Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 41

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 41

Language
Sanskrit

41.7

"īśvaranāmānyuttarāṇi catvāri" | aiśvaryyasambandhenaivocyante | katamāni punastāni "rāṣṭrī, aryyaḥ, niyutvāna, inaḥ" |
3 |
11 |

41.8

"tatra ina ityetat" abhidhānamevaṃ vyutpādyam, - "sanitaḥ" sambhaktaḥ 'aiśvaryeṇeti vā" || atha "vā" "sanitaṃ" sambhaktam "anenaiśvaryamiti" |
3 |
11 |
"yatrā̍ supa̱rṇā a̱mṛta̍sya bhā̱gamani̍meṣaṃ vi̱dathā̍bhi̱svara̍nti | i̱no viśva̍sya̱ bhuva̍nasya go̱pāḥ sa mā̱ dhīra̍ḥ pā̱kamatrāvi̍veśa ||" yatra suparṇāḥ supatanā ādityaraśmayaḥ| 'amṛtasya bhāgam' udakasya | animiṣanto vedanenābhisvarantīti vābhiprayantīti vā | īśvaraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ gopāyitādityaḥ 'sa

41.12

adhunā mantramapi vyācaṣṭe yasminnetadīśvaranāmena iti, - "yatrā̍ su̱pa̱rṇā0"-iti (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1) | triṣṭubeṣā | vaiśvadevīye sūkte dīrghatamasā dṛṣṭā | mahāvrate tṛtīyasavane vaiśvadeve śastre śasyate || vaiśvadeveṣu hi sūkteṣvekadevatā bahudevatāśca mantrā bhavanti, tadapyupekṣitavyam | "yatra" yasmin maṇḍale'vasthitāḥ "suparṇāḥ supatanāḥ ādityaraśmayaḥ" te hi śobhanamarthamuddiśya tamovighātalakṣaṇaṃ patanti | athavā śobhamānāḥ patantīti suparṇāḥ | te kiṃ kurvanti ? ucyate- "amṛtasya bhāgam" "udakasya" amaraṇadharmaṇaḥ bhāgaṃ bhajanīyamaṃśamādāya pṛthivīlokāt tenānvitāḥ santaḥ sarvabhūtāni "abhisvaranti" 'svṛ śabdopatāpayoḥ (bhū0 pa0)' abhitapantītyarthaḥ|athavā abhisvaranti ādityamaṇḍalam "abhiprayanti" ābhimukhyena rasān gṛhītvā prayānti || kathaṃ punaḥ prayānti ? "animeṣam" "animiṣantaḥ" animiṣamāṇā iva ādaravanta ityarthaḥ | "vidathā" "vedanena" svakarmādhikārayuktenānvitāḥ santaḥ idamevāsmābhiḥ karttavyaṃ rasādānādilakṣaṇaṃ karmeti abhisvaranti||yatraitadevaṃlakṣaṇaṃ karma kurvantyādityaraśmayaḥ, tatra kim ? iti, ucyate- "ino viśvasya bhuvanasya gopāḥ" | inaḥ "īśvaraḥ" ino hyasāvādityaḥ, aiśvaryeṇa bhavati 'viśvasya' bhuvanasya bhūtasya "sarveṣāṃ bhūtānāṃ" gopāḥ "gopāyitā" bhavati "ādityaḥ" maṇḍalāntarapuruṣo yaḥ tatra maṇḍale'vasthitaḥ | "sa mā dhīraḥ" "dhīmān" prativiśiṣṭayā buddhyānvitaḥ, buddhireva hi tasya śarīram | "pākaḥ paktavyaḥ" paktavyaprajñaḥ "vipakvaprajñaḥ" samyagdarśano'nugrāhyatayā "āviveśa" āviveśatu ||
"iti" śabdaḥ prakaraṇapradarśanārthaḥ-evamatham "upaniṣaddūrṇaḥ" mantraḥ "bhavatīti"| yadiṃśānamupagatasya sato garbhajanmajarāmṛtyavo niścayena sīdanti, sā rahasyavidyā upaniṣadityucyate | upaniṣadbhāvena varṇyata iti upaniṣaddvarṇaḥ || "adhidaivatam" uktam ||
"athādhyātmam" ādhyātmikam ucyate-adhidaivatamadhyātmamityetau śabdau vyākhyātau| "yatra" yasmina śarīre "suparnāni indriyāṇi" avasthitāni sveṣu sveṣu āyataneṣu kṛṣṇatārādiṣu | kiṃ kurvanti ? ucyate-"amṛtasya" amaraṇadharmaṇaḥ "jñānasya" "bhāgaṃ" bhajanīyaṃ svasvaṃ rūpādilakṣaṇam aṃśamādāya "vidathā" "vedanena" vijñānena yuktāni "abhiśvaranti" | na hi indriyāṇāṃ caitanyamastīti | tāni hyacetanāni, cetanasya puruṣasya karturvijñānamayasya karaṇāni, tadadhiṣṭhātryastu devatāścetanāḥ | tadabhiprāyeṇocyate,-vidathā vedanena vijñāneneti | kiṃ kurvanti ? abhiśvaranti abhiśrayanti viṣayavijñānaṃ puruṣasyāpi bhoktuḥ padūkurvanti | athavā abhiśvaranti buddhimābhimukhyena viṣayavijñānamādāya bāhyapratyayādhānārthaṃ svaranti gacchantītyarthaḥ | tatra kim ? iti, ucyate-tatra yo'vasthitaḥ "īśvaraḥ" inaḥ, "sarveṣāmindriyāṇāṃ gopāyitā" yaḥ "ātmā" "sa mā dhīraḥ" "dhīmān" "pākaṃ pākaḥ paktavyaḥ" paktavyaprajñaḥ asamabhyagdarśinam aṇvam̐jñam "vipakvaprajñaḥ" samyagdarśī sarvajñaḥ | saḥ "atra" eva hi dehe'vasthitaḥ buddhyādhidaivatabhāvena taijasākhyo mām "āviveśa" āviśatvanugrāhyatayā sa mām atraivāvasthito'nugṛhṇātvityarthaḥ | tadanugrahāddhvasya samyagdarśanaṃ prakāśate tadāśāsyata iti | "ātmagatimācaṣṭe" evamayamātmavijñānamācaṣṭe mantraḥ ||
yaduktaṃ "puṣpaphale devatādhyātme vā" (1|
20|1) iti, tadevamupapādyam,tatratatra eka eva hyātmādityamaṇḍale cādhidaivate cādhyātme ca buddhyādhidevatābhūtaḥ sa eva tatratatropekṣitavyaḥ | tasmādamuṣmādādityamaṇḍalād ye raśmayaḥ prasarpanti te viśvedevā iti, "raśmayo vai viśvedevāḥ" iti hyuktam | adhyātme'pi hṛdyākāśād yānīndriyāṇi prasarpanti, ta eva raśmayaḥ | adhidaivate ta eva viśvedevā ityuktam | evaṃ tatratatra yojyam, prakāramātramevedmupapradarśitaṃ bhāṣyakāreṇeti |
3 |
1 ||

Linked texts (1)