Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 298

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 298

Language
Sanskrit

298.1

"udu tyaṃ jātavedasaṃ0 ( ṛ0 saṃ0 1 4, 7, 1 | ya0 vā0 saṃ0 7, 41 | sā0 saṃ0 cha0 ā0 1, 1, 3, 10)" - iti | praskaṇvasyārṣam | āśvine viniyogaḥ|| vam “udvahanti" udayamupanayanti “jātavedasam" iti “sūrye” “ketavaḥ" "raśmayaḥ" athavā vā yamudvahanti, ye dṛṣṭāḥ “sarveṣāṃ bhūtānāṃ" "dṛśe" "darśanāya" sūryam, taṃ yamamabhipretārthasiddhaye'bhiṣṭumaḥ |
12 |
15 |
“tasya eṣā aparā bhavati" - [ sā punaḥ kimartham ? jātavedasaṃ sūryamiti śravaṇāt sandehaḥ, -kimiyaṃ jātavedasyuta saurīti ? parā tvasaṃśayameva saurīti parāṃ nijagāda ] -||
"citraṃ devānā0 (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 1 | ya0 vā0 saṃ 7, 42 ) "iti | kutsasyārṣam | āśvine viniyogaḥ || "citraṃ" "cāyanīyaṃ” pūjanīyam | kiṃ punastat ? “devānāṃ" raśmīnāṃ yadetat “udagāt” “anīkaṃ" samūhaḥ | kimasya ? “cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ" etasmin mitrasya varuṇasya agneśca cakṣuḥ "khyānam" ityarthaḥ | ya eṣaḥ sūryaḥ “ātmā” “jaṅgamasya ca sthāvarasya ca" sarvabhūtānupraveśī “āprāḥ" “āpūrayat" āpūrayati “dyāvāpṛthivyau” ca “antarikṣaṃ ca" mahattvena sūrya ātmā | etasmin mitravaruṇāgnyādīnāṃ devatānāṃ khyānamanena
sūryātmanā, ya etān mitraprabhṛtīn paśyati, sa sādhu paśyatītyabhiprāyaḥ | vijñāyate hi rahasyabrāhmaṇe- "ya eṣa sūrya ātmā jagatastasthuṣaśceti etaddihaivopekṣyam"-iti || bhedapakṣe tu mitraprabhṛtīnām etaccakṣuriti yājñikapakṣe cakṣuṣā te paśyantīti | tatrāpi vijñāyate hi-“eṣa vai viśveṣāṃ devānāṃ cakṣuḥ"-iti |
12 |
16 |

298.2

“sūryaḥ ( 9 )”—iti vaktavyam | sa punarayaṃ bhagakālātsutaḥ sūryo bhavati | “sartteḥ vā ” sūryaḥ | “suvatervā” prasavārthasya, sa eva hi idaṃ sarvaṃ prasuvati janayatītyarthaḥ | “svīryatervā” supūrvasya vā īrayateḥ gatyarthasya, vāyunā hyayaṃ suṣṭhu īryate preryata ityarthaḥ |
12 |
14 |
“tasya eṣā bhavati” prādhānyastutiḥ—||

Linked texts (1)