" vacanasya dīptiḥ adhidevādigatānāmarthānāmasandehenāvabhāsikā vācye'rthe | api ca na kevalameṣāmasandigdhārthāni vacāṃsi,–gambhīrāṇi ca, mahārthavanti gambhīrārthatayā duravagāhāni | yata āha –"samudrasyeva mahimā gabhīraḥ" | yathā udakamaparimeyaṃ samudre, evamaparimeyārthāni | satyapi ca mahārthatve naite vilambitastutayaḥ, kiṃ tarhi ? "vātasyeva prajavaḥ" | prakṛṣṭo java āśupratipattiḥ tuṣṭūpatāṃ varṇapadavākyeṣu nirmalamanovāgvṛttī śabdārthāvisaṅgena pratipadyete | api caivamatimahānubhāvā ete, naiteṣāmanyastotā vacanapadavīmanugantuṃ śaktaḥ | yato bravīmi–"nānyena" kenacit stotrā, he "vasiṣṭhāḥ!" pratyakṣīkṛtyottareṇa pādena bravīti–eṣaḥ "stomaḥ" iyaṃ stutiḥ, bhāvatkī, asandigdhārthā, gambhīrā, avilambitā ca | "na anyena anvetave" nānugantumanyena śakyā, ka enāmanukariṣyatīti stutiparituṣṭa indro vasiṣṭhānastaut || evamṛṣayo'pi stūyante iti pradarśanamapyastīti mantrāṇāṃ viṣaya iti || apare punaḥ–"sūryasyeva vakṣathaḥ" | sūryatejaḥsamānadīptārasta ete vasiṣṭhāḥ tejasvinaḥ, samudropamagambhīrasvabhāvāśca, śīghragatayaśca, sarvatrāpratihatajavāḥ, na teṣāmanyena gatiranugantuṃ śakyeti varṇayanti |
11 |
20 |

268.2

“aṅgiraso naḥ pitaraḥ 0 (ṛ0 saṃ0 7, 6, 15, 1 | ya0 vā0 saṃ0 19, 50)”- iti| yamasyārṣam | triṣṭup || “aṅgirasaḥ” “naḥ” asmākam “somyāsaḥ” ‘somasampādinaḥ’ nityaṃ “sumatau” “kalyāṇyāṃ matau” varttante| “pitaraḥ” ca “navagvāḥ” “navagatayaḥ” pitṛyajñānāgantuṃ yeṣāṃ pratimāsaṃ navā gatirbhavati, “navanatigatayo vā” navanītaṃ prati yeṣāṃ manaso gatiridamasmākamiti, te navagvāḥ | vijāyate hi-“svayaṃ vilīnaṃ pitṝṇām” iti | pitaraścaivaṃlakṣaṇāḥ- “atharvāṇaḥ” ca “bhṛgavaḥ” ca, ya ete “somasampādinaḥ” asmākaṃ “kalyāṇyāṃ matau” “vayam” api teṣāṃ “sumatau” “kalyāṇyāṃ matau” upakārapravṛttāyām, “yajñiyānām” yajñasampādinām “syāma” | api ca-teṣāṃ “bhadre” “bhandanīye” stutye “saumanase” “kalyāṇe manasi” “syāma” | “bhājanavati” vā, yena manasā bhājayanti abhimatairathaiḥ stotṝṃstasmin śobhane ca saṅkalpe śobhane vā adhyavasāye syāma ityarthaḥ |
11 |
19 |

268.3

“mādhyamiko devagaṇaḥ-iti nairuktāḥ” | ṛbhavaḥ, aṅgirasaḥ, bhṛgavaḥ, atharvāṇaḥ- iti, stutyupapatteḥ, devatāpadamadhye samāmnānādekaikaśa eṣāṃ devagaṇa iti nairuktā manyante |
11 |
19 |

268.4

“pitara ityākhyānam” | ko viśeṣaḥ ? agnyādidevatāpadaviparyayastaddharmadevatāprakāra evārya ya ete pitaro nāmata eva ṛbhusanatkumārādaya ityākhyānavidaḥ smaranti|| asāvapi mantrāṇāṃ viṣaya ityupekṣyaḥ || api ca devagaṇā ete uta pitaraḥ ? iti | kuto vicāraḥ ? ṛbhavaḥ, aṅgirasa.. bhṛgavaḥ-ityevamādīnāmabhidhānānāmṛṣiṣu prasiddheḥ |
11 |
19 |

Linked texts (1)