Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 287

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 287

Language
Sanskrit

287.1

“apoṣā anasaḥ sara0 (ṛ0 saṃ0 3, 6, 20 5)”—iti | vāmadevasyārṣam, parā ca || “apāsarat” “uṣāḥ” apāsapaṃt | kutaḥ ? “anasaḥ” vāyoḥ, yadā sampinaṣṭi vāyurmeghān tadā tannivāsinyuṣāḥ māmapyayaṃ haniṣyatīti bibhyatyapasarati | “niyatsī” “śiśrathat” yadā “niraśiśnathat” nirjaghāna nihanti “vṛṣā” varṣitā vāyuḥ, tadā apāsaraduṣāḥ || “ano vāyuḥ” “aniteḥ” dhātoḥ prāṇanārthasya | “api vopamārthe syāt”— “anasa iva” “śakaṭāt” yathā śākaṭikaḥ śakaṭāt kenacit sampeṣyamāṇādapasarpet, evaṃ vāyunā sampeṣyamāṇānmaghādapāmaraduṣāḥ—iti dvitīyā kalpanā |
11 |
47 |
“tasyāḥ eṣā aparā bhavati”-[ sā punaḥ kimartham ? uttamāpi hyuṣāḥ ādityasaṃśrayādbhavati, iyaṃ tu madhyamā meghasaṃśrayā vāyoreva mattavāditi madhyamāsvabhāvaprāyovṛttyupapradarśanārtham || ]—||
“etada̍syā ana̍ḥ śaye0 (ṛ0 saṃ0 2, 6, 31, 1 )”—iti | viśīrṇamudakabhāvena pṛthivīṃ saṃkledyāvasthitaṃ darśayan bravīti megham—|| “etat” “asyāḥ” uṣasaḥ “anaḥ” meghākhyamāśrayabhūtaṃ “susampiṣṭaṃ” suṣṭhu sañcūrṇitaṃ vāyunā “itaradiva” śakaṭanaḥ | “vipāśi” chinnasarvapāśabandhanam | “ā śaye” “āśete” ātatva
pṛthivīṃ śete āste| yataḥ sampacyamānāt "sasāra" mādhyamikā "uṣāḥ" "parāvataḥ" dūrāddūrataraṃ nanāśoti |
11 |
48 |

287.2

tasyā eṣā bhavati–||
apāsa̱raduṣā anasaḥ sampaṣṭā-dheṣād vibhyuṣī |

Linked texts (1)