Yāska's Nirukta 30
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 30
- Language
- Sanskrit
30.1
“vājī vejabaṃvāt” | 'o vijī bhayacalanayoḥ ( ru0 pa0 )' | bhayavān parebhyo bhayadātā, pareṣāṃ hi taṃ dṛṣṭvā bhayamutpadyate | calanavān vā, sa hi nityaṃ calanaśīlaḥ| “kṣipaṇiṃ” “kṣepaṇam anu” kaśāghātamanu “turaṇyati” . “tūrṇamaśnute'dhvānam” vyāpnotītyarthaḥ | api kaśāprahāramanu turaṇyati apyanāhata aivetyapiśabdaḥ | kiñca “grīvāyām” urasi vaitreṇa “baddhaḥ” | “api kakṣe” kakṣāyām | atha “āsani” mukhe khalīnena baddhaḥ | evamanekeṣu sthāneṣu baddhaḥ | tathāpi turaṇyatyeva | anyo hi ekasminnapi pradeśe baddhaḥ syanditumapi na śaknoti, kimuta tvaritum | kiñca, “ṛtum” ātmīyaṃ gamanaṃ “karma vā prajñāṃ vā” aśvārohasya santanoti kāmamabhipretenārthena śīghragāmitvāt “dadhikrāḥ” aśvaḥ anu santanotītyarthaḥ | kiñca, yānyapi ca kānicit “pathāṃ” mārgāṇām “aṅgāṃsi” añcitāni kuṭilāni manti, tānyapi anulomānīva kurvan āśugāmitvāt | ābhimukhyena punaḥpunarbhṛśaṃ vā phaṇati gacchatītyarthaḥ || eṣa samastārthaḥ || athaikapadāniruktam | “grīvā, giratervā” gilanārthasya ( tu0 pa0 ), tayā hi gilatyannam || “gṛṇātervā” śabdārthasya ( kryā0 pa0 ), tayā hi śabdo gīryate || “gṛhṇātervā” ( kryā0 u0 ), tayā hyadakādi gṛhyate, tasyāmeva vā gṛhyate yaḥ śṛṅkhalīkriyate || “anusantavītvat” iti, “tanoteḥ” dhātoḥ ( ta0 pa0 ) “pūrvayā prakṛtyā nigamaḥ” | ṣaḍvidho hi dhātuḥ | “prakṛtyantaḥ sanantaśca yaṅanto yaṅlugeva ca | ṇyanto ṇyantasanantaśca ṣaḍvidho dhāturucyate ||” āsāṃ ṣaṇṇāṃ dhātuprakṛtīnāṃ yā pūrvā prakṛtistayaiva nigamaḥ, na sanprakṛtyādīnāmanyatamayā | “panthāḥ, patatervā padyatervā panthatervā” trayo'pi hyete gatyarthā eva | eṣāmanyatamasya | “aṅgaḥ añcateḥ” gatyarthasya | “āpanīphaṇaditi” “phaṇateḥ” gatyarthasya “carkarītavṛttam” carkarītāntatvena vṛttam |
28 |
(atha jvalannāmanirvacanam )
30.2
"daśa" yāni "uttarāṇi" nāmāni, tānyaśvanāmasambandhenaivocyante tānyapi hyaśvānāmeveti | tāni punaḥ "ādiṣṭopojanāni"- "iti" evam "ācakṣate" ācāryāḥ | idamindrasyāśvānāṃ nāma, idamagneḥ, idamādityasya,-ityevamādiṣṭopayojanāni || katamāni punastāni ? “harī indrasya” “rohito'gneḥ”—ityevamādīni | harī haritavarṇau indrasyāśvau | rohito'gneḥ rohitavarṇaḥ iti |
28 |
30.3
"jvalatikarmāṇa uttare dhātava ekādaśa" | ya eva hyaśvavanto bhavanti, ta eva jvalantīva tejasā, tato'śvanāmabhya uttare jvalatyarthā dhātavaḥ || kiyanti punastāni ? ekādaśa, ekaśca daśa ca 11| katame punaste ? iti | “bhrājate, bhrāśate, bhrāśyati"ityevamādayaḥ |
28 |
30.4
"tāvantyevottarāṇi" "jamat, kalmalīkinam, jañṇābhavan"-ityevamādīni "jvalato nāmadheyāni" jamaṃti gacchatīti jamat | kamahaṃ malinaṃ śodhayāmīti kalmalīkinam | janaṃjanaṃ bhāvayatīti jañṇābhavan | ityevamādi jvalato nāmadheyāni- iti || adhyāyaparisamāptyartho dvirabhyāsaḥ |
28 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit