Yāska's Nirukta 294
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 294
- Language
- Sanskrit
294.8
“vṛṣākapāyī ( 4 )” “vṛṣākapeḥ patnī” | vṛṣākāpirādityaḥ, tasya patnī, tadvibhūtiḥ, uṣaḥkāle yadavaśyāyān varṣati kampayati ca tadguṇayogāt | sā punaḥ “eṣaiva” sūryā, “abhisṛṣṭakālatamā” vṛṣākapāyītyucyate |
12 |
"tasyāḥ eṣā bhavati"-||
vṛṣākapāyi revati suputre madhyamena susnuṣe mādhyamikayā vācā| snuṣā sādhusādinīti vā, sādhusāninīti vā, svapatyaṃ tat sanotīti vā | prāśnātu ta indra ukṣaṇa etānmādhyamikān saṃstyāyān || ukṣaṇa ukṣatervṛddhikarmaṇaḥ, ukṣantyudakeneti vā, priyaṃ kuruṣva sukhācayakaraṃ haviḥ sukhakaraṃ haviḥ sarvasmādya indra uttarastametad brūma ādityam |
1 || “vṛṣākapāyi revati0 ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 3, 3 ) ”-iti | indrasyārṣam | ṣaṣṭhe pṛṣṭhyāhani vṛṣākapau viniyogaḥ || he “vṛṣākapāyi !” “revati” dhanavati ! rayimati ! “suputre !” madhyamenendreṇa rasaharaṇasāmānyāt-sahasthānasāmānyāt, “susnuṣe” “mādhyamikayā vācā” mithunasāmānyāt | kim ! iti--“ghasatta indra ukṣaṇaḥ”
prābhātu te indraḥ tava svabhūtānetānmādhyamikānukṣaṇo'vaśyāyasaṃstyāyān eṣa indra ādityaḥ, sa hi tānudyan pibati | "priyam" iṣṭam, etat “kācitkaraṃ haviḥ” | kamiti sukhanāma, tasya yadācittamācayanaṃ karoti, tadvati kācitkaram | kiṃ punastat ? 'haviḥ udakam, tat kuruṣvāvaśyāyalakṣṇaṃ haviḥ annamavaśyāyairabhiniṣpādya | kimartham ? "viśvasmāt" sarvasmāt ya eṣa indra ādityaḥ "uttaraḥ” tadarthamiti || "snuṣā" "sādhusādinīti vā sādhusāninīti vā" | śobhane arthe śvaśurasya santānalakṣaṇe sīdatyaṅgabhāvamupaitīti snuṣā, sādhu sanoti santatiṃ sambhajatīti vā snuṣā, "su apatyam, tatsanotīti vā" | su-ityapatyanāma, prasūyate hi taditi, tadiyaṃ śvaśurasya -sanoti sambhajatīti vā snuṣā || "ukṣaṇaḥ" "ukṣateḥ” vṛddhyarthasya | varddhayanti hi te oṣadhīravaśyāyāḥ, ta eva vā bahutvād vṛddhā bhavanti | ukṣatervā secanārthasya, "udakena" hi avaśyāyāḥ sarvamidaṃ siñcanti |
12 |
1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit