<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Etymology and Vedic lexicon](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta) › [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska) › [Rijvartha (Niruktavritti)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga) › 3.4

# Yāska's Nirukta 3.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.4

- **Language:** Sanskrit

### [3.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.4)

"vyāptimattvāttu śabdasya" ucyate-sarvametadupapadyate | kasmāt ?, vyāptimattvācchabdasya | vyāpanaṃ vyāptiḥ, sā yasminnasti, so'yaṃ vyāptimān śabdaḥ, tadbhāvo vyāptimattvam | tasmād vyāptimattvācchabdasya ' sarvametadupapadyate ' iti vākyaśeṣaḥ || āha-kathaṃ punarvyāptimān śabda iti ? | śṛṇu-śarīre hyabhidhānābhidheyarūpā buddhirhṛdayāntargatākāśapratiṣṭhitā tayorabhidhānarūpābhidheyarūpayorbuddhyormadhyebhidhānarūpayā śāstrāmimataprayojanavijijñāpayiṣayā buddhyā puruṣeṇa tadabhivyaktisamarthena svaguṇabhūtena prayatnenodīryamāṇaḥ śabda uraḥkaṇṭhādivarṇasthāneṣu niṣpadyamānastayā puruṣārthābhidhānasamarthavarṇādibhāvamāpadyamānaḥ puruṣaprayatnena bahirvinikṣipto'vināśinī vyaktibhāvamāpannaḥ śrotradvāreṇānupraviśya pratyāyyasya buddhiṃ sarvārtharūpāṃ sarvābhidhānarūpāṃ vyāpnotītyevaṃ vyāptimāñchabdaḥ || āha-tataḥ kiṃ yadi vyāptimāñchabdaḥ ? | ucyate-' yadi nityau ' yadā nityaḥ padacatu ṣṭyādi sarvamupapadyata eva | kiṃ kāraṇam ? | na hyasaṃ vyāpya puruṣasya buddhayavasthamarthapratyayamādadhīta | na cānavasthito vyāpnuyāt | tataśca kim ? | sa śabdaḥ svamarthamabhidadhat svakriyāpraveśopajanitenābhidhānenākhyāta mityevamādinā svamātmānamabhisambadhya tiro bhavitumupakramate, vināśano-  
peti | tasya svadeśopajanitairāsyānādibhiḥ svapradeśaviśeṣānusmṛtipūrvakaṃ parisaṃkhyānamupapadyata eva | tasmātsamyagevoktam || yat punaretaduktaṃ ' na hi vinaṣṭāvinaṣṭayoḥ parisaṃkhyānamasti ' iti || atra brūmaḥ- puruṣaprayatnopajanitādrakṣodbhūtāt parasyārthapratyayamādhāya śabdavyaktaya eva dhvaṃsante, na tu śabdākṛtayaḥ | tāstu tayābhidhānaśaktyā buddhidvāreṇāvasthitāḥ svānarthān prakāśayantyaḥ sthitā eva bhavanti | tāsu sākṣātpadaparisaṃkhyānaṃ varttamānamitarāsu vināśinīṣu vyaktiṣu lakṣaṇayopacaryyate | tasmād vyāptimattvācchabdasya padacatuṣṭvārdi sarvamupapadyata eva ||

- [Previous: 3.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.3)
- [Next: 3.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.5)
- [Up: 3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3)

## Linked texts (1)

- [Nirukta](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska.1.2) — Yāska, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.nirukta.yaska!durga.3.4) · Pramāṇa
