Yāska's Nirukta 303
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 303
- Language
- Sanskrit
303.1
“keśyagnim (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 1)”-iti | jūterārṣam || “keśyagniṃ bibhartti” varṣeṇodakenauṣadhīrabhiniṣpādyeyannāhutidvāreṇa “keśī viṣaṃ bibhartti” |
"viṣūvṛttaḥ" "viṣṇātervipūrvasya snāteḥ śuddhayarthasya, vipūrvasya vā sacateḥ" sarvatra hyatiśayena yatsaktamiti, tadapi keśī bibhartti | "rodasī" api ca keśyeka bibhartti tannivāsīni bhūtāni anugṛhṇāti | api cāyaṃ svarādityaḥ "keśī viśvamidam” "sarvamidam abhivipaśyati" yathābhidraṣṭavyam | ko'yaṃ keśīti ? yata āha darśayannaivādityam- "keśīdaṃ jyotirucyate"- iti || ataḥ paraṃ vicāraḥ- "athāpyete itare jyotiṣī" prathama-mādhyamike "keśinī ucyete" | tatra tāvat "dhūmenāgniḥ" keśī, sa hi tasya prakāśanāya nigūḍhasyāpi bhavati | "rajasā cai madhyamaḥ" asāvapyamūrttatvāt aprakāśaḥ san rajasodbhūtena prakāśyate- asau vāyurāgacchatīti, udakena ca vaidyutaḥ |
12 |
26 |
303.2
"keśī (14)”-iti vaktavyam | atra “keśā raśmayaḥ, taistadvānādityaḥ” so madhyandine bhavati | “kāśanādvā” prakāśanādityarthaḥ | raśmayo'pi keśāḥ, kāśanādeva |
12 |
25 |
"tasya eṣā bhavati”—||
303.15
"teṣāṃ" trayāṇāmapi keśinām (15) "eṣā" "sādhāraṇā" sādhāraṇyena pradhānastutiḥ "bhavati" ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit